قابوس چگونه نام و فرمانش را بر یک برج آجری ثبت کرد؟
بخش‌های این نوشته
از بالای دروازه برج قابوس، نوشته‌ای آجری دور بدنه می‌گردد. برای خواندنش باید از برابر چند بخش دیوار گذشت. نام «قابوس بن وشمگیر» در یک قاب جا دارد و در قاب بعدی نوشته‌اند «امر ببنائه فی حیاته»، یعنی فرمان ساخت بنا را در زمان زندگی‌اش داد. بالاتر، درست زیر بام مخروطی، همین نوشته یک بار دیگر دور برج آمده است. کسی که در سده پنجم هجری قمری از این‌جا می‌گذشت، نام امیر را بر خود بنا می‌دید. بیش از هزار سال بعد، همان نوشته هنوز روشن‌ترین سند برای شناختن کسی است که دستور ساخت برج را داد. [۱] [۲] [۳]
کتیبه در کنار نام امیر، دو تاریخ دارد. یک بار سال ۳۹۷ قمری آمده و بار دیگر سال ۳۷۵ خورشیدی در گاه‌شماری یزدگردی. شیلا بلر، پژوهشگر کتیبه‌های اسلامی، این دو را کنار هم گذاشته است. سال قمری از اواخر سپتامبر ۱۰۰۶ تا میانه سپتامبر ۱۰۰۷ میلادی ادامه داشت. سال خورشیدی از مارچ ۱۰۰۶ تا مارچ ۱۰۰۷ بود. از هم‌پوشانی دو تاریخ، برای زمان فرمان ساخت بازه‌ای از اواخر سپتامبر ۱۰۰۶ تا میانه مارچ ۱۰۰۷ به دست می‌آید. یونسکو در معرفی بنا سال ۱۰۰۶ را آورده است. کتیبه زمان فرمان امیر را در این محدوده قرار می‌دهد و روزی را که کار بنای برج پایان یافت جداگانه ثبت نکرده است. [۱] [۲] [۴]
امیری که دو گاه‌شماری بر برج گذاشت
قابوس چهارمین فرمانروای خاندان زیاری بود. این خاندان در سده‌های دهم و یازدهم میلادی بر بخش‌هایی از شمال ایران، از جمله گرگان و طبرستان، فرمان راند. قابوس پس از مرگ برادرش بیستون به قدرت رسید. کشمکش با آل بویه او را چند سال بعد از گرگان دور کرد و به نیشاپور کشاند. بازگشتش به قدرت پس از سال‌ها دوری رخ داد. هنگام صدور فرمان ساخت برج، او دوره دوم فرمانروایی را می‌گذراند. «شمس‌المعالی»، لقبی که خلیفه عباسی به او داده بود، در کتیبه کنار نام قابوس آمده است. ترتیب نوشته از عنوان و نام امیر به فرمان ساخت و سپس تاریخ می‌رسد. [۱] [۳] [۵]
از همان دوره نوشته‌ای دیگر مانده که پیوند دربار قابوس را با بحث گاه‌شماری نشان می‌دهد. ابوریحان بیرونی، که پس از بازگشت قابوس به قدرت به دربار زیاری رفت، «آثارالباقیه» را به او پیشکش کرد. بیرونی در این کتاب از روش‌های شمردن سال‌ها، جشن‌ها و آغاز گاه‌شماری اقوام مختلف نوشته است. کتاب در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی تألیف شد و متن آن از راه نسخه‌ها و چاپ‌های بعدی به دست ما رسیده است. چند سال پس از آن، سازندگان برج برای ثبت زمان، تاریخ قمری و تاریخ خورشیدی ایرانی را در کنار هم روی بدنه گذاشتند. در کتیبه نام نویسنده متن یا معمار بنا نیامده است. آنچه از کنار هم خواندن کتاب و برج به دست می‌آید، حضور دو شیوه ثبت زمان در محیطی است که هم کتاب بیرونی و هم فرمان قابوس از آن به جا مانده‌اند. [۱] [۵] [۶]
متن عربی کتیبه از بالای ورودی با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می‌شود. سپس از «قصر عالی» و امیر سخن می‌گوید. در قاب‌های پایانی، سال‌ها را با واژه نوشته‌اند. به همین دلیل، برای خواندن همه تاریخ باید نوشته چند قاب را به هم وصل کرد. در ردیف بالایی هم واژه‌ها همان ترتیب را دارند. پژوهش بلر نشان می‌دهد که پایان بعضی عبارت‌ها در عربی آهنگ مشترک دارد. «عالی» و «معالی» از همان آغاز کنار هم می‌آیند. قاب‌ها به خواننده نشان می‌دهند کجا یک عبارت تمام می‌شود و عبارت بعد از کجا شروع می‌شود. این ترتیب را از طرح معماری می‌توان بازشناخت، چون مرز هر قاب در فاصله میان دو برجستگی دیوار افتاده است. [۱] [۳] [۴]
آجرها چگونه شکل برج را ساختند؟
