توران میرهادی چگونه کودکان را در ساختن فرهنگنامه شریک کرد؟
بخش‌های این نوشته
یک روز شاگردان مکتب فرهاد از توران میرهادی پرسیدند «چه‌کسی قوانین کشور را می‌نویسد؟» او از مجلس شورای ملی نام برد. شاگردان خواستند یکی از نشست‌های آن را از نزدیک ببینند. میرهادی با دبیرخانه مجلس تماس گرفت و نمایندگان شاگردان به یک نشست رفتند. در روایت او، کار به تماشا ختم نشد. شاگردان درباره بعضی لایحه‌ها و تصمیم‌هایی که شنیده بودند نظر دادند و مکتب نظرهای‌شان را نوشت و به دبیرخانه فرستاد. تاریخ آن بازدید در نقل منتشرشده نیامده است. آنچه میرهادی به خاطر داشت، این بود که یک پرسش در مکتب به بازدید و سپس به نوشتن نامه انجامید. سال‌ها بعد، زمانی که او و همکارانش برای کودکان فرهنگنامه می‌نوشتند، گروهی از خوانندگان جوان را دعوت کردند تا درباره مقاله‌های کتاب نظر بدهند. [۱] [۲]
یک کتاب برای کتابخانه فرهاد
فرهاد نخست کودکستان بود. میرهادی آن را در تهران در ۱۳۳۴ خورشیدی با کمک خانواده‌اش به راه انداخت و نام برادر درگذشته‌اش را بر آن گذاشت. پس از آن، دبستان و دوره راهنمایی هم به مجموعه افزوده شد. میرهادی پیش از بازگشت به ایران در اروپا درباره آموزش و روان‌شناسی کودک درس خوانده بود. در تهران، مکتب فرهاد جایی شد که او و آموزگاران بتوانند روش‌های‌شان را در کار روزانه بسنجند. یکی از یادگارهای آن دوره، گفت‌وگوی سوزان حبیب با میرهادی درباره تجربه فرهاد است که به صورت کتاب نشر شده است. بخش دیگری از تجربه مکتب در خاطرات شاگردان و آموزگاران آن ثبت شده است. [۱] [۳] [۴] [۵]
در خاطرات میرهادی، کتابخانه بخشی از زندگی مکتب بود. یکی از راه‌های فراهم‌کردن کتاب این بود که شاگرد یک کتاب به مکتب هدیه بدهد و برای یک سال عضو کتابخانه شود. کتاب‌هایی که از خانه‌های مختلف می‌رسیدند، در دسترس دیگر خوانندگان هم قرار می‌گرفتند. کتابخانه در آموزش هم به کار می‌آمد. پس از یک گردش علمی، شاگردان با کمک هم درباره سفر کتاب می‌نوشتند. در چنین کاری هر کس چیزی را که دیده بود به یاد می‌آورد و برای ساختن یک نوشته مشترک سهمی داشت. همین تجربه به آموزگاران نشان می‌داد شاگرد چه چیزی را می‌بیند، در وصف آن چه واژه‌ای پیدا می‌کند و کدام پرسش هنوز بی‌جواب مانده است. [۱] [۴]
شاگردان در اداره فرهاد نیز سهم داشتند. به روایت میرهادی، نمایندگان ماهانه و سالانه انتخاب می‌شدند و کارهای اجرایی و تنظیم مقررات میان آن‌ها تقسیم می‌شد. او از قاعده‌ای یاد می‌کند که به موجب آن معلم نمی‌توانست شاگرد را از صنف بیرون کند یا تنبیه کند. برای کسی که در درسی مشکل داشت، نمایندگان و هم‌صنفی‌ها در کنار آموزگار کمک فراهم می‌کردند. معلمان پیشرفت در درس را می‌سنجیدند تا تمرین‌های ماه بعد را تنظیم کنند. تصمیم شاگردان بر کار بزرگ‌سالان هم اثر می‌گذاشت. از همین رو پرسش درباره این‌که قانون را چه کسی می‌نویسد، برای گروهی که در مکتب نماینده داشتند، موضوعی دور از تجربه خودشان نبود. [۱] [۳]
نمایشگاه‌ها نشان دادند چه کتابی کم است
در ۱۳۳۵، میرهادی و همکارانش نمایشگاه کتاب کودک را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برگزار کردند. او بعدها به یاد می‌آورد که برای چیدن نمایشگاه، کتاب‌های ویژه کودکان آن‌قدر کم بود که از «گلستان» و «بوستان» هم استفاده کردند. در ۱۳۳۷ و ۱۳۳۹ دو نمایشگاه دیگر در فرهاد برپا شد. برگزاری نمایشگاه برای این گروه فرصتی بود که آثار موجود را یک‌جا ببینند و درباره جای خالی کتاب‌ها حرف بزنند. یک آموزگار برای انتخاب کتابی مناسب شاگردان به شناخت موضوع و زبان کتاب نیاز داشت. نویسنده یا ناشر هم از همین دیدارها می‌توانست بفهمد آموزگاران و خانواده‌ها در پی چه کتاب‌هایی‌اند. [۱] [۶]
