نیکولاس وینتون و داوطلبان چگونه صدها کودک را از پراگ بیرون آوردند؟
بخش‌های این نوشته
آلیس مسترز از سفرش با قطار، پنجره باز واگن را به یاد داشت. او چهارده‌ساله بود و با دو خواهرش از چکسلواکیا به سوی بریتانیا می‌رفت. در هالند، به کودکان گفتند در قطار بمانند. آلیس سال‌ها بعد در مصاحبه‌ای برای موزه یادبود هولوکاست امریکا گفت مردمی به ایستگاه آمدند و از پنجره‌ها به آنان شکلات گرم و کلچه دادند. او هم از اجازه نیافتن برای پایین‌شدن دلگیر بود و هم کمک کسانی را که کنار قطار آمده بودند به یاد داشت. ۱
قطار آلیس بخشی از برنامه‌ای بود که پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، صدها کودک را از پراگ به بریتانیا رساند. در لندن، نیکولاس وینتون برای کودکان خانواده میزبان و ضمانت مالی پیدا می‌کرد. در پراگ، تروِر چدویک و داوطلبان دیگر باید کاغذهای سفر، اجازه خروج و رفتن کودکان به ایستگاه را هماهنگ می‌کردند. پدر و مادر آلیس و عمویش نیز برای رفتن سه خواهر تلاش کرده بودند. داستان سفر در مدارک هر یک از این افراد از نقطه دیگری شروع می‌شود. ۱، ۲، ۳
دعوتی که مسیر سفر وینتون را عوض کرد
در پایان سال ۱۹۳۸، نیکولاس وینتون، کارگزار جوان بورس لندن، برای رخصتی زمستانی برنامه داشت. دوستش مارتین بلیک از او خواست به جای سفر تفریحی به پراگ برود. بلیک با کمیته بریتانیایی پناهندگان چکسلواکیا کار می‌کرد. در پراگ او وینتون را با دورین وارینر، مسئول داوطلب دفتر محلی کمیته، آشنا کرد و زمینه بازدیدش را از اردوگاه‌های پناهندگان فراهم کرد. پس از واگذاری منطقه سودت به آلمان نازی، یهودیان و مخالفان سیاسی از آن منطقه گریخته بودند و شماری در اطراف پایتخت پناه گرفته بودند. ۲، ۴
وینتون بعدها در مصاحبه‌ای گفت در پراگ با وارینر درباره کار کمیته و وضع خانواده‌ها صحبت می‌کرد. در همان گفت‌وگوها مسئله کودکانی پیش آمد که برای رفتن به جای امن به کمک نیاز داشتند. والدین به دنبال کسی بودند که بتواند برای فرزندشان راهی به بریتانیا پیدا کند. وینتون ثبت درخواست‌ها را در هتل محل اقامتش آغاز کرد و پس از زیادشدن مراجعه‌ها، کار به دفتری در مرکز پراگ منتقل شد. در آن‌جا نام و مشخصات کودک باید ثبت می‌شد تا در لندن برایش جا پیدا کنند. ۲، ۴، ۵
بریتانیا پیش از آن برای پذیرش کودکانی که بدون والدین از آلمان و اتریش می‌آمدند، مقرراتی وضع کرده بود. آرشیو ملی بریتانیا بخشنامه‌ای از نومبر ۱۹۳۸ را نگهداری می‌کند که درباره پذیرش این کودکان و مدرک هویتی مورد نیازشان توضیح می‌دهد. تلاش برای کودکان پراگ در همان دوره پیش رفت و با نام «کیندرترانسپورت» شناخته شد. این نام در آلمانی به معنای انتقال کودکان است. انتقال‌هایی که گروه پراگ سازمان داد بخشی از تلاش بزرگ‌تر برای بیرون‌آوردن کودکان در ماه‌های پیش از جنگ بود. ۴، ۶، ۷
در لندن جا می‌یافتند و در پراگ کاغذ سفر می‌گرفتند
وینتون به لندن برگشت و کار در بورس را ادامه داد. در مصاحبه‌اش به یاد آورد که کارش در بورس سه‌ونیم بعد از چاشت تمام می‌شد. از آن ساعت به بعد برای یافتن خانه میزبان و آماده‌کردن پرونده‌های کودکان وقت می‌گذاشت. دولت بریتانیا برای پذیرش هر کودک، وجود محل اسکان و ضمانت پنجاه پوندی را می‌خواست. ضمانت برای تامین هزینه خروج احتمالی کودک از بریتانیا در آینده بود. پیدا کردن خانواده‌ای که بتواند از کودک مراقبت کند و گردآوری آن ضمانت، پیش از حرکت قطار باید انجام می‌شد. ۲، ۴، ۵
