سانسور، بهمنزلۀ مهار آگاهانه و عمدی جریان اطلاعات، در بافت سیاسی افغانستان از دیرباز ابزاری برای تثبیت قدرت و خاموشکردن مخالفان بوده است. با بازگشت طالبان به قدرت، این ابزار نهتنها به کار گرفته شده، بلکه بهشیوهای نظاممند و برنامهریزیشده توسعه یافته است. تحلیل سانسور در افغانستان امروز، ضرورتی فوری دارد؛ زیرا تنها از خلال این شناخت است که میتوان فهمید چه بخشهایی از واقعیت پنهان میشوند، چرا پنهان میشوند و چگونه میتوان بر این پنهانکاری غلبه کرد.
ابزارها و شیوههای سانسور طالبان
طالبان برای مدیریت و محدودسازی رسانهها، از شیوههای چندگانه بهره میبرند:
• ممنوعیت موضوعی: موضوعاتی چون حقوق زنان، اعتراضات مردمی، موسیقی، و هنر مدرن در صدر ممنوعهها قرار دارند. هیچ رسانهای اجازه ندارد بهصورت باز و نقادانه به این حوزهها بپردازد.
• سانسور فنی: طالبان دسترسی به بسیاری از رسانهها را محدود کردهاند؛ سایتهای خبری مسدود میشوند، شبکههای اجتماعی گاه فیلتر میشوند و سرعت اینترنت عمداً کاهش مییابد تا دسترسی کاربران مختل شود.
• فشار مستقیم بر خبرنگاران: خبرنگاران افغان همواره در معرض تهدید، بازداشتهای کوتاهمدت یا طولانیمدت و سانسور شخصی قرار دارند؛ بسیاری از آنها به ناچار خودسانسوری میکنند تا بقای حرفهای خود را تضمین کنند.
چه چیزهایی حذف میشود؟
سانسور طالبان گسترده است، اما برخی حوزهها بهطور ویژه هدف قرار گرفتهاند:
• روایتهای ضدطالبان: هر روایت، تحلیل یا گزارشی که تصویری منفی از طالبان ارائه دهد، یا عملکرد آنان را به نقد بکشد، بلافاصله حذف میشود.
• اخبار اعتراضات داخلی: رسانهها از پوشش اعتراضات مردمی، بهویژه اعتراض زنان و اقلیتها، بازداشته میشوند. این اخبار غالباً تنها از طریق شبکههای اجتماعی یا رسانههای برونمرزی منتشر میشوند.
• گزارشهای حقوق بشری: هرگونه گزارش از نقض حقوق بشر، سرکوب اقلیتها، یا شکنجه زندانیان سیاسی بهشدت سرکوب و حذف میشود.
• حضور چهرههای زن و مخالفان سیاسی: طالبان حتی در ظاهر رسانهای نیز نمیخواهند زنانی که نماد اعتراضاند یا چهرههای مخالفان سیاسی حضور داشته باشند.
چرا حذف میشوند؟
طالبان به دلایل مشخص و حسابشده دست به سانسور میزنند:
• حفظ مشروعیت داخلی: حذف روایتهای مخالف، ابزار مشروعیتسازی داخلی برای رژیمی است که خود را حاکم بلامنازع معرفی میکند.
• جلوگیری از خیزش مردمی: طالبان میدانند که بازنمایی اعتراضات، انرژی بیشتری به جنبشهای اعتراضی میدهد؛ بنابراین، خاموشی رسانهای ابزاری برای مهار خیزشهاست.
• کنترل تصویرسازی بینالمللی: طالبان، علیرغم ماهیت ایدئولوژیکشان، حساسیت زیادی به تصویر جهانی خود دارند و حذف اخبار منفی راهی برای کنترل این تصویر است.
۵. پیامدها
این سانسور گسترده، پیامدهای عمیق دارد:
• تأثیر بر رسانهها و خبرنگاران: رسانهها مجبور به خودسانسوری میشوند یا به تعطیلی کشانده میشوند؛ خبرنگاران یا تبعید میشوند یا با وحشت دائمی کار میکنند.
• تأثیر بر مخاطب: جامعه در فضایی از بیاعتمادی رشد میکند؛ مردم نمیدانند چه چیزی راست است و چه چیزی تحمیلشده.
• تأثیر بر جریان اطلاعات خارج از افغانستان: اطلاعات دقیق و بهروز بهسختی به جهان بیرون میرسد و تصویری ناقص و تحریفشده از وضعیت افغانستان ارائه میشود.
۶. راههای دور زدن سانسور
اما راههایی برای مقابله وجود دارد:
• رسانههای برونمرزی: شبکههایی مانند افغانستان اینترنشنال و بیبیسی فارسی همچنان مهمترین کانالهای اطلاعرسانی مستقلاند.
• شبکههای اجتماعی و شهروندخبرنگاران: ویدئوها و گزارشهای موبایلی مردم عادی، نقش جایگزین رسانهها را پیدا کردهاند.
• فناوریهای عبور از فیلتر: استفاده از ویپیان، ابزارهای رمزگذاری و پلتفرمهای غیرمتمرکز، امکان عبور از محدودیتهای طالبان را فراهم میکنند.g
