چیونه سوگیهارا چگونه برای پناهندگان یهودی راهی از کاوناس باز کرد؟

در گذرنامه الکساندر هافتکا دو تاریخ به فاصله دو روز ثبت شده است. یادداشت قنسولگری هالند در ۲۹ جولای ۱۹۴۰ از جزیره کوراسائو در دریای کارائیب نام می‌برد. مهر دوم، به تاریخ ۳۱ جولای، اجازه عبور از جاپان را می‌دهد. هر دو سند در کاوناس، شهری در لیتوانیا، صادر شدند. هافتکا از یهودیان پولند بود و می‌خواست همراه خانواده‌اش از اروپایی بیرون شود که راه‌های خروج از آن پی‌درپی بسته می‌شد. دخترش، سیلویا، سال‌ها بعد این گذرنامه را نگه داشت. امروز از روی دو صفحه آن می‌شود دید که خانواده‌اش چگونه نخستین بخش از یک سفر چند هزار کیلومتری را روی کاغذ فراهم کرد.^۱

در آن تابستان، جزیره‌ای در سوی دیگر جهان به درخواست سفر خانواده‌هایی راه یافت که در کاوناس منتظر بودند. ویزای جاپان برای گذشتن از بخشی از راه صادر می‌شد و تصمیم این‌که مسافر بتواند از خاک شوروی بیرون شود در دست مقام‌های شوروی بود. حتی رسیدن به بندری در جاپان نیز تازه شروع جست‌وجو برای جایی بود که به پناهندگان اجازه ماندن بدهد. گذرنامه هافتکا بخشی از این زنجیر را ثبت کرده است. سندهای دیگر و روایت کسانی که سفر کردند نشان می‌دهند در فاصله میان دریافت مهر و رسیدن به جای امن چه می‌گذشت.^{۱، ۲}

پناهندگانی که بار دیگر دنبال راه خروج افتادند

چیونه سوگیهارا در ۲۸ آگست ۱۹۳۹ به کاوناس رسید تا نمایندگی قنسولی جاپان را اداره کند. چند روز بعد، آلمان به پولند حمله کرد و ارتش شوروی نیز در همان ماه از شرق وارد پولند شد. هزاران یهودی پولندی به لیتوانیا گریختند. برخی در ویلنا، ویلنیوس امروزی، ماندند و برخی به کاوناس رفتند. لیتوانیا برای این خانواده‌ها نخست جایی بود که می‌توانستند در آن از جنگ فاصله بگیرند، خویشاوندان گم‌شده را پیدا کنند و برای ادامه زندگی تصمیم بگیرند.^{۲، ۳}

لیو ملامد هنگام حمله آلمان هفت سال داشت. پدرش که آموزگار ریاضی بود از بیالیستوک به ویلنا رفت. لیو و مادرش بعدتر به او پیوستند. او سال‌ها بعد در مصاحبه با موزیم یادبود هولوکاست امریکا از ترسی گفت که پس از ورود آلمانی‌ها به شهر تجربه کرده بود و از خداحافظی با پدرش یاد کرد. وقتی خانواده در لیتوانیا دوباره به هم رسید، راهی که پیموده بود تنها یکی از چند جابه‌جایی پیش رو بود. در تابستان ۱۹۴۰ شوروی لیتوانیا را اشغال و سپس ضمیمه کرد. خانواده‌های پناهنده باید از نو می‌فهمیدند که کدام کشور به آنان اجازه ورود خواهد داد و از کدام مسیر به آن‌جا خواهند رسید.^{۲، ۴}

راه‌های معمول سفر به غرب با جنگ محدود شده بود. مسیر شرق روی نقشه از شوروی می‌گذشت و به بندر ولادی‌وستوک می‌رسید. از آن‌جا کشتی‌ها به جاپان می‌رفتند. این راه به موافقت چند دولت بستگی داشت. قنسولگری جاپان برای ویزای عبور، طبق دستور توکیو، از متقاضی مدرک پذیرش در مقصد نهایی و پول کافی برای سفر می‌خواست. برای پناهنده‌ای که از پولند گریخته و منتظر جواب یک نمایندگی خارجی بود، برآوردن هر دو شرط دشوار بود. با نزدیک شدن زمان بسته شدن نمایندگی‌های خارجی در لیتوانیا، فرصت تهیه این مدارک هم کمتر می‌شد.^{۲، ۳}

جزیره‌ای در گذرنامه

یان زوارتندایک، مدیر محلی شرکت فیلیپس، موقتا کار قنسولی هالند را در کاوناس انجام می‌داد. او با راهنمایی مقام ارشد هالندی در ریگا، در گذرنامه‌ها و اسناد سفر یادداشتی درج کرد که برای ورود به کوراسائو ویزا لازم نیست. این جمله بر بخشی از مقررات تکیه داشت. ورود به جزیره در عمل به موافقت فرماندار نیاز داشت و آن شرط در یادداشت ذکر نمی‌شد. خانواده‌ها می‌توانستند با همین برگه به یک قنسول دیگر نشان دهند که مقصدی برای ادامه سفر دارند. نوشته هالندی برای هافتکا به شماره ۱۳۶۲ ثبت شد.^{۱، ۵}

