ارگ بم پس از زلزله چگونه دوباره قد کشید؟
بخش‌های این نوشته
محمد، راهنمای گردشگران در بم، چند سال پس از زلزله به کوچه‌ای در ارگ برگشت که از زمان فروریختن دیوارها پا به آن نگذاشته بود. آن روز خبرنگار «تهران بیورو» همراهش بود. کارگران در بخش‌هایی از ارگ خشت روی خشت می‌گذاشتند و راه چند کوچه دوباره باز شده بود. محمد پیش از زلزله می‌توانست گردشگران را چند ساعت در ارگ بگرداند. در آن دیدار گفت به‌سختی می‌تواند گردش را به یک ساعت برساند. از زیر طاقی که تازه بازسازی شده بود گذشتند. آنجا محمد درباره دوستانی حرف زد که در همان زلزله از دست داده بود. [۱]
خودش صبح زلزله زیر آوار مانده بود. شب در مهمان‌خانه خانواده خوابیده بود تا به کار مسافران رسیدگی کند. پدرش می‌دانست او در کدام بخش ساختمان می‌خوابد. به روایت خانواده، محمد پس از حدود چهار ساعت بیرون کشیده شد. دو مهمان جان باختند. خانواده چند شب نخست را بیرون از ساختمان سپری کرد و بعد در چادر جا گرفت. چادر کنار مهمان‌خانه فروریخته به محل دیدار کسانی بدل شد که برای امداد به شهر آمده بودند. اعضای خانواده برای امدادگران ترجمه می‌کردند و به برخی جا و خوراک می‌دادند. [۱]
ساعت پنج و بیست‌وشش دقیقه
زمین‌لرزه در بامداد ۵ جدی ۱۳۸۲، حدود ساعت ۵ و ۲۶ دقیقه به وقت محلی، بم و اطرافش را تکان داد. بزرگی آن در گزارش سازمان زمین‌شناسی امریکا ۶٫۶ ثبت شده است. برآورد شمار کشته‌ها در منابع یکسان نیست. یونسکو در گزارش سالگرد از بیش از ۲۶ هزار کشته یاد کرد. سازمان زمین‌شناسی امریکا در جمع‌بندی خود برآوردی بالاتر آورده است. بیشتر مردم هنگام لرزه در خانه بودند. در شهر و آبادی‌های اطراف، آوار خانه‌ها و راه‌های بسته هم‌زمان کار پیدا کردن بازماندگان را دشوار کرد. [۲] [۳] [۴]
سید هادی احمدی روئینی، از کارشناسان میراث فرهنگی ایران، در گزارشی برای یونسکو نوشته است که دو کارگر در داخل ارگ جان باختند. مدیر ارگ پس از چند ساعت با جراحت شدید از آوار بیرون آورده شد و زنده ماند. گروهی از نگهبانان و کارشناسان معماری و تاریخ در نزدیکی ارگ دفتر موقت برپا کردند و مدتی در چادر زندگی کردند. کارشان از بررسی دیوارهای باقیمانده و گردآوری اسناد شروع شد. هم‌زمان، رفت‌وآمد مردم به محوطه بالا گرفت. بخش‌های فروریخته حصار اکنون جایی بود که بازدیدکننده می‌توانست از روی خاک و خشت به درون ارگ برسد. [۵]
پیش از آن‌که دیوارها بریزند
ارگ در شمال شهر امروزی بم، در ولایت کرمان، قرار دارد. درون حصار، جای خانه‌ها، بازار، مکتب، حمام و محل استقرار حاکم بود. نخلستان و زمین‌های زراعتی اطراف شهر از آب قنات استفاده می‌کردند. یونسکو بم را از آبادی‌های تاریخی مسیرهای بازرگانی می‌داند که در دوره‌ای به تولید پارچه‌های پنبه‌ای و ابریشمی شناخته می‌شد. آثار دوره‌های مختلف در ارگ و بیرون آن باقی مانده‌اند. بخشی از بناها پیش از زمین‌لرزه هم مرمت شده بود و تصویر روز حادثه، تصویری از یک شهر تاریخی با لایه‌های ساخت و تعمیر در زمان‌های گوناگون بود. [۶]
برای ساخت ارگ از خشت آفتاب‌خشک و چینه استفاده شده بود. چینه دیواری است که گل را لایه‌لایه روی هم می‌گذارند. در بخش‌هایی از ارگ، خشت‌ها در دیوار یا سقف طاق‌دار به کار رفته بودند. در گزارش یونسکو آمده است که زلزله بخش‌هایی از محل استقرار حاکم و قسمت‌های بالایی حصار را فروریخت. بخشی از آنچه سقوط کرد، به مرمت‌های دوره معاصر تعلق داشت. در شماری از نقاط، پایین رفتن لایه‌های بالایی، مصالح قدیمی‌تر را نمایان کرد. هر بار که کارگران آوار را کنار می‌زدند، احتمال داشت تکه‌ای از ساخت‌وساز دوره‌ای پیشین از زیر آن بیرون بیاید. [۵] [۶]