در لندن درخواست کمک به روزنامه‌ها و مجله‌ها فرستاده شد. وینتون در مصاحبه‌اش توضیح داد که با پیدا شدن خانواده‌های میزبان، نام‌ها و در مواردی عکس‌های کودکان را به آنان می‌رساندند. پس از فراهم‌شدن ضمانت برای شمار کافی از کودکان، مدارک به پراگ می‌رفت. دفتر پراگ باید برای همان فهرست، سفر و همراهان کودکان را ترتیب می‌داد و با والدین تماس می‌گرفت. در سوی دیگر سفر، تیم لندن از میزبانان می‌خواست در ایستگاه لیورپول استریت حاضر باشند. ۴، ۵
چدویک آموزگار مکتبی در سوانج، در جنوب انگلستان، بود و نخست برای بردن دو پسر پناهنده به مکتبش به پراگ رفته بود. او بعدتر هماهنگی سفر گروه‌های بزرگ‌تر را در پراگ به عهده گرفت. در بایگانی بنیاد یادبود وینتون، تلگرامی از وارینر و چدویک به تاریخ دوم مارچ ۱۹۳۹ مانده است. آن‌ها به وینتون برای پیشرفت کار آماده‌سازی نخستین انتقال تبریک گفته‌اند. تلگرام بخشی از مکاتبه‌ای بود که گروه‌ها را در دو شهر از پیشرفت کار یکدیگر باخبر می‌کرد. ۳، ۴
نخستین گروهی که موزه یادبود هولوکاست در شمار انتقال‌های سازمان‌یافته وینتون می‌آورد، در ۱۴ مارچ ۱۹۳۹ با طیاره از پراگ به لندن رفت. روز بعد نیروهای آلمان نازی وارد پراگ شدند. از آن پس، گرفتن اجازه خروج از اداره‌های تحت کنترل آلمان بخشی از کار چدویک و همکارانش بود. هفت انتقال دیگر با قطار انجام شد. کودکان از پراگ از راه آلمان به ساحل می‌رسیدند و پس از عبور با کشتی از کانال مانش، راه لندن را ادامه می‌دادند. ۲، ۳
سفری که در یک دفتر و در حافظه کودکان ماند
آلیس و خواهرانش پس از رسیدن به بریتانیا در خانه‌ای برای کودکان پناهنده در جنوب انگلستان زندگی کردند. در مصاحبه‌اش، آلیس تفاوت سنی‌شان را به یاد داشت. خواهر بزرگ‌تر پانزده‌ساله بود و کوچک‌ترین خواهر ده سال داشت. دختر ده‌ساله دیگری هم در قطار به آن‌ها پیوست. در بخشی از مسیر، ماموران آلمانی برای بازرسی وارد قطار شدند. آلیس به یاد می‌آورد که کودکان پس از خروج از آلمان احساس آسودگی کردند. همان مسیری که در پرونده‌ها با مهر و نام ایستگاه ثبت می‌شد، در یاد آلیس با لحظه‌های انتظار و بازرسی مانده بود. ۱
در بایگانی موزه یادبود هولوکاست، جلد دفتری از آلیس نگهداری می‌شود که با خواهرانش در ۱۹۳۹ از چکسلواکیا بیرون رفت. پس از رسیدن، سه خواهر مدتی در خانه کودکان کنار هم ماندند. وقتی در سال ۱۹۴۱ آن‌ها را از منطقه ساحلی جابه‌جا کردند، آلیس آموزش را دنبال کرد. بعدها در کتاب‌فروشی در لندن کار کرد و سپس به عنوان منشی دوزبانه به دولت چک در تبعید پیوست. برای او رسیدن به بریتانیا آغاز زندگی تازه‌ای بود که سال‌های جنگ را دور از پدر و مادرش می‌گذراند. ۱، ۲، ۷
آخرین قطاری که در این برنامه از پراگ بیرون شد، در دوم اگست ۱۹۳۹ حرکت کرد. با حمله آلمان به پولند و آغاز جنگ در سپتمبر، انتقال‌ها پایان یافت. بنیاد یادبود وینتون از گروه دیگری یاد می‌کند که قرار بود در اول سپتمبر برود و سفرش لغو شد. نام‌هایی که در دفتر انتقال‌ها مانده‌اند نیز در چند مرحله بررسی شدند. در فهرست اولیه ۶۶۴ کودک ثبت شده بودند. موزه یادبود هولوکاست می‌گوید پژوهشگران بعدها پنج نفر دیگر را که با کمک این برنامه وارد بریتانیا شده بودند شناسایی کردند. رقم شناخته‌شده ۶۶۹ از همین بررسی‌ها به دست آمد. ۲، ۴
