کفش ملی از دو مغازه تهران به شهرک صنعتی اسماعیل‌آباد رسید
بخش‌های این نوشته
در صفحه ۹۱ شماره نوروزی «اطلاعات هفتگی»، پنج مدل کفش کنار گل‌های سرخ چیده شده‌اند. نام و قیمت هر مدل را جداگانه نوشته‌اند. پایین صفحه، در قاب کوچکی، فیل کفش ملی دیده می‌شود. آگهی در ۲۸ حوت ۱۳۴۹ منتشر شد. تا آن زمان، کسب‌وکاری که از دو دهنه مغازه نزدیک بازار بزرگ تهران آغاز شده بود، در غرب شهر به ساخت یک مجتمع تولیدی رسیده بود. آن صفحه مجله، بخش بیرونی کسب‌وکار را نشان می‌داد. در اسماعیل‌آباد، پشت کفشی که مشتری از ویترین انتخاب می‌کرد، کارگاه‌هایی برای ساخت چرم، زیره، قالب و دیگر اجزای کفش کار می‌کردند.۱، ۲، ۳
دو دهنه مغازه در خیابان خیام
محمدرحیم متقی ایروانی در شیراز، در خانواده‌ای بازرگان بزرگ شد. به روایت پرویز نیکنام، در کودکی در حجره پدر کار می‌کرد و بسته‌ها را به اداره پست می‌رساند. بعدتر در تهران حقوق خواند و راه تجارت را پیش گرفت. در گفتاری که نیکنام از او نقل کرده، ایروانی توضیح داده است که پس از فراغت از دانشگاه بررسی کرد چه کالاهایی بیشتر به ایران وارد می‌شود. کفش در میان آن‌ها بود. این پرسش به او کمک کرد تا برای تولید کالا در داخل بازار پیدا کند. کسی که فروش کفش را تجربه کرده بود، برای راه‌اندازی کارخانه باید مواد، دستگاه و کسانی را که با دستگاه کار کنند، فراهم می‌کرد.۳
کفش ملی در تاریخچه خود، شروع کار را به دو مغازه خیابان خیام در کنار بازار بزرگ تهران و شرکت «استاندارد» در سال ۱۳۳۰ پیوند می‌دهد. در همان تاریخچه، سال ۱۳۳۶ نیز برای آغاز کار کفش ملی آمده است. این دو تاریخ به مراحل شکل‌گیری بنگاه مربوط‌اند. گلاب پارسا، در معرفی کتاب سعیدی و فریدون شیرین‌کام، سال ۱۳۳۴ را برای احداث کارخانه آورده است. تاریخ شروع تجارت، ثبت یک شرکت و آغاز کار یک محل تولید ممکن است با هم فرق داشته باشد. روایت شرکت از نخستین دوره تولید، از یک دستگاه اتوکلاو وارداتی و دو کارشناس یاد می‌کند که برای آموزش کارگران ایرانی آمده بودند. گالش و چکمه از محصولات نخستین سال‌ها بود. به این ترتیب، فروشنده کفش به تدریج سراغ تولید همان دسته کالاهایی رفت که در بازار عرضه می‌کرد.۲، ۴، ۱۲
با گسترش کار، فضای مغازه‌ها و کارگاه نخست برای تولید کافی نبود. شرکت در مهرآباد زمین خرید و تولید را به آنجا برد. در دهه ۱۳۴۰ واحدهای تخصصی به تدریج شکل گرفتند. «کفش پویا» برای کفش ورزشی، «کفش فارس» برای کفش چرمی و «کفش صنعتی» برای کفش ایمنی راه افتادند. در فروش، نخستین فروشگاه اختصاصی کفش ملی، بنا بر گزارش نیکنام، در سال ۱۳۳۷ در پاساژ استاندارد گشایش یافت. شعبه‌های دیگری در محله‌هایی مانند امیریه، نازی‌آباد و میدان خراسان باز شدند. مشتری در نقاط بیشتری از تهران می‌توانست کفش‌های یک تولیدکننده را زیر همان نام پیدا کند.۲، ۳
