وقتی پلاسکو فرو ریخت، چه بر سر آتش‌نشانان و کسبه آمد؟

صبح ۳۰ جدی ۱۳۹۵، «سید» قرار بود به پلاسکو برود و مزد روزانه خیاط‌ها را بپردازد. او، که حدود سی سال در این مجموعه کار کرده بود، شش سال بعد به روزنامه اعتماد گفت که آن روز با تماس برادرش از خواب بیدار شد. برادرش گفت طبقه دهم آتش گرفته است. وقتی به مغازه رسید، چند سند را از صندوق برداشت. آب از پنجره داخل می‌آمد و او چند تکه مقوا زیر آن انداخت. سپس به توصیه آتش‌نشانان بیرون رفت. هنوز گمان می‌کرد اگر آتش را در بالا مهار کنند، مغازه‌اش در طبقات پایین سالم می‌ماند.^۱

در گزارش آتش‌نشانی تهران، نخستین تماس درباره آتش ساعت ۷ و ۵۸ دقیقه صبح ثبت شده است. تماس‌گیرنده از سوختن یک واحد پوشاک در طبقه دهم خبر داد. نخستین خودروهای آتش‌نشانی اندکی پس از ساعت هشت به چهارراه استانبول رسیدند و از سمت جنوب ساختمان دود غلیظ و سیاه دیدند. ساعت ۱۱ و ۳۳ دقیقه، برج به‌طور کامل فرو ریخت. تا آن زمان گروه‌های امداد چند بار در داخل و بیرون ساختمان برای بیرون‌آوردن افراد گرفتار کار کرده بودند. برای خانواده‌هایی که منتظر تماس آتش‌نشانان بودند، جست‌وجو تازه آغاز می‌شد.^{۲ ۳}

برجی که نام یک کارخانه را گرفت

پلاسکو از پروژه‌های حبیب‌الله القانیان، بازرگان و صنعتگر یهودی تهران، بود. پدر القانیان خیاط بود و خود او پیش از ورود به صنعت، در بازار تهران حجره داشت. القانیان و برادرانش وارد صنعت پلاستیک شدند و نام شرکت «پلاسکوکار» بر برج تازه نشست. شائول بخاش، پژوهشگر تاریخ ایران، در دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد که این برج از نخستین تجربه‌های بخش خصوصی ایران در بلندمرتبه‌سازی بود و فضای اداری و مرکز خرید را در یک بنا جا می‌داد. ساختمان در گوشه خیابان فردوسی و خیابانی قرار داشت که پیش‌تر اسلامبول نامیده می‌شد. نام چهارراه استانبول در گزارش‌های حادثه هم باقی ماند.^{۴ ۵}

برج در سال ۱۳۴۱ افتتاح شد و به یکی از نشانه‌های مرکز تهران بدل شد. شهرزاد القانیان، نواسه سازنده، در گفت‌وگو با ایران‌وایر گفت که به روایت خانواده، پیشنهاد ساخت یک برج با مرکز خرید سرپوشیده را نورالله، برادر حبیب‌الله که در نیویارک در پروژه‌های ساختمانی کار می‌کرد، داده بود. ساختمان سال‌ها بعد در اختیار بنیاد مستضعفان قرار گرفت. در روزهای پایانی عمر برج، طبقات آن محل رفت‌وآمد خریداران عمده، فروشندگان پوشاک و کارگران تولیدی بود. در کنار برج، بخش پنج‌طبقه مجموعه هم محل کار بخشی از همین کسبه بود.^{۳ ۴ ۵ ۶}

داریوش صادق‌نیا، از کسبه قدیمی و عضو شورای کسبه، به اعتماد گفت بخشی از مشتریان عمده، پوشاک را امانی می‌گرفتند. اعتماد میان فروشنده و خریدار به این دادوستد امکان می‌داد و پرداخت‌ها می‌توانست بعد از تحویل جنس انجام شود. سید هم از زمانی یاد کرد که متقاضیان برای گرفتن یک مغازه نوبت می‌گرفتند. در این بازار، یک واحد می‌توانست جای سفارش لباس باشد و در همان ساختمان، خیاط و تولیدکننده کار سفارش را پیش ببرند. اسنادی که سید صبح حادثه از صندوق برداشت، بخشی از کار روزانه بازاری بود که خرید و فروش آن به حساب‌های باز میان آدم‌ها هم وابسته بود.^{۱ ۳}