گروهی از آموزگاران و اهل کتاب پس از این تجربه‌ها گرد هم آمدند. میرهادی از لیلی ایمن، مرتضی ممیز، عبدالرحیم احمدی شیرازی و ماه‌آفریده آدمیت به عنوان همکاران تدوین اساسنامه یاد می‌کند. شورای کتاب کودک در زمستان ۱۳۴۱ بنیان گذاشته شد. بررسی کتاب‌های کودک، معرفی آثار و برگزاری نشست و نمایشگاه بخشی از کار شورا بود. شورای تازه تأسیس در سال‌های بعد به دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان پیوست. عکسی از ۱۳۴۵، میرهادی را در کنار لیلی آهی، که با نام لیلی ایمن هم شناخته می‌شد، و محمود کیانوش در یک نشست ادبیات کودک در تهران نشان می‌دهد. عکس به زمانی تعلق دارد که کار روی کتاب کودک از نشست‌های یک مکتب به همکاری میان آموزگاران، نویسندگان و نهادهای فرهنگی رسیده بود. [۱] [۶] [۷] [۸]
لیلا مکتبی‌فرد، پژوهشگر ادبیات کودک و همکار شورای کتاب کودک، در بررسی اسناد این دوره به دیداری در حدود ۱۹۵۸ میلادی اشاره کرده است. یلا لپمن، بنیان‌گذار کتابخانه بین‌المللی جوانان در مونیخ، به همراه ریشارد بامبرگر در سفر به ایران با شماری از فعالان فرهنگی، از جمله میرهادی، دیدار کرد. از جزئیات گفت‌وگو سندی در دست پژوهشگر نبود. میرهادی در خاطراتش گفته بود که در آن زمان فکر تأسیس نهادی برای کتاب کودکان را با لپمن در میان گذاشت. این یادداشت نشان می‌دهد که فکر ساختن یک نهاد دایمی، چند سال پیش از تأسیس شورا، در جریان کار روی نمایشگاه‌ها شکل گرفته بود. [۱۰]
از پرسش شاگردان تا فهرست مدخل‌ها
در فرهاد، میرهادی از شاگردان خواست در تعطیلات نوروز موضوعی را انتخاب کنند، درباره آن تحقیق کنند و نوشته‌ای آماده کنند. او خود نیز سراغ موضوع‌هایی از جمله ترکمن‌صحرا رفت. به روایت او، این تمرین نشان می‌داد برای موضوع‌های نزدیک به زندگی و جغرافیای ایران، جای کار فراوان است. در دهه ۱۳۴۰، یک دانشنامه ترجمه‌شده برای کودکان در دسترس بود. میرهادی و همکارانش می‌پرسیدند خواننده جوان چگونه می‌تواند اطلاعات مربوط به تاریخ، فرهنگ و محیط زندگی خودش را هم در یک کتاب مرجع پیدا کند. پیشنهاد ساخت چنین اثری در نشست‌های شورا مطرح شد. به گفته میرهادی، موضوع در سمینار ادبیات کودکان در ۱۳۴۶ نیز با حضور پژوهشگرانی چون ایرج افشار، فریدون بدره‌ای و اسماعیل سعادت به بحث گذاشته شد. [۱] [۶] [۹]
راه‌اندازی گروه تدوین در حدود ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ به کار شکل عملی داد. در آغاز، بخشی از دارایی محسن خمارلو، همسر میرهادی، به طرح رسید. نوش‌آفرین انصاری، از همکاران شورا، نوشته است که یک ناشر به‌تنهایی حاضر نبود هزینه و خطر چنین کار طولانی را به عهده بگیرد. راهی که اعضا یافتند، تشکیل شرکتی با مشارکت ناشران و اعضای شورا بود. کار نوشتن نیز میان افراد مختلف تقسیم شد. متخصصان رشته‌های گوناگون مقاله می‌دادند و بسیاری نوشته‌های‌شان را داوطلبانه در اختیار فرهنگنامه می‌گذاشتند. میرهادی نخستین سرویراستار آن بود. ترتیب الفبایی اثر به این معنا بود که گروه باید از پیش هم دامنه موضوع‌ها را روشن کند و هم بداند هر عنوان در کدام بخش از مجموعه جای می‌گیرد. [۲] [۹] [۱۰]