از زیره و قالب تا نانوایی کارخانه
وقتی گروه به اسماعیل‌آباد، در کیلومتر ۱۸ جاده تهران به کرج، گسترش یافت، واحدهای تولیدی در کنار هم جا گرفتند. نیکنام مساحت زمین خریداری‌شده را ۴۰۰ هزار متر مربع نوشته و پایان ساختمان‌سازی آن مرحله را به سال ۱۳۴۹ مربوط دانسته است. این رقم درباره زمین مجتمع است. از روی آن نمی‌توان مساحت سالن‌های تولید یا شمار ساختمان‌های فعال را به دست آورد. تاریخچه شرکت از گسترش فعالیت به خراسان، رودبار و لرستان نیز یاد می‌کند. بنابراین، وقتی یک منبع از اندازه «گروه صنعتی» حرف می‌زند، ممکن است کسب‌وکارهایی بیرون از اسماعیل‌آباد را هم در نظر داشته باشد.۲، ۳
ساخت کفش به خریدن یک دستگاه ختم نمی‌شد. شکل کفش هنگام تولید با قالب تعیین می‌شود و نوع زیره و شیوه اتصال آن با کاربرد کفش پیوند دارد. گزارش سازمان توسعه صنعتی ملل متحد درباره ایران، از واحدهایی برای تولید چرم، زیره، چسب، پارچه، بند و جوراب در مجموعه ملی یاد می‌کند. در آگهی شرکت قالب‌سازی «دسما ایران» که از دهه ۱۹۸۰ میلادی در آرشیف باقی مانده، مخاطب کارگاه‌ها و کارخانه‌های کفش‌اند. آگهی ساخت قالب‌های تزریق و تعمیر قالب را معرفی می‌کند. در آگهی نوروزی، کفش با نام مدل و قیمت دیده می‌شود. در آگهی دسما، شکل زیره و قطعات قالب درشت‌تر از خود کفش چاپ شده است.۱، ۴، ۵
در اسماعیل‌آباد، برنامه‌ریزی کارخانه به رفت‌وآمد و زندگی روزانه کارکنان هم می‌رسید. نیکنام از طرح ۴۰۰ خانه سازمانی برای کاهش مسیر رفت‌وآمد یاد کرده است. رقم طرح نشان می‌دهد مدیران چه در نظر داشتند و برای شمار خانه‌های ساخته یا واگذارشده باید سند جداگانه دید. در گزارش او، نانوایی، غذاخوری و کودکستان از امکانات واحدهای نخست مجتمع بود. در مقاله علی‌اصغر سعیدی نیز خاطره دختر یکی از کارگران، به نام یزدانی، ثبت شده است. او بازی با کودکان دیگر در باغ کرج را به یاد می‌آورد، جایی که خانواده‌های کارکنان به نوبت دعوت می‌شدند. آن خاطره به زندگی یک خانواده بیرون از سالن تولید مربوط است و در کنار روایت مدیران، بخشی از رابطه کارکنان با کارخانه را نشان می‌دهد.۳، ۶
از برنامه آموزش کارکنان نیز نشانه‌هایی مانده است. در معرفی کتاب سعیدی و شیرین‌کام در پایگاه «تاریخ شفاهی»، از برگزاری دوره برای مدیران و صنف سوادآموزی برای کارگران یاد شده است. گروه خبرنامه‌ای هم به نام «اخبار کفش ملی» داشت. سعیدی در بررسی شیوه اداره بنگاه به شماره حوت ۱۳۴۸ این خبرنامه ارجاع می‌دهد و می‌نویسد که ایروانی از آن برای رساندن پیام‌هایش به کارکنان استفاده می‌کرد. در فروشگاه‌های پراکنده در شهرهای مختلف، همه کارکنان امکان دیدار منظم با مدیر را نداشتند. خبرنامه راهی برای رساندن یک پیام به کسانی بود که در شعبه‌های گوناگون کار می‌کردند.۶، ۱۲