راه‌پله‌ای که تا طبقات بالا می‌رفت

طبق گزارش آتش‌نشانی، گروه‌های نخست با نیروهای اطفای آتش و نجات، نردبان‌های گردان و بالابر به محل رسیدند. تا ساعت نه، نیروهای چهارده ایستگاه اعزام شده بودند. در ساختمان یک راه‌پله با پله‌های زیاد و شیب تند وجود داشت. برای رسیدن به ادامه مسیر در طبقات بالا، امدادگران باید از راهروهای چند بخش عبور می‌کردند. گزارش می‌گوید جعبه‌های آب آتش‌نشانی در طبقات گرفتار قابل استفاده نبودند. نیرویی که از خیابان وارد برج می‌شد، باید از همان راهی بالا می‌رفت که افراد داخل ساختمان برای پایین‌آمدن به آن نیاز داشتند.^۲

در جریان عملیات، گروهی از آتش‌نشانان طبقه هشتم را محل استقرار موقت نیرو و وسایل کردند. گزارش آتش‌نشانی می‌گوید در جعبه‌های آتش‌نشانی طبقات نهم و دهم آب نبود و فشار آب طبقه هشتم هم پایین بود. نیروها شلنگ‌ها را از پایین به بالا رساندند. همزمان، بخشی از عملیات از بیرون با بالابرها و نردبان‌ها پیش رفت. این بخش از گزارش نشان می‌دهد که در نخستین دقایق، رسیدن به محل آتش و فراهم‌کردن آب برای خاموش‌کردن آن دو کار جداگانه بود.^۲

در بخشی از صبح شدت آتش پایین آمد و مرحله خاموش‌کردن کانون‌های باقی‌مانده آغاز شد. بر پایه گزارش کمیسیون عمران مجلس، تا حدود ساعت نه بیشتر افراد عادی بیرون برده شده بودند. در فاصله کاهش شعله‌ها، شماری از کسبه برای گرفتن اسناد و اموال به ساختمان برگشتند. گزارش آتش‌نشانی هم از تخلیه دوباره شماری از حاضران، از جمله کسبه و خبرنگاران، یاد می‌کند. سید به اعتماد گفت چند بار رفتند و برگشتند. آخرین بار که دور ساختمان را زدند، فروریختن برج را دیدند. از مغازه‌ای که خیال می‌کرد آتش به آن نمی‌رسد، چیزی باقی نماند.^{۱ ۲ ۳}

در ساعت ۱۰ و ۵۷ دقیقه، به ثبت آتش‌نشانی، بخشی از سقف طبقه یازدهم روی طبقه دهم افتاد. شماری از نیروها گرفتار شدند و همکاران‌شان برای بیرون‌آوردن آنان تلاش کردند. حدود دو دقیقه بعد، ریزش دیگری به راه‌پله طبقات میانی رسید. فرمان تخلیه فوری در ساعت ۱۱ و دو دقیقه از راه بی‌سیم صادر شد. گزارش عملیاتی می‌گوید پس از این فرمان حدود پنجاه آتش‌نشان از بنا بیرون آمدند. نردبان و بالابر برای کسانی به کار رفت که در طبقات بالا گرفتار شده بودند. حدود نیم ساعت بعد، ریزش نهایی ثبت شد.^{۲ ۳}

آتش‌نشانانی که از راه‌های متفاوت بیرون آمدند

موسی خاتم، یکی از آتش‌نشانان، در روایتی که به نقل از فرهیختگان منتشر شد، گفت گروهش از پله‌ها تا طبقه نهم بالا رفته بود. پس از شنیدن صدای ریزش، خودشان را به طبقه دوم رساندند. او گفت «راه‌پله‌ها ریخته بودند.» نردبان را از بیرون گذاشتند و او از همان راه خارج شد. خاتم در همان روایت از ناصر مهرورز، فرمانده گروه، یاد کرد که دوباره به داخل ساختمان رفته بود. او گفت دلیل بازگشت مهرورز را نمی‌دانست. نام مهرورز بعدتر در فهرست آتش‌نشانان جان‌باخته ثبت شد.^{۷ ۸}

