ایرنا سندلر و شبکه ژگوتا چگونه به کودکان یهودی وارسا کمک کردند؟

الژبیتا فیتسوفسکا عکس پدر و مادرش را ندیده بود. از نخستین ماه‌های زندگی‌اش، قاشق نقره‌ای کوچکی مانده بود که روی آن نام کودکی‌اش، «الژونیا»، و تاریخ تولدش، پنجم جنوری ۱۹۴۲، حک شده بود. او سال‌ها بعد در مصاحبه‌ای با موزه پولین در وارسا گفت گواهی تولدش همان قاشق است. وقتی در شش‌ماهگی از گتوی وارسا بیرون برده شد، قاشق همراهش بود. در بیرون گتو، زنی به نام استانیسواوا بوسولد از او نگهداری کرد و الژبیتا در خانه او بزرگ شد. ^۱

بوسولد قابله بود و در سال‌های اشغال لهستان با ایرنا سندلر همکاری داشت. خانه‌اش برای شماری از کسانی که از گتو بیرون می‌آمدند محل اقامت موقت بود. الژبیتا هم قرار بود مدتی کوتاه آن‌جا بماند، اما بوسولد او را نزد خود نگه داشت. سرگذشت این کودک بخشی از کار شبکه‌ای را نشان می‌دهد که از دیوار گتو آغاز می‌شد و در بیرون آن ادامه داشت. پیدا کردن محل امن، رسیدگی به کودک و فراهم‌کردن هزینه زندگی، مسئولیت‌هایی بودند که پس از خروج از گتو بر دوش افراد دیگر می‌افتادند. ^{۱، ۲}

با کارت ورود خدمات صحی از دیوار گذشت

ایرنا سندلر پیش از جنگ در بخش رفاه اجتماعی و صحت عامه شهرداری وارسا کار می‌کرد. به نوشته موزه پولین، کارش را در ۱۹۳۲ در بخش حقوقی یک برنامه کمک به مادر و کودک آغاز کرده بود و سه سال بعد به اداره شهرداری پیوست. وقتی آلمان به لهستان حمله کرد، سندلر همان‌جا کار می‌کرد. او و همکارانی مانند یادویگا پیوتروفسکا، ایرنا شولتس و یادویگا دنکو در ماه‌های نخست اشغال به کمک یهودیان پرداختند. کار آنان به پیوندهایی تکیه داشت که در اداره رفاه و میان خانواده‌ها و کارکنان خدمات شهری شکل گرفته بود. ^۳

مقام‌های اشغالگر آلمانی یهودیان وارسا را به محله‌ای محدود کردند و در نومبر ۱۹۴۰ راه رفت‌وآمد آزاد از آن را بستند. به نوشته موزه یادبود هولوکاست امریکا، جمعیت زیادی در فضایی کوچک محصور شد و کمبود غذا و شیوع بیماری، جان ده‌ها هزار نفر را گرفت. موزه پولین می‌گوید سندلر با کارت ورودی که مدیر خدمات صحی شهر صادر کرده بود به داخل گتو می‌رفت. او به دیدن دوستان و آشنایان می‌رفت و برایشان غذا و دوا می‌برد. شولتس نیز در کار کمک‌رسانی همراهش بود. ^{۳، ۴، ۵}

در تابستان ۱۹۴۲، اخراج گسترده مردم از گتو آغاز شد. موزه یادبود هولوکاست امریکا شمار کسانی را که نیروهای آلمانی و همکارانشان از جولای تا سپتمبر به مرکز کشتار تربلینکا فرستادند، حدود ۲۶۵ هزار نفر ثبت کرده است. برای خانواده‌ای مانند خانواده الژبیتا، بیرون‌فرستادن کودک تصمیمی بود که در همان ماه‌ها گرفته شد. هنیا کوپل، مادر الژبیتا، در گتو زایمان کرده بود. دخترش پس از خروج از آن‌جا به بوسولد سپرده شد. سال‌ها بعد، وقتی الژبیتا درباره اصل‌ونسبش حرف می‌زد، از قاشق به عنوان چیزی یاد می‌کرد که نام نخستین و تاریخ تولدش را با خود آورده بود. ^{۱، ۴}

برای هر کودک باید جای امن پیدا می‌شد

شورای کمک به یهودیان، با نام رمزی «ژگوتا»، در چهارم دسمبر ۱۹۴۲ در وارسا شکل گرفت. این شورا در ساختار اداره زیرزمینی لهستان کار می‌کرد و فعالان یهودی و غیریهودی در آن سهم داشتند. یولیان گروبلنی نخستین رئیس شورا بود و نمایندگان گروه‌های یهودی نیز در اداره آن نقش داشتند. شورا برای کسانی که پنهان شده بودند کمک مالی می‌فرستاد، محل اختفا می‌یافت و برای شماری از آنان مدرک هویت به نام دیگری فراهم می‌کرد. این کار برای کسانی بود که پس از فرار از گتو یا از محل دیگری، هنوز در معرض بازداشت قرار داشتند. ^۶

