در پی حملات موشکی هند به خاک پاکستان در شب گذشته، تنشهای دیرینه میان این دو کشور هستهای بار دیگر به اوج خود رسیده است.
در ساعات پایانی روز سهشنبه، ۶ می ۲۰۲۵، ارتش هند عملیات نظامی با نام «سِندور» را آغاز کرد و با شلیک موشک/راکت به سه منطقه در خاک پاکستان، از جمله مظفرآباد، کوتلی و بهاولپور، زیرساختهای ادعایی تروریستی را هدف قرار داد. این حملات در پاسخ به حمله تروریستی ۲۲ اپریل در پاهالگام کشمیر انجام شد که منجر به کشته شدن ۲۶ گردشگر هندی شد. هند پاکستان را به حمایت از گروههای تروریستی متهم کرده است، اتهامی که اسلامآباد آن را رد میکند.
پاکستان با محکوم کردن این حملات به عنوان “اقدامی جنگی”، اعلام کرد که در این حملات حداقل سه نفر کشته و ۱۲ نفر زخمی شدهاند. همچنین، پاکستان مدعی شد که دو جنگنده هندی را سرنگون کرده و وضعیت اضطراری در ایالت پنجاب اعلام شده است. ارتش پاکستان اعلام کرد که در پاسخ به این حملات، اقدامات تلافیجویانهای را در نظر دارد.
زمینه تاریخی
تنشهای کنونی در ادامهی تاریخچهای طولانی از درگیریها میان هند و پاکستان است. از زمان استقلال دو کشور در سال ۱۹۴۷، چهار جنگ رسمی و یک نبرد محدود در کارگیل در سال ۱۹۹۹ رخ داده است. این درگیریها عمدتاً بر سر منطقه کشمیر بودهاند، اما عوامل دیگری مانند هویت ملی، رقابتهای منطقهای و مسائل امنیتی نیز در تشدید آنها نقش داشتهاند.
در سالهای اخیر، حملات تروریستی و درگیریهای مرزی به طور مکرر رخ دادهاند، از جمله حملات در پاهالگام، اوری و پولواما. هر یک از این حوادث، تنشهای دیپلماتیک و نظامی را افزایش داده و تلاشهای صلح را تضعیف کرده است.
برای درک بهتر ریشهها و ابعاد این درگیریها، مطالعهی تاریخچهی کامل جنگها و منازعات میان هند و پاکستان ضروری است. در ادامه، به بررسی تفصیلی پنج جنگ بزرگ میان این دو کشور، با جزئیات، آمار و تحلیلهای مرتبط پرداختهایم.
تاریخچۀ جنگها و منازعات هند و پاکستان: از تقسیم تا امروز
۱. جنگ اول کشمیر (۱۹۴۷–۱۹۴۸)
پس از تقسیم هند و ایجاد پاکستان، مهاراجۀ کشمیر با وجود اکثریت مسلمان این منطقه، تصمیم به پیوستن به هند گرفت. این امر باعث شد قبایل مسلح تحت حمایت پاکستان به کشمیر حمله کنند. هند برای دفاع از این منطقه نیروهای خود را اعزام کرد و نخستین جنگ رسمی میان دو کشور آغاز شد.
تلفات: بیش از ۱۵۰۰ سرباز هندی و نزدیک به ۶۰۰۰ پاکستانی کشته شدند.
نتیجه: با میانجیگری سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۹ آتشبس برقرار شد و خط کنترل (LoC) رسمیت یافت. کشمیر به دو بخش تحت ادارۀ هند و پاکستان تقسیم شد.
تلاشهای صلح: قطعنامههای متعدد سازمان ملل برای همهپرسی در کشمیر صادر شد، اما هرگز اجرا نگردید.
۲. جنگ دوم کشمیر (۱۹۶۵)
این جنگ با عملیات «جبرالتر» از سوی پاکستان آغاز شد که هدفش تحریک شورش در کشمیر هند بود. هند با حملات گسترده به خاک پاکستان پاسخ داد. نبردها در چندین جبهه از کشمیر تا پنجاب ادامه یافت.