میثم روحانی، آتش‌نشان در تالش، در روزهای جست‌وجو به روزنامه اعتماد گفت آخرین تماس خانواده با برادرش محسن پیش از ساعت چهار صبح بود. وقتی تماس‌های بعدی بی‌پاسخ ماند، خانواده از همسر و دوستانش پرسیدند و فهمیدند او به پلاسکو اعزام شده است. میثم گفت با دو برادر دیگرش به محل رفت و کارت آتش‌نشانی‌اش را نشان داد. اجازه ورود به محوطه عملیات را پیدا نکرد و به او گفتند خبر را تلفنی می‌رسانند. محسن روحانی سندیانی بعدتر در میان جان‌باختگان شناسایی شد و پیکرش در زادگاهش، روستای سندیان، به خاک سپرده شد.^{۸ ۹}

بهنام میرزاخانی از آتش‌نشانانی بود که به شفاخانه رسید. اورژانس تهران گزارش داد که او به دلیل سوختگی شدید در شفاخانه مطهری جان باخت. نام او در فهرست شانزده آتش‌نشان جان‌باخته قرار گرفت. روایت میثم از انتظار برای خبر برادرش، گزارش انتقال میرزاخانی به شفاخانه و گفته‌های خاتم درباره خروج از نردبان، سه بخش از عملیات را نشان می‌دهند که در زمان‌های مختلف و در مکان‌های جداگانه ادامه یافت. مطابق گزارش کمیسیون عمران مجلس، کار جست‌وجو و برداشتن آوار پس از نه روز به پایان رسید.^{۳ ۸ ۱۰}

در آماری که وزیر داخله وقت در مجلس ارائه کرد، شمار جان‌باختگان ۲۲ نفر بود که ۱۶ تن آنان آتش‌نشان بودند. حیدر پهلوانی، کارگر شهرداری منطقه یازده تهران، از دیگر جان‌باختگان بود. همسرش به تسنیم گفت ابتدا به خانواده گفته بودند که مراسم خاک‌سپاری همراه با آتش‌نشانان خواهد بود. پس از به تعویق افتادن مراسم، از پزشکی قانونی به خانواده زنگ زدند و گفتند برای تحویل پیکر بیایند. خانواده در آن زمان از تاریخ مراسم بعدی آگاه نبود. مراسم خاک‌سپاری پهلوانی جداگانه برگزار شد.^{۹ ۱۶}

گزارش‌ها درباره آتش و ریزش چه گفتند؟

هیات ویژه بررسی حادثه، به ریاست محمدتقی احمدی، گزارش خود را در حمل ۱۳۹۶ ارائه کرد. هیات با توجه به شواهد در دسترس، اتصال برق را علت آغاز آتش دانست و نشت همزمان گاز از کپسول را احتمال خواند. کمیسیون عمران مجلس هم به وسایل گرمایشی و سیم‌کشی غیراستاندارد در واحدهای طبقه دهم اشاره کرد. هر دو بررسی، شرایطی را که آتش را گسترده کرد جدا از لحظه آغاز بررسی کردند. در گزارش‌ها از کاستی سیستم هشدار و خاموش‌کردن آتش، نگهداری مواد قابل اشتعال، و تبدیل شماری از واحدها به کارگاه سخن رفته است.^{۳ ۱۱}

گزارش کمیته شورای شهر تهران گفت پیش از حادثه اخطارهایی درباره ایمنی به مالک و هیات مدیره داده شده بود و کاستی‌ها برطرف نشده بودند. پژوهش مهندسی گروه علی‌اکبر آقاکوچک در دانشگاه تربیت مدرس به سراغ پرسش دیگری رفت. وقتی آتش مدت زیادی به کف و ستون‌های فولادی حرارت داد، نیروها در سازه چگونه تغییر کردند؟ در مدل پژوهشگران، کف‌ها تغییر شکل دادند و بخشی از ریزش در محل شروع آتش رخ داد. در بازسازی سه‌بعدی آنان، خم‌شدن ستون‌های بیرونی در سمت جنوب آغاز ریزش کلی را توضیح می‌داد. پژوهشگران این نتیجه مدل را با عکس و ویدیوی حادثه سنجیدند.^{۱۲ ۱۳}