برای بازکردن بخشی از ارگ، گروه مرمت راهی موقت از دروازه جنوبی تا دروازه دوم ساخت. این مسیر از بازار می‌گذشت و در بعضی جاها، تخته‌های چوبی از بالای آوار عبور می‌کرد. احمدی روئینی نوشته است که کارشناسان می‌خواستند پیش از کنار زدن آوار، فرصت بررسی و ثبت آن را داشته باشند. برای بازدید شبانه هم چراغ نصب شد. به روایت او، بسیاری از مردم بم در ساعت‌های خنک‌تر به ارگ می‌آمدند و پیشرفت کار را می‌دیدند. این راه چوبی امکان داد بازدید دوباره شروع شود و بخش‌هایی که هنوز باید بررسی می‌شدند، در جای خود بمانند. مردی که در مستند یونسکو درباره کار در ارگ حرف می‌زند، می‌گوید «تا زنده‌ام برای ارگ بم کار می‌کنم.» [۵] [۸]
فیلم قدیمی به کمک مرمت‌گران آمد
در روزهای اول، پرسش این بود که کدام دیوار هنوز می‌تواند بایستد و کدام بخش پیش از نزدیک‌شدن کارگران باید مهار شود. در عین حال، هر مقدار آوار که کنار می‌رفت، می‌توانست چیزی درباره شکل قبلی بنا روشن کند. هوشنگ سیحون، معمار ایرانی، در گفت‌وگویی با رادیو فردا اندکی پس از زلزله، بر نقشه و عکس دقیق تاکید کرد. او معتقد بود بازسازی باید روی شواهد تصویری و بررسی خاک و سازه استوار باشد. آن گفت‌وگو پیش از شروع بخش مهمی از مرمت انجام شد و پرسش همان روزها را ثبت کرد. دیواری که فروریخته بود، از روی چه مدرکی دوباره شکل می‌گرفت؟ [۵] [۷]
در بهار ۱۳۸۳، کارشناسان ایرانی و خارجی در بم گرد هم آمدند. یکی از موادی که برای شناخت ظاهر ارگ به کار آمد، فیلم هوایی شبکه ان‌اچ‌کی جاپان بود. این تصاویر در ۱۹۸۱ برای مجموعه‌ای درباره راه ابریشم گرفته شده بود. از بالا می‌شد جای دیوارها، ساختمان‌ها و راه‌های باریک درون ارگ را دید. مستند آرشیوی یونسکو توضیح می‌دهد که تصاویر هنگام بازآفرینی دیجیتال چهره پیش از زلزله ارگ به کار آمدند. فیلمی که زمانی برای معرفی یک شهر تاریخی گرفته شده بود، بعد از زلزله یکی از سندهای شناخت همان شهر شد. [۴] [۸]
آزمایش مرمت در خانه سیستانی
یکی از پروژه‌ها در خانه سیستانی پیش رفت. این خانه، بنایی خشتی بود که به خانواده‌ای بازرگان نسبت داده می‌شود. کارشناسان میراث ایران و دانشگاه تخنیکی درسدن کار را در دو اتاق آزمایشی آغاز کردند. گزارش دانشگاه توضیح می‌دهد که نخست بخش‌های باقیمانده را تقویت کردند. سپس برای دیوارهای بازسازی‌شده خشت‌هایی به کار بردند که با الیاف نخل تقویت شده بود. در بعضی قسمت‌های سازه نیز از مواد تقویتی سبک استفاده کردند. نتیجه آزمایش مبنای گسترش کار به بخش دیگری از ساختمان شد. این پروژه یکی از راه‌هایی بود که مرمت‌گران برای جمع کردن خواست حفظ ظاهر بنا و تقویت آن آزمودند. [۹] [۱۰]
در ارگ، گروه‌های مختلف هم‌زمان در نقاط متفاوتی کار می‌کردند. گزارش ماموریت یونسکو و ایکوموس از همکاری دانشگاه میه جاپان در بازار، دانشگاه اصفهان در یک برج و گروه‌های ایتالیایی در برج اول و مدرسه میرزا نعیم نام می‌برد. کارگاه‌ها روش‌های خود را داشتند. ماموریت سال ۲۰۱۱ تاکید کرد که این کارها باید با برنامه کلی حفاظت ارگ هماهنگ شود. بازدیدکنندگان آن گروه در عکس‌های دهه ۱۹۵۰ دیدند که برخی دیوارها کنگره نداشته‌اند، در حالی که کنگره در قسمت‌هایی از مرمت تازه دیده می‌شد. برای کارگران، ساخت یک بخش تازه ممکن بود. برای کارشناسان، شواهد تاریخی باید شکل آن را تعیین می‌کرد. [۱۱]