دفتر اسناد دوباره باز شد
پس از پایان برنامه، دبلیو ام لووینسون، یکی از داوطلبان دفتر لندن، عکس‌ها، نامه‌ها، گزارش‌ها و فهرست کودکان را در دفتری گرد آورد و به وینتون داد. این دفتر به گزارش بنیاد یادبود، سال‌ها بعد راه را برای شناخته‌شدن داستان باز کرد. در ۱۹۸۸، برنامه «زندگی همین است» بی‌بی‌سی وینتون را با شماری از افرادی روبه‌رو کرد که در کودکی با این انتقال‌ها به بریتانیا رسیده بودند. بعضی از کسانی که نامشان در گزارش‌های ۱۹۳۹ آمده بود، اکنون بزرگسال بودند و از راهی که طی کرده بودند به زبان خودشان حرف می‌زدند. وینتون دفتر اسناد را در ۱۹۸۹ به یاد وشم سپرد. ۴، ۸
پیش از پخش برنامه، وینتون با الیزابت مکسول، پژوهشگر هولوکاست، آشنا شده بود. مکسول از نشانی‌هایی که در دفتر مانده بود برای جست‌وجوی کسانی استفاده کرد که در کودکی به بریتانیا آمده بودند. در نخستین برنامه، استر رنتزن بخش‌هایی از دفتر را به حاضران نشان داد و چند نفر از آنان را که در ردیف جلو کنار وینتون نشسته بودند به او معرفی کرد. در برنامه دیگری، جمع بزرگ‌تری از کسانی که پس از نشر داستان خود را معرفی کرده بودند حضور داشتند. برای یافتن آنان، همان نشانی‌هایی به کار آمد که دهه‌ها پیش برای رساندن کودک به خانه میزبان ثبت شده بود. ۱۰
پژوهش برای یافتن روایت‌ها پس از آن برنامه هم ادامه یافت. تونی لازرینی، از دست‌اندرکاران مستند بی‌بی‌سی، نوشته است که پیش از پخش مستند سال ۲۰۱۶، سوزی لیند از سفرش گفت و دستمالی را نشان داد که مادرش هنگام سوارشدن به قطار به او داده بود. مادر دستمال را برای پاک‌کردن اشک‌ها به او سپرده بود و لیند آن را نگه داشته بود. در کنار تلگرام‌ها و فهرست‌های دفتر وینتون، این دستمال بخشی از وداع را ثبت می‌کرد که در فرم‌های اجازه سفر جایی نداشت. ۸
در ۲۰۰۹، در سکوی نخست ایستگاه مرکزی پراگ، تندیسی از وینتون و دو کودک نصب شد. فلور کنت آن را ساخت. این تندیس امروز در همان ایستگاهی قرار دارد که بخش مهمی از کار گروه پراگ به آن ختم می‌شد. در اسناد به‌جامانده، آن کار را می‌شود از تلگرام وارینر و چدویک، فهرست کودکان و نامه‌های درخواست خانه دنبال کرد. در گفت‌وگوی آلیس، سفر با پنجره واگنی به یاد می‌آید که کودکان در آن منتظر بودند و مردم برای رساندن خوراک تا کنارش آمدند. ۱، ۳، ۹
منابع و اعتبار عکس‌ها
- مصاحبه آلیس مسترز درباره سفر از چکسلواکیا، موزه یادبود هولوکاست امریکا.
- موزه یادبود هولوکاست امریکا، پرونده وینتون و نجات کودکان از چکسلواکیا، ۱۹۳۸ تا ۱۹۳۹.
- پرونده تروِر چدویک و تصویر تلگرام دوم مارچ، مرکز یادبود قهرمانان خاموش.
- بنیاد یادبود نیکولاس وینتون، شرح برنامه، تصویر تلگرام‌ها و اسناد سفر.
- مصاحبه وینتون درباره ثبت درخواست‌ها و هماهنگی پراگ و لندن، موزه یادبود هولوکاست امریکا.
- آرشیو ملی بریتانیا، مدارک کیندرترانسپورت و بخشنامه وزارت خارجه در ۲۳ نومبر ۱۹۳۸.
- پرونده کیندرترانسپورت و شهادت‌های کودکان، موزه یادبود هولوکاست امریکا.
- تونی لازرینی، یادداشت بی‌بی‌سی درباره برنامه سال ۱۹۸۸ و مستند وینتون، اپریل ۲۰۱۶، صفحه ۹.
- شرح تندیس یادبود فلور کنت در ایستگاه پراگ.
- بنیاد یادبود وینتون، شرح دیدارها و فیلم برنامه‌های سال ۱۹۸۸.
- عکس شاخص، نیکولاس وینتون در پراگ، اکتوبر ۲۰۰۷، عکس هینک موراوتس، CC BY 3.0.