موزه پولین زمان آغاز همکاری سندلر با گروبلنی را احتمالا جنوری ۱۹۴۳ می‌داند. سندلر در شبکه با نام «یولانتا» کار می‌کرد و در سپتمبر همان سال مسئولیت بخش کودکان را به عهده گرفت. تا آن زمان، نیروهای آلمانی قیام گتوی وارسا را در بهار سرکوب کرده و گتو را ویران کرده بودند. کار بخش کودکان در سپتمبر، مراقبت از کسانی را هم دربر می‌گرفت که پیش از آن از گتو بیرون آمده و در خانه‌ها و موسسه‌ها پنهان شده بودند. ^{۳، ۴، ۵}

سندلر از آشنایی‌اش با پرورشگاه‌ها و مراکز نگهداری کودکان استفاده می‌کرد. در پرونده یاد وشم از پرورشگاه «خانواده مریم» در وارسا و مراکز نگهداری در خوتوموف و تورکوویتسه نام برده شده است. شماری از کودکان با خانواده‌ها زندگی کردند. بعضی پیش از رسیدن به جای بعدی، مدتی در خانه یکی از همکاران می‌ماندند. کاتارژینا ملوخ، برای نمونه، پس از خروج از گتو چند هفته در خانه یادویگا دنکو اقامت داشت و سپس به تورکوویتسه رفت. به این ترتیب، یک کودک در فاصله بیرون‌آمدن از گتو تا پایان جنگ می‌توانست از چند محل عبور کند و در هر محل به کمک فرد دیگری نیاز داشته باشد. ^{۲، ۵}

در بعضی پرونده‌ها، کمک شورا به خانواده‌ای می‌رسید که خودش محل اختفا پیدا کرده بود. به روایت پولین، یورام گروس، نوجوانی که مادر، خواهر و برادرش در وارسا پنهان بودند، خبر وضعیت خانواده‌اش را به یکی از همکاران سندلر رساند. او موضوع را با سندلر در میان گذاشت و خانواده از ژگوتا کمک ماهانه گرفت. در این پرونده، کاری که از دست سندلر برآمد پیوند دادن خانواده به کمک مالی شورا بود. این یکی از دلایلی است که در اسناد شبکه، کمک به کودک می‌تواند به معنای تامین هزینه در محل پنهان‌شدن باشد. ^{۲، ۶}

سندلر بازداشت شد و شبکه برای آزادی‌اش پول فراهم کرد

گشتاپو در ۲۰ اکتوبر ۱۹۴۳ سندلر را بازداشت کرد. یاد وشم می‌گوید او توانست مدارک حساس، از جمله نشانی‌های رمزی کودکان تحت مراقبت ژگوتا، و پولی را که برای کمک‌رسانی نگهداری می‌کرد پنهان کند. او به زندان پاویاک فرستاده و به مرگ محکوم شد. افراد شبکه زیرزمینی برای آزادکردنش به مقام‌های مربوط رشوه دادند. پس از آزادی، سندلر با نام دیگری پنهان شد و همکاری با ژگوتا را ادامه داد. ^{۳، ۵}

در اگست ۱۹۴۴، قیام وارسا علیه اشغال آلمان آغاز شد. این قیام بیش از یک سال پس از قیام گتو در بهار ۱۹۴۳ رخ داد. به روایت موزه پولین، سندلر در دوره قیام وارسا در یک مرکز کمک صحی در محله موکوتوف به عنوان پرستار کار کرد. پژوهش پولین درباره کودکان تحت مراقبت او می‌گوید با آغاز قیام، شبکه‌ای که به نگهداری از آنان کمک می‌کرد از هم گسیخت. در آن مرحله، خانواده‌هایی که کودکان را پذیرفته بودند و کسانی که محل اسکانشان را می‌دانستند، با جنگ در داخل شهر روبه‌رو شدند. ^{۲، ۳، ۴}

اسناد درباره شمار کودکان چه می‌گویند؟

رقم ۲۵۰۰ در بازگویی‌های سرگذشت سندلر بسیار تکرار می‌شود. موسسه تاریخی یهودیان لهستان ریشه این رقم را در اظهارات سال ۱۹۷۹ سندلر و سه تن از همکارانش دنبال کرده است. آن‌ها پس از نزدیک به چهار دهه، شمار کودکانی را که ژگوتا به شیوه‌های گوناگون به آنان کمک کرده بود حدود ۲۵۰۰ تن برآورد کردند. تعبیر آن سند درباره کمک‌های شورا بود. در بررسی موزه پولین، بر پایه اسناد در دسترس، حدود پنج‌صد کودک از سندلر و همکاران نزدیکش کمک گرفتند. یاد وشم هم شمار دقیق کودکانی را که سندلر و همکارانش نجات دادند نامعلوم می‌داند. ^{۲، ۵، ۷}