پناهندگان نیز در پیدا کردن و گسترش این راه سهم داشتند. آنان مقررات نمایندگی‌های خارجی را پیگیری می‌کردند، خبر دریافت اسناد را به خانواده‌های دیگر می‌رساندند و با مقام‌های قنسولی گفت‌وگو می‌کردند. موزیم هولوکاست امریکا از زوراخ وارهفتیگ، از رهبران پناهندگان یهودی پولند، در میان کسانی نام می‌برد که راه خروج از لیتوانیا را دنبال کردند. بخشی از کار به درخواست یک ویزا خلاصه می‌شد و بخشی دیگر به این‌که متقاضی اصلا بتواند پیش از بسته شدن دفتر، خود را از شهر دیگری به کاوناس برساند.^{۲، ۶}

لوسیل شپشنوول کامهی و خواهرش از جمله کسانی بودند که برای گرفتن اسناد به کاوناس رفتند. مادرشان از پیش برای مهاجرت به امریکا درخواست داده بود و جنگ رسیدن اسناد نهایی را به تعویق انداخت. خواهران ابتدا از شهرشان به ویلنا رفتند و مادرشان بعدتر به آنان پیوست. وقتی مدارک مهاجرت به نمایندگی امریکا در کاوناس رسید، آن‌ها برای گرفتن کاغذها به آن شهر رفتند و به قنسولگری جاپان هم مراجعه کردند. لوسیل سال‌ها بعد در برابر کمره موزیم، برخورد سوگیهارا را چنین به یاد آورد: «با همدردی به ما نگاه کرد و همان‌جا ویزا را مهر کرد.»^۷

تصمیم در دفتر قنسولی

مدارک بازمانده از قنسولگری جاپان نشان می‌دهند که همه متقاضیان وضع یکسانی نداشتند. برخی مانند خانواده لوسیل برای مقصد دیگری سند در دست داشتند. گروهی از پناهندگان پول و اسناد لازم را نداشتند یا مدرکی که ارائه می‌کردند برای تضمین ورود کافی نبود. سوگیهارا برای راهنمایی با وزارت خارجه در توکیو مکاتبه کرد. دستور این بود که مقررات جاری رعایت شود. او با این حال در جولای و آگست ۱۹۴۰ برای پناهندگانی هم ویزا صادر کرد که همه شرایط را برآورده نمی‌کردند.^{۳، ۸}

در گزارش بعدی سوگیهارا به وزارت خارجه، یک دلیل عملی برای تصمیمش دیده می‌شود. به گفته او، بسیاری از متقاضیان برای بیرون شدن از شوروی باید نشان می‌دادند که می‌توانند از جاپان عبور کنند. مقام‌های شوروی از پناهندگان مدرکی می‌خواستند که راه خروج و پذیرش در مرحله بعدی را روشن سازد. مهر جاپانی به این ترتیب پیش از آن‌که دارنده‌اش یک قدم در جاپان بگذارد، می‌توانست در گرفتن مجوز دیگری به کار بیاید. درخواست ویزا در کاوناس به پرونده‌ای گره خورده بود که در اداره‌ای دیگر بررسی می‌شد.^{۳، ۸}

وزارت خارجه جاپان در بررسی اسناد، از ۲٬۱۴۰ نام در فهرست بازمانده یاد می‌کند. این رقم را می‌توان به فهرست نسبت داد و شمار دقیق کسانی را که با آن ویزاها زنده ماندند باز گذاشت. در مواردی چند عضو خانواده با سند یک نفر سفر می‌کردند. ممکن بود فردی هم ویزا بگیرد و نتواند به موقع بیرون شود. به همین دلیل، سند قنسولی برای دیدن گستره کار اهمیت دارد و سرگذشت خانواده‌ها برای فهمیدن این‌که کدام سفر واقعا انجام شد ضروری است.^{۳، ۶}

قطار، کشتی و شهری که باید میزبانی می‌کرد

تا زمانی که مجوز خروج شوروی صادر می‌شد، پناهندگان در لیتوانیا می‌ماندند. گرفتن تکت و پرداخت هزینه سفر نیز دشواری جداگانه داشت و نهادهای امدادی یهودی به شماری از خانواده‌ها کمک می‌کردند. لیو ملامد و والدینش در دسمبر ۱۹۴۰ حرکت کردند. لیو در تاریخ شفاهی خود از سفر طولانی با قطار در شوروی یاد می‌کند. این خانواده در جنوری ۱۹۴۱ به جاپان رسید و در اپریل همان سال وارد امریکا شد. در اسناد، سفر آنان در چند تاریخ خلاصه شده است. برای کودکی که از بیالیستوک بیرون آمده بود، میان هر یک از این تاریخ‌ها اقامتی موقت و انتظار برای اجازه بعدی قرار داشت.^{۲، ۴، ۹}