کسبه کجا رفتند؟

پس از ریزش، شماری از کسبه در پاساژ نور در خیابان ولی‌عصر دوباره کار را آغاز کردند. در گزارش میدانی یک سال پس از حادثه، کسبه از کمبود مشتری در محل تازه و دشواری گرفتن وام گفتند. بنیاد مستضعفان در همان دوره گفت برای اجاره موقت حدود ششصد واحد در پاساژ نور هزینه پیش‌بینی کرده است. سال‌ها بعد، صادق‌نیا به اعتماد گفت از میان رفتن پلاسکو به مشتریان عمده هم زیان زده بود. به گفته او، برخی نتوانستند بدهی خریدهای امانی را تسویه کنند. بازکردن یک مغازه تازه، دادوستد میان کسانی را که در چند محل پراکنده شده بودند، به وضع پیشین برنگرداند.^{۱ ۶ ۱۴}

ساختمان تازه در ۲۰ حوت ۱۴۰۰ افتتاح شد. بر پایه گزارش مراسم، بنا ۳۴۶ واحد تجاری داشت. در بخش پنج‌طبقه قدیمی هم شماری از مغازه‌داران پس از مقاوم‌سازی دوباره کار کردند. آقای نقوی، از کسبه آن بخش، به اعتماد گفت که برای حفظ مغازه‌ها از یک شرکت مهندسی نظر گرفتند و پیگیری کردند تا بتوانند بخش باقی‌مانده را نگه دارند. خبرنگار اعتماد در بازدید شش سال پس از حادثه، حوض‌های کوچک فیروزه‌ای طبقه پایین را دید که از بنای قدیم مانده بودند. سید همان روز به مغازه کناری اشاره کرد که ماه‌ها برایش مستاجر پیدا نشده بود.^{۱ ۱۵}

منابع

1. اعتماد، گزارش میدانی شش سال پس از حادثه و گفت‌وگو با کسبه، بازنشر در پرسون.
2. آتش‌نشانی تهران، گزارش عملیاتی فروریختن پلاسکو، صفحات ۹۶ تا ۱۰۱ مجموعه گزارش‌های آتش‌نشانی آسیا.
3. متن گزارش کمیسیون عمران مجلس ایران درباره پلاسکو، قرائت‌شده در سنبله ۱۳۹۶.
4. شائول بخاش، زندگی حبیب‌الله القانیان، دانشنامه ایرانیکا.
5. ایران‌وایر، گفت‌وگو با شهرزاد القانیان درباره پلاسکو و کار خانواده.
6. تسنیم، گفت‌وگو با کسبه درباره انتقال به پاساژ نور، یک سال پس از حادثه.
7. گفته‌های موسی خاتم درباره خروج گروهش، به نقل از فرهیختگان.
8. رادیو زمانه، فهرست شانزده آتش‌نشان جان‌باخته و تسنیم، فهرست جان‌باختگان و خبر خاک‌سپاری محسن روحانی.
9. گفت‌وگوی اعتماد با میثم روحانی در جریان جست‌وجو، بازنشر در ایرانیان بریتانیا.
10. تسنیم، گفت‌وگو با سرپرست مرکز فوریت‌های پزشکی درباره مجروحان و درگذشت بهنام میرزاخانی.
11. زیتون، گزارش ارائه یافته‌های هیات ویژه در حمل ۱۳۹۶ و نشست خبری هیات ویژه و پیوند به خلاصه گزارش.
12. تسنیم، متن ارائه کمیته فنی و حقوقی شورای شهر تهران درباره حادثه.
13. علی‌اکبر آقاکوچک و همکاران، بررسی سازه‌ای فروریزش پلاسکو بر اثر آتش، ۲۰۲۱.
14. اطلاعیه بنیاد مستضعفان درباره استقرار موقت کسبه و برنامه بازسازی.
15. گزارش مهر از افتتاح ساختمان تازه پلاسکو، ۲۰ حوت ۱۴۰۰.
16. تسنیم، گزارش آمار وزیر داخله در مجلس و گفت‌وگو با همسر حیدر پهلوانی.

عکس شاخص. منبع تصویر، Mardetanha, as credited in the file record، CC BY-SA 4.0.