چند کارخانه و چند فروشگاه؟
در روایت‌های مربوط به اوج کفش ملی، رقم‌ها به یک اندازه روشن نیستند. گزارش توماس لیپمن در «واشنگتن پست» در ۱۲ جنوری ۱۹۷۹ از ۳۲۰ فروشگاه و حدود ده هزار کارگر یاد می‌کند. نیکنام در بازخوانی تاریخ شرکت، ۳۷۸ فروشگاه و ۲۵۱ نمایندگی را در زمان انقلاب ذکر می‌کند. در گزارش نخست، ۲۵ شرکت یک گروه صنعتی شمرده شده‌اند. در روایت نیکنام، رقم ۵۳ به شرکت‌های صنعتی و تجارتی مربوط است که ایروانی طی چند دهه در تأسیس آن‌ها مشارکت داشت. عدد آخر شمار تمام کارخانه‌هایی را که در یک روز زیر مدیریت گروه کفش تولید می‌کردند، مشخص نمی‌کند. برای مقایسه این رقم‌ها باید پرسید که منبع، مغازه ملکی، نمایندگی، واحد تولید و شرکت تجارتی را چگونه شمرده است.۳، ۷
سازمان توسعه صنعتی ملل متحد در گزارشی که در ۱۹۹۵ منتشر کرد، ظرفیت سالانه کفش ملی در اواخر دهه ۱۹۷۰ را بیش از ۲۰ میلیون جفت برآورد کرد. ظرفیت یعنی توان تولید در یک سال و به تنهایی میزان تولید واقعی یا تعداد جفت‌های فروخته‌شده را نشان نمی‌دهد. همان گزارش، رشد کفش ملی را در کنار دو تولیدکننده بزرگ دیگر، «وین» و «بلا»، بررسی کرده و به افزایش تقاضا و سرمایه‌گذاری مشترک با شرکت‌های خارجی اشاره کرده است. در عمل، کارخانه‌هایی که در کنار کفش ورزشی و چرمی، چکمه و کفش ایمنی هم می‌ساختند، محصولاتشان را به چند بازار می‌فرستادند. نیکنام از صادرات پوتین به شوروی و اروپای شرقی یاد کرده است.۳، ۴
وقتی کار به انبار رسید و خط تولید ایستاد
در جدی ۱۳۵۷، گروه تولید را متوقف کرد. گزارش همان زمان لیپمن، تعطیلی واحدها را در پی اختلال در حمل‌ونقل، بانک و تامین مواد شرح می‌دهد. کالا در انبار مانده بود و رساندن آن به فروشگاه‌ها دشوار شده بود. در ماه سرطان سال بعد، شورای انقلاب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران را تصویب کرد. کفش ملی به مالکیت دولتی درآمد. توقف تولید در ماه‌های پایانی حکومت پهلوی و انتقال مالکیت پس از انقلاب، در دو مقطع رخ دادند. تاریخ یکی را گزارش معاصر تعطیلی روشن می‌کند و تاریخ دیگری در متن قانون و روایت‌های واگذاری ثبت شده است.۷، ۸، ۹
در سال‌های بعد از رفتن ایروانی، نامه‌های تبریک نوروز هم میان بنیان‌گذار و کارکنان در گردش بود. سعیدی به نقل از بهرام علاءالدینی، از مدیران پیشین گروه، نوشته است که ایروانی در پایان سال برای کارکنان پیام می‌فرستاد و از آن‌ها می‌خواست شرکت را حفظ کنند. او پیش‌تر در دیدارهایش با کارکنان از «خانواده بزرگ کفش ملی» سخن گفته بود. همین زبان به نامه‌های سال‌های بعد راه یافت. در زمان نوشتن نامه‌ها، اداره کارگاه‌ها و فروشگاه‌ها در دست مدیران دیگری بود و کارکنانی که پس از انقلاب استخدام می‌شدند، کارشان را زیر نظر همان مدیران شروع می‌کردند.۶، ۹، ۱۰، ۱۲