تلفات: بیش از ۳۰۰۰ سرباز هندی و ۳۸۰۰ پاکستانی کشته شدند.
نتیجه: توافقنامۀ تاشکند به میانجیگری اتحاد جماهیر شوروی در ژانویۀ ۱۹۶۶ امضا شد و وضعیت به پیش از جنگ بازگشت.
تلاشهای صلح: این توافق به دست نخستوزیران لال بهادر شاستری (هند) و ایوب خان (پاکستان) امضا شد. شاستری همان شب درگذشت و فضای صلح شکننده ماند.
۳. جنگ هند و پاکستان (۱۹۷۱)
این جنگ ریشه در بحران بنگلادش داشت. پس از انتخابات عمومی پاکستان در سال ۱۹۷۰، دولت مرکزی از بهرسمیت شناختن نتایج و خواستهای خودمختاری بنگلادش سر باز زد که به قیام گسترده و سرکوب خونین انجامید. میلیونها آواره به هند گریختند و هند وارد جنگ شد.
تلفات: حدود ۹۰۰۰ سرباز پاکستانی و نزدیک به ۳۰۰۰ هندی کشته شدند؛ همچنین تخمین زده میشود بیش از ۳۰۰ هزار غیرنظامی بنگلادشی جان باختند.
نتیجه: پاکستان شرقی به کشوری مستقل به نام بنگلادش تبدیل شد. بیش از ۹۰ هزار سرباز پاکستانی اسیر شدند.
تلاشهای صلح: توافق شِمله در ۱۹۷۲ امضا شد و دو کشور متعهد به حل اختلافات از راههای صلحآمیز شدند.
۴. جنگ کارگیل (۱۹۹۹)
این نبرد کوتاه اما شدید پس از آن آغاز شد که شبهنظامیان مورد حمایت پاکستان به مواضع هند در منطقۀ کارگیل نفوذ کردند. هند عملیات «ویجی» را برای بازپسگیری ارتفاعات کلیدی آغاز کرد.
تلفات: حدود ۵۰۰ سرباز هندی و نزدیک به ۳۵۰ پاکستانی کشته شدند.
نتیجه: ارتش هند موفق شد تمامی مناطق اشغالشده را بازپس گیرد.
تلاشهای صلح: این جنگ در حالی رخ داد که چند ماه پیش از آن، نخستوزیران دو کشور در لاهور توافق صلح امضا کرده بودند؛ جنگ، امیدهای صلح را برای سالها نابود کرد.
۵. بحرانها و درگیریهای پراکنده
از ۲۰۰۰ به اینسو، گرچه جنگ تمامعیاری رخ نداده، اما حوادثی همچون حملۀ مرگبار به پارلمان هند (۲۰۰۱)، حملات بمبئی (۲۰۰۸) و حملات بالاکوت (۲۰۱۹) تنشها را به اوج رساندهاند.
۲۰۱۶: حملات «اورى» در کشمیر، که منجر به کشتهشدن ۱۹ سرباز هندی شد و هند حملات جراحیای علیه پایگاههای شبهنظامیان انجام داد.
۲۰۱۹: حملۀ انتحاری پولواما و حملۀ تلافیجویانۀ هوایی هند به بالاکوت در پاکستان، نخستین درگیری هوایی دو کشور پس از ۱۹۷۱ را رقم زد.
چشمانداز صلح
هند و پاکستان بارها تلاشهایی برای بهبود روابط انجام دادهاند؛ از توافق لاهور (۱۹۹۹) تا مذاکرات آگرا (۲۰۰۱) و ابتکارهای دیپلماتیک دیگر. با این حال، بیاعتمادی عمیق، رشد افراطگرایی و مسئلۀ کشمیر همچنان موانع اصلی هستند.
هر دو کشور اکنون قدرتهای هستهایاند و هر گونه اشتباه میتواند پیامدی فاجعهبار داشته باشد. سازمان ملل و قدرتهای بزرگ همواره خواستار خویشتنداری و بازگشت به میز مذاکره بودهاند.