اسناد مالی شورا چند تصویر از دوره‌های مشخص به دست می‌دهند. به نوشته پولین، در آغاز سال ۱۹۴۳ شورا هزینه نگهداری ۹۹ کودک را می‌پرداخت. در می ۱۹۴۴، بخش کودکان به سرپرستی سندلر از سه‌صد کودک پنهان‌شده حمایت می‌کرد. این ارقام تعداد افرادی را در دو مقطع گزارش می‌کنند. میان آن دو تاریخ، کسان تازه‌ای می‌توانستند وارد شبکه شوند و خانواده‌ها نیز ممکن بود جای خود را عوض کنند. پژوهشگران برای برآورد شمار کل کودکان باید این مدارک مالی را در کنار شهادت بازماندگان و گزارش‌های پس از جنگ بخوانند. ^۲

روایت پنهان‌کردن نام کودکان در ظرف شیشه‌ای نیز از خاطرات پس از جنگ آمده است. موزه پولین می‌گوید سندلر و یادویگا پیوتروفسکا در روایت‌هایی در دهه ۱۹۸۰ از برگه‌هایی گفتند که در باغ خانه پیوتروفسکا زیر درخت سیب دفن شده بودند. پیوتروفسکا از نام چند ده کودک یاد کرده بود. آنا بیکونت، هنگام پژوهش برای کتابی درباره سندلر، در بایگانی‌های لهستان و بیرون از آن دنبال فهرست گشت و آن را نیافت. جزئیات روایت ظرف‌ها از همان شهادت‌های دیرهنگام می‌آیند و فهرست مستقلی در دست نیست که بتوان از روی آن همه نام‌ها را بازشناخت. ^{۲، ۷}

برای الژبیتا، دانستن گذشته هم سال‌ها وقت گرفت. او در خانه بوسولد بزرگ شد و به روایت خودش، در هفده‌سالگی فهمید که از خانواده‌ای یهودی به دنیا آمده است. بعدتر به جست‌وجوی اطلاعات درباره خانواده‌اش پرداخت. از پدر و مادرش عکسی نداشت. در مصاحبه‌ای که موزه پولین نگهداری می‌کند، زندگی او با هر دو خانواده روایت شده است. هنیا کوپل دخترش را از گتو بیرون فرستاد و بوسولد مسئولیت بزرگ‌کردن او را پذیرفت. ^۱

سندلر پس از جنگ به کار رفاه اجتماعی برگشت. یاد وشم در ۱۹۶۵ او را با عنوان «درستکار در میان ملت‌ها» به رسمیت شناخت. برخی از کسانی که در کودکی از گتو بیرون آمده بودند، سال‌ها با او و دیگر کسانی که به آن‌ها کمک کرده بودند در تماس ماندند. الژبیتا فیتسوفسکا در ۲۰۱۵ نسخه‌ای از قاشق نقره‌ای‌اش را به موزه پولین سپرد. روی قاشق، نام و تاریخ تولد یک کودک آمده بود. برای الژبیتا، آن دو نشانه بخشی از هویتش را نگه داشتند که پس از جداشدن از مادرش به آسانی پیدا نمی‌شد. ^{۱، ۳، ۵}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. موزه پولین، «الژونیا و قاشق نقره‌ای»، مصاحبه با الژبیتا فیتسوفسکا و پرونده استانیسواوا بوسولد.
2. موزه پولین، «کودکان ایرنا سندلر»، بررسی پرونده‌های کودکان و روایت فهرست نام‌ها.
3. موزه پولین، زندگی‌نامه و گزارش فعالیت سندلر، می ۲۰۲۲.
4. موزه یادبود هولوکاست امریکا، تاریخ گتو و دو قیام وارسا.
5. یاد وشم، پرونده ایرنا سندلر، کار در ژگوتا و بازداشت او.
6. موزه پولین، تاریخ شورای کمک به یهودیان «ژگوتا» و نقش سازمان‌های یهودی در شبکه کمک‌رسانی.
7. موسسه تاریخی یهودیان لهستان، پیشینه برآورد شمار کودکان و متن اظهارات سال ۱۹۷۹.
8. عکس شاخص، ایرنا سندلر، ۲۴ دسمبر ۱۹۴۴، عکاس ناشناس، مالکیت عمومی.