کار در همه واحدها با آن توقف پایان نیافت. پروین محمدی در گفت‌وگو با «ایران‌وایر» گفته است که در سال ۱۳۵۹، در ۱۹ سالگی، در کارخانه استاندارد گروه کفش ملی کار گرفت. واحدش چکمه پلاستیکی تولید می‌کرد. یک سال بعد، حکم اخراجش صادر شد. به گفته او، اداره کار کرج اخراج‌ها را تایید کرد. محمدی آن دوره را با اعتراض کارگران چند کارخانه به تغییر مقررات مربوط به سهم سود به یاد می‌آورد. او می‌گوید «تازه انقلاب شده بود و انتظار جامعه‌ای را داشتیم که نابرابری در آن از بین برود». روایت او تجربه یک کارگر در سال‌های پس از تغییر مالکیت است. در آن تجربه، نام آشنای کارخانه با پرسش‌هایی درباره سهم کارگر و امکان ماندن در کار همراه شده بود.۱۰
در سال ۱۳۹۲، شرکت در پاسخ به سخنی درباره سرنوشت کارخانه، نوشت که واحدهای تولیدی کیلومتر ۱۸ در سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ عملا تعطیل شدند و کفش ملی در پایان سال ۱۳۸۳ به صندوق بازنشستگی کشوری واگذار شد. شرکت این واگذاری را بخشی از پرداخت بدهی دولت به صندوق دانست. معرفی کفش ملی در وب‌سایتش از سفارش به تامین‌کنندگان و رساندن کالا به فروشگاه‌ها و نمایندگی‌ها توضیح می‌دهد. در آن سازوکار، گروه هنوز میان تولیدکننده و مشتری قرار دارد. تولیدکنندگان می‌توانند بیرون از مجتمع تاریخی باشند. روی صفحه نوروزی «اطلاعات هفتگی»، نشان فیل پایین پنج کفش قرار دارد. آگهی دسما، با قالب‌ها و دستگاه‌هایش، یادگار بخشی از کار است که مشتری از پشت ویترین نمی‌دید.۱، ۲، ۵، ۱۱
منابع
- آگهی کفش ملی در «اطلاعات هفتگی»، شماره ۱۵۲۷، صفحه ۹۱، ۲۸ حوت ۱۳۴۹
- معرفی و تاریخچه شرکت در وب‌سایت کفش ملی
- پرویز نیکنام، «ایروانی، بنیان‌گذار کفش ملی ایران»، آسو
- سازمان توسعه صنعتی ملل متحد، «احیای صنعتی ایران»، ۱۹۹۵، بخش صنعت کفش ماشینی
- آگهی آرشیفی شرکت قالب‌سازی دسما ایران، گروه صنعتی ملی
- علی‌اصغر سعیدی، «چالش‌های سرمایه‌داری خانوادگی در دوره پهلوی»، ایران‌نامه، به‌ویژه یادداشت‌های بخش کفش ملی
- توماس لیپمن، گزارش تعطیلی صنایع ملی، واشنگتن پست، ۱۲ جنوری ۱۹۷۹
- متن قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران، مصوب ۱۰ سرطان ۱۳۵۸
- بی‌بی‌سی فارسی، گزارش ملی‌شدن صنایع و سرگذشت کفش ملی
- گفت‌وگوی ایران‌وایر با پروین محمدی درباره آغاز کار در کارخانه استاندارد
- متن پاسخ شرکت کفش ملی درباره تعطیلی کارخانه و واگذاری به صندوق بازنشستگی، ۱۳۹۲
- گلاب پارسا، «سفره‌ای که ایروانی پهن کرد»، معرفی کتاب علی‌اصغر سعیدی و فریدون شیرین‌کام، بازنشر در پایگاه تاریخ شفاهی