به معرفی شورای کتاب کودک، مقاله‌ها در گروه‌های موضوعی نوشته و ویراسته می‌شدند. کار از انتخاب مدخل آغاز می‌شد و به بررسی متن، گزینش تصویر و صفحه‌آرایی می‌رسید. از ۱۳۵۹، گروهی از کودکان و نوجوانان ده تا شانزده‌ساله را هم به عنوان شورای مشورتی دعوت کردند. برای بعضی مقاله‌ها، نویسندگان و ویراستاران از همین خوانندگان می‌پرسیدند چه چیزی را درباره موضوع می‌خواهند بدانند. پاسخ‌ها می‌توانست در تنظیم طرح مقاله به کار برود. به این ترتیب، پرسش خواننده در مرحله‌ای به متن می‌رسید که هنوز می‌شد آن را تغییر داد. کاری که شاگردان فرهاد هنگام بازدید یا گردش علمی می‌کردند، در فرهنگنامه در قالب یک مسئولیت مشخص برای خوانندگان جوان جا گرفت. [۱] [۲] [۹]
کتابی که خوانندگانش از نویسندگان جلو می‌زدند
نخستین جلد در آغاز دهه ۱۳۷۰ در دسترس خوانندگان قرار گرفت. فهرست‌نویسی و آماده‌کردن مقاله‌ها، تصویرها و نقشه‌ها سال‌ها وقت برده بود. جلدهای بعدی به مرور به مکتب‌ها و کتابخانه‌های عمومی رسیدند. با گذشت سال‌ها، کار دیگری هم لازم شد. معلومات بعضی مقاله‌های چاپ‌شده کهنه می‌شد و خوانندگان تازه پرسش‌های تازه داشتند. شورای کتاب کودک طرح روزآمدکردن جلدها را در کنار تهیه جلدهای بعدی پیش برد. در این مرحله، مسئولیت گروه تنها رسیدن به حرف بعدی الفبا نبود. ویراستاران باید به جلدهای قبلی هم برمی‌گشتند و می‌سنجیدند چه چیزی به بازنگری نیاز دارد. [۲] [۹] [۱۱]
میرهادی در عقرب ۱۳۹۵ درگذشت. فرهنگنامه با مشارکت ویراستاران و گروه‌های موضوعی به کارش ادامه داد. نوش‌آفرین انصاری در گزارش سال ۲۰۲۱ به دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان نوشت که در مارچ همان سال جلد بیستم رونمایی شد. او از اضافه‌شدن سرویراستاران و دوام پشتیبانی خانواده میرهادی یاد کرده است. در کنار گزارش جلد بیستم، عکسی از یکی از گروه‌های مشورتی جوان هم چاپ شده است. این بار میرهادی در میان آنان نبود. آنچه در گزارش مانده، همان کاری است که او و همکارانش در آغاز برای خوانندگان در نظر گرفته بودند. کودک یا نوجوان می‌توانست پیش از آن‌که کتاب به قفسه برسد، بگوید می‌خواهد در آن چه بخواند. [۲] [۹] [۱۲]
منابع و اسناد
- پرویز نیکنام، «توران میرهادی، از مدرسه فرهاد تا فرهنگنامه کودکان و نوجوانان»، آسو، با نقل خاطرات میرهادی درباره مجلس، کتابخانه، نمایشگاه‌ها و تحقیق‌های شاگردان.
- معرفی فرهنگنامه از سوی شورای کتاب کودک، گزارش ایسنا در بازنشر سرخط، درباره گروه‌های تدوین و شورای مشورتی خوانندگان جوان.
- سوزان حبیب، «در جستجوی انسان وارسته امروز»، رکورد گفت‌وگو با توران میرهادی درباره تجربه مکتب فرهاد.
- هنرآنلاین، معرفی مجموعه خاطرات شاگردان و معلمان فرهاد.
- فرهنگنامه پدیدآورندگان مجلات رشد، مدخل توران میرهادی و پیشینه مکتب فرهاد.
- دانشنامه ایرانیکا، ادبیات کودکان در ایران، درباره تأسیس و فعالیت شورای کتاب کودک.
- دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان، بخش ایران، معرفی شورای کتاب کودک.
- عکس نشست کارشناسان ادبیات کودک تهران در ۱۳۴۵، منسوب به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
- نوش‌آفرین انصاری، «تحقق یک آرزو»، گزارش در مجله بوک‌برد، شماره ۵۹.۳، درباره تأمین مالی، تدوین و رونمایی جلد بیستم.
- لیلا مکتبی‌فرد، پژوهش تطبیقی توران میرهادی و یلا لپمن، مجله بوک‌برد، شماره ۵۷.۳، صص ۳۴ تا ۴۱.
- انجمن تخصصی کودک و رسانه، فرهنگنامه و روزآمدسازی جلدهای آن.
- «افسانه پیروز»، مصاحبه تاریخ شفاهی با توران میرهادی، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رکورد کتاب.
عکس شاخص، از چپ محمود کیانوش، لیلی آهی و توران میرهادی در نشست کارشناسان ادبیات کودک تهران در ۱۳۴۵. منسوب به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نام عکاس در مأخذ نیامده است. ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی در ایران.
