این متن را با پرسشی وابسته به یکی از مهمترین ظاهرههای این دهه شروع میکنیم: چرا شبکههای اجتماعی اعتیادآور هستند؟ این پرسش، میتواند درک ما از ارزشها، پژوهشها و رابطه بین فرد و فضای دیجیتال را معمق کند. پرسشی که با ورود گوگل، فیسبوک، اینستاگرام، توییتر و دیگر شبکههای اجتماعی به زندگی روزمره ما، پرسشها و تفکرات جدیدی را از ما خواسته است.
از کنجکاوی گریزی نیست
در بررسیهایی که نیکولاس کار، نویسنده کتاب “جادوگران هوش مصنوعی: از اریستوتل تا زامانی که آمازون درهر دقیقه ۶ میلیون دلار میکند” در سال ۲۰۱۹ انجام داده، به نکتهای حائز اهمیت اشاره کرده است. او میگوید: «خلق انسان به گونهای است که در جستجوی اطلاعات جدید باشد. این امر نه تنها برمیگردد به ریشههای زیستی و بقا ما به عنوان گونه، بلکه به نحوی انسان را به سوی جذب اطلاعات جدید هدایت میکند.» (کار، ۲۰۱۹)
شبکههای اجتماعی با ارائه فراوانی از اطلاعات در چندین دستهبندی مختلف، این کنجکاوی طبیعی فرد را رغبت میدهند به استفاده مداوم و گاهی از کنترل خارج.
تقویت درجهبهدرجه زیاده
در حوزه روانشناسی، محققان به طور گستردهای از یک تکنیک برای تشویق رفتار معروف به «تقویت درجهبهدرجه زیاده» یاد میکنند. برای مثال، از این روش در کتابی که بی.ف. اسکینر، روانشناس برجسته سلوکی، در سال ۱۹۶۳ نوشتهاست، صحبت شده است. او میگوید: «به طور کلی، اگر شما بخواهید یک رفتاری را در یک ارگانیسم تقویت کنید، بهتر است این تقویت را در صورتی انجام دهید که ارگانیسم رفتار مورد نظر را انجام میدهد.» (اسکینر، ۱۹۶۳)
همانند سایر سیستمهای تقویت، شبکههای اجتماعی نیز کاربران خود را با ارائه دادهها، اعلانها، پیامها و بروزرسانیهای غیرقابل پیشبینی، تقویت میکنند. یعنی هر بار شما وارد یک شبکه اجتماعی میشوید، ممکن است چیز جدیدی برای شما وجود داشته باشد.
تعامل و تایید اجتماعی
انسانها از بینبردگی اجتماعی برخوردار هستند و به تایید دیگران برای تثبیت هویت و ارزش خود نیاز دارند. بر این اساس، الیوت برکوویتز در کتاب “خودکشی: مطالعه جامعهشناسی” که در سال ۱۹۶۷ منتشر شده، نشان داده است که رابطههای اجتماعی و تایید اجتماعی، میتوانند حس خوبی را ایجاد کنند و از احساس تنهایی و ناامیدی جلوگیری کنند. (برکوویتز، ۱۹۶۷)
در فضای شبکههای اجتماعی، تایید اجتماعی اغلب از طریق لایکها، کامنتها، شیرها و دیگر انواع تعامل نمایش داده میشود. این اعمال کوچک، برای کاربران حس خوبی در بر دارد و تشویقکننده است که بیشتر فعال باشند و محتوا ارائه دهند.
فراهمآورنده حضور دائمی
در آخر، امکان دستیابی همیشگی به این شبکهها از طریق دستگاههای قابل حمل مانند گوشیهای هوشمند، تبلتها و لپتاپها، این اعتیاد را تقویت میکند. در سال ۲۰۱۸، جاناتان کویارد، عضو مؤسسه سلامت معنوی و اجتماعی دانشگاه کمبریج، در یک مقاله میگوید: «این دستگاهها باعث میشوند که ما همیشه در حال اتصال باشیم و این اتصال بادوام، بر تمایل به استفاده مکرر و مداوم از شبکههای اجتماعی افزوده میشود.» (کویارد، ۲۰۱۸)
کماکان شاهد پژوهشها و بررسیهای بیشتری هستیم که به تحلیل و بررسی تأثیرات و اثرات این شبکهها بر زندگی انسان میپردازند. گامیست که پیامدهای این رفتار را درک کنیم و راههایی را بیابیم که با آنها به طور سالم تر تعامل کنیم.
شاید بتوانیم با پرسش دیگری به موضوع خود ادامه دهیم: آیا واقعاً میخواهیم از این فضا فاصله بگیریم؟ یا شاید باید راهی را بیابیم که با استفادههای کاربردی و سالمتر از آنها، همچنان در تعامل این شبکهها باشیم؟ این نوع تأملها میتواند ما را به سمت یک نگاه تأملیتر به زندگی روزمرهی خود ببرد، چیزی که همواره به دنبال آن هستیم.