روت برکوویچ سگال و پدرش هر دو ویزای عبور از جاپان را به دست آوردند. در آغاز فقط روت مجوز خروج از شوروی را گرفت. پدرش از او خواست که منتظر نماند و به تنهایی راه بیفتد. روت از ولادی‌وستوک با کشتی به جاپان رسید و پدرش بعدتر در کوبه به او پیوست. مادر، برادر و خواهرانش در هولوکاست کشته شدند. روایت روت نشان می‌دهد که اعضای یک خانواده، حتی با داشتن ویزای یک کشور، می‌توانستند در دو سوی مرز بمانند.^۱۱

شماری از مسافران پس از عبور از سیبری در ولادی‌وستوک سوار کشتی شدند، در تسوروگا پا به خاک جاپان گذاشتند و با قطار به کوبه رفتند. در آن بندر، یک جامعه کوچک یهودی با تازه‌واردانی روبه‌رو شد که جای ماندن و پول کافی نداشتند. لیو هانین، منشی افتخاری جامعه یهودی کوبه، و دیگر داوطلبان برای یافتن محل اقامت، رساندن لباس و امکانات درمانی و تمدید اجازه اقامت کمک کردند. هر خانواده باید در همین فرصت کوتاه پی می‌برد که در کدام کشور خویشاوند، مدرک مهاجرت یا امکان ادامه سفر دارد.^۲

مسیر خانواده‌ها در کوبه از هم جدا شد. برخی مانند ملامدها توانستند با کشتی به امریکای شمالی بروند. برای دیگران پیدا کردن مقصد دشوارتر بود. در سال ۱۹۴۱، با محدودتر شدن رفت‌وآمد کشتی‌ها، بسیاری از پناهندگان باقی‌مانده به شانگهای تحت کنترول جاپان منتقل شدند. پس از حمله آلمان به شوروی در جون همان سال، راهی که خانواده‌ها از آن گذشته بودند در شرایطی کاملا متفاوت قرار گرفت. فرصت حرکت به شرق به تصمیم‌های گرفته‌شده در چند ماه تابستان ۱۹۴۰ و مجوزهایی وابسته بود که گاهی ماه‌ها بعد به دست صاحبان‌شان رسید.^{۲، ۶}

آنچه در دو صفحه باقی ماند

سوگیهارا پس از بسته شدن دفتر کاوناس به کار دیپلوماتیک در اروپا ادامه داد. در میانه دهه ۱۹۸۰، نهاد یاد وشم در اسراییل از او به دلیل کمک به پناهندگان یهودی تقدیر کرد. زوارتندایک نیز بعدتر از سوی همان نهاد به رسمیت شناخته شد. بازماندگان با نگه‌داشتن برگه‌های سفر و ثبت خاطرات‌شان جزئیاتی را حفظ کردند که در مکاتبات رسمی کمتر دیده می‌شود. نام یک نفر در فهرست قنسولگری می‌تواند آغاز پژوهش باشد و روایت اعضای همان خانواده نشان بدهد چه کسانی همراه او حرکت کردند و کجا از هم جدا شدند.^{۳، ۵، ۱۰}

در گذرنامه هافتکا، نوشته قنسول هالند و مهر قنسول جاپان هنوز به همان ترتیب دیده می‌شوند. یک سند نام جزیره‌ای دور را وارد پرونده کرد و سند بعدی بخشی از راه را گشود. سیلویا هافتکا این صفحات را از سفر خانواده‌اش حفظ کرد. کنار روایت مسافرانی مانند لوسیل و لیو، این دو صفحه روشن می‌کند که نجات چگونه پیش رفت. برای خانواده‌هایی که در کاوناس مانده بودند، هر کاغذ به اندازه کاری اهمیت داشت که با آن در ایستگاه بعدی می‌توانستند انجام دهند.^{۱، ۴، ۷}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. گذرنامه و پرونده الکساندر هافتکا، ثبت اسناد ویزاهای سوگیهارا.
2. گریز و نجات، نمایشگاه و تاریخ شفاهی موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
3. پرونده چیونه سوگیهارا، وزارت خارجه جاپان.
4. لیو ملامد از زندگی به عنوان پناهنده می‌گوید، تاریخ شفاهی موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
5. سرگذشت یان زوارتندایک، دولت هالند.
6. پناهندگان یهودی پولند در لیتوانیا، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
7. شهادت لوسیل شپشنوول کامهی درباره گرفتن ویزا در کاوناس.
8. چیونه سوگیهارا و اسناد صدور ویزا، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
9. خاطره لیو ملامد از سفر با قطار در شوروی.
10. اسناد نمایشگاه درستکاران در میان ملت‌ها، یاد وشم.
11. روایت روت برکوویچ سگال از ترک وارسا و سرگذشت خانواده‌اش.
12. عکس شاخص، پرتره چیونه سوگیهارا از آرشیف دیپلوماتیک وزارت خارجه جاپان، با مجوز CC BY 4.0.