کار روی خشت هم به شناخت خشت‌های موجود بستگی داشت. کارشناسان در گزارش ماموریت ۲۰۱۱ از بررسی بافت، رنگ و ترکیب مصالح قدیمی یاد کرده‌اند. افشین ابراهیمی و احمدی روئینی نیز عکس‌های مسجد پیامبر در ارگ را پیش و پس از مرمت در گزارش خود آورده‌اند. در یک عکس، بقایای دیوارهای فروریخته پیداست. در عکس بعدی، ورودی طاق‌دار دوباره شکل گرفته است. هر قسمت در برابر گروه مرمت پرسش جداگانه‌ای می‌گذاشت. در مسجد، طاق و محل اتصالش به دیوار باید بررسی می‌شد. در برج، شکل بخش فروریخته و آنچه از پایه مانده بود اهمیت داشت. [۵] [۱۱]
شهری که بیرون حصار دوباره خانه ساخت
در بیرون حصار، مردم با پرسش دیگری روبه‌رو بودند. خانه‌ای می‌خواستند که بتوانند در آن زندگی را از سر بگیرند. در بررسی بانک جهانی از بازسازی بم، از فشار برای ساخت سریع و استفاده از اسکلت فولادی و مصالح رایج آن دوره یاد شده است. نویسندگان به این نکته پرداخته‌اند که با تغییر روش ساخت، بخشی از شباهت دیرینه میان خانه‌های شهر و ارگ خشتی کم شد. کارگاه‌های ارگ به پژوهش درباره خشت ادامه می‌دادند و در شهر، نیاز به سرپناه فوری و نگرانی از لرزه بعدی روی انتخاب مصالح اثر می‌گذاشت. [۱۲]
سال‌ها بعد هم کارگاه‌ها باز بودند. محسن قاسمی، مدیر پایگاه ارگ، در سالگرد زلزله به ایرنا گفت ده کارگاه در ارگ فعال است و بخش مهمی از بودجه به پرداخت معاش کارگران می‌رود. او میان پیشرفت مرمت بخش‌هایی که برای کار تعیین شده بود و بازگشت ارگ به وسعت پیش از زلزله فرق گذاشت. در همان گفت‌وگو از حصارهای پیرامون ارگ به‌عنوان کاری یاد کرد که هنوز چند سال وقت می‌خواست. برای باشندگان شهر که ارگ را پیش از زلزله دیده بودند، پیشرفت در یک برج یا یک کوچه با دیدن تمام حصار از دور یکسان نبود. [۱۴]
بم و منظر فرهنگی آن در ۱۳۸۳ در فهرست میراث جهانی و هم‌زمان در فهرست میراث در خطر ثبت شد. در سال ۲۰۱۳، کمیته میراث جهانی پس از بررسی پیشرفت کار، نام بم را از فهرست در خطر بیرون آورد. در همان تصمیم، بر مراقبت از محدوده پیرامون ارگ، هماهنگی شیوه‌های مرمت و مدیریت بازدیدکنندگان تاکید شد. در عکس سال ۲۰۱۶ دیه‌گو دلسو، بخش‌های بازسازی‌شده در کنار زمین و دیوارهای قدیمی دیده می‌شوند. در گزارش سفر محمد به ارگ، کوچه‌هایی که پس از سال‌ها دوباره باز شده بودند به او اجازه دادند جاهایی را ببیند که پیش از زلزله هر روز به گردشگران نشان می‌داد. [۱] [۶] [۱۳]
منابع
- تهران بیورو و پی‌بی‌اس، «درس‌های بم»، گزارش دیدار با خانواده اکبر و بازدید از ارگ، ۲۰۱۰
- سازمان زمین‌شناسی امریکا، پرونده زمین‌لرزه بم، ۲۰۰۳
- دانشنامه ایرانیکا، مدخل زمین‌لرزه بم، داده‌های زمان و اثر لرزه
- مرکز میراث جهانی، گزارش نخستین سالگرد زلزله بم، ۲۰۰۴
- سید هادی احمدی روئینی، «مدیریت بحران ارگ بم پس از زلزله»، در مجموعه معماری خاکی، یونسکو، ص ۱۶۲ به بعد
- مرکز میراث جهانی یونسکو، پرونده بم و منظر فرهنگی آن
- فیروزه خطیبی، رادیو فردا، گفت‌وگو با هوشنگ سیحون درباره بازسازی ارگ، ۱۶ دی ۱۳۸۲
- آرشیو یونسکو، مستند «افتخار و امید»، بازسازی بم و کاربرد تصاویر هوایی
- دانشگاه تخنیکی درسدن، گزارش مرمت خانه سیستانی و پروژه آزمایشی دو اتاق
- گزارش برنامه حفاظت فرهنگی آلمان درباره مرمت خانه سیستانی، ۲۰۱۸
- یونسکو و ایکوموس، گزارش ماموریت بررسی ارگ بم، اکتوبر ۲۰۱۱
- بانک جهانی، بررسی اثر بازسازی پس از زلزله بر معماری شهر بم
- کمیته میراث جهانی، تصمیم خروج بم از فهرست میراث در خطر، ۲۰۱۳
- گفت‌وگوی ایرنا با محسن قاسمی، مدیر پایگاه ارگ بم، درباره کارگاه‌ها و حصارها، بازنشر در نورنیوز
عکس شاخص، ارگ بم در دوره مرمت در سال ۲۰۱۶، عکس از دیه‌گو دلسو. منبع عکس · مجوز CC BY-SA 4.0.