اگر شکل برج را از بالا روی کاغذ بکشیم، دایره‌ای به دست می‌آید که ده برجستگی زاویه‌دار در پیرامونش دارد. هر برجستگی از پایین بدنه تا نزدیک بام بالا می‌رود. فاصله میان دو برجستگی، جا برای یک بخش کتیبه فراهم می‌کند. در نمای نزدیک دروازه هم می‌شود دید که همان آجر در سه کار به خدمت گرفته شده است. با آن دیوار را بالا برده‌اند، طاق ورودی را ساخته‌اند و بر بدنه حرف نوشته‌اند. بالای دروازه، فرورفتگی‌های کوچک آجری دیده می‌شود که شیلا بلر آن‌ها را از نمونه‌های آغازین مقرنس در معماری ایران می‌داند. مقرنس در این‌جا به صورت چند سطح کوچک در زیر طاق پیدا است. [۱] [۴] [۷]
آجرهای بدنه پخته و بی‌لعاب‌اند. برج با بالا رفتن اندکی باریک می‌شود و بر فراز آن، بامی مخروطی از آجر ساخته شده است. اندازه‌گیری‌های منتشرشده ارتفاع خود بنا را حدود ۵۲ تا ۵۳ متر نشان می‌دهند. تپه‌ای که برج بر آن ایستاده، ارتفاع دیده‌شده از سطح دشت را بیشتر می‌کند. داخل بنا فضایی استوانه‌ای و توخالی است و دیوار بیرونی در پایه حدود سه متر ضخامت دارد. در پرونده ثبت یونسکو، شکل هندسی بدنه و توان دیوار آجری برای تحمل چنین ارتفاعی در کنار هم بررسی شده‌اند. برج از دور با نوک مخروطی‌اش پیدا است و از نزدیک، گوشه‌های تکرارشونده و قاب‌های نوشته، اندازه و ترتیب اجزای آن را نشان می‌دهند. [۱] [۲] [۷]
حروف کتیبه نیز از آجر بریده ساخته شده‌اند. بلر به شکل کشیده و زاویه‌دار خط کوفی و به پوشش گچی‌ای اشاره می‌کند که زمانی روی حروف بوده است. کتیبه از ده بخش تشکیل شده و در هر دو نوار همان متن آمده است. در نتیجه، اگر بخشی از یک ردیف آسیب می‌دید، امکان خواندن همان عبارت از ردیف دیگر باقی می‌ماند. پژوهشگران این برج را کنار برج‌های آرامگاهی دیگری در کرانه خزر، از جمله لاجیم و رادکان، بررسی کرده‌اند. در این مقایسه، اندازه برج قابوس، طرح ده‌پر و بام مخروطی آن اهمیت دارد. کمیته میراث جهانی در ۲۰۱۲ این بنا را از نمونه‌هایی دانست که طرح برج‌های آرامگاهی در ایران، اناتولی و آسیای مرکزی از آن تأثیر گرفته است. [۱] [۲] [۷]
گوری که کاوشگران پیدا نکردند
قابوس چند سال پس از تاریخ ثبت‌شده بر برج، در پی شورش نزدیکانش از قدرت افتاد و در ۱۰۱۲ میلادی جان باخت. بنایی که فرمان ساختش را داده بود، در فهرست یونسکو و در بسیاری از کتاب‌های معماری آرامگاه او معرفی می‌شود. خود کتیبه به جای واژه آرامگاه، عبارت «هذا القصر العالی» دارد، یعنی این قصر بلند. سیمونه کریستوفورتی، پژوهشگر تاریخ، به گزارشی از حفاری اواخر سده نوزدهم میلادی اشاره می‌کند. گروهی به سرپرستی ایگور پوسلاوسکی در کف برج دنبال اتاق دفن گشتند و گوری به دست نیاوردند. گزارشی از این جست‌وجو در ۱۹۰۰ نشر شد. این حفاری مدرکی برای محل دفن در اختیار پژوهشگران نگذاشت. [۲] [۳] [۴] [۵]
داستان دیگری از نویسنده‌ای به نام جنابی، در سده شانزدهم میلادی، مانده است. او نوشته که پیکر قابوس را در تابوتی بلورین گذاشتند و از سقف برج آویختند. فاصله این روایت با مرگ امیر چند قرن است. کریستوفورتی نوشته که در بنا نشانه‌ای از جای اتصال زنجیرهایی که بتوانند این روایت را تأیید کنند، پیدا نشده است. روزنه کوچکی که در بخش بالایی بنا هست، در توصیف معماری ثبت شده و به‌خودی‌خود درباره تابوت چیزی ثابت نمی‌کند. این‌که برج را برای یادبود یا آرامگاه ساخته باشند، پرسشی درباره هدف بناست. این‌که پیکر قابوس در آن گذاشته شده باشد، به سند دیگری نیاز دارد. کتیبه درباره فرمان ساخت گواهی می‌دهد و در آن خبری از محل دفن نیست. [۱] [۳] [۴] [۸]
برج در عکس‌های یک مسافر
در کارت عکس انماری شوارتسنباخ، عکاس و نویسنده سوییسی، دو تصویر از جوالی ۱۹۳۹ کنار هم گذاشته شده است. در یکی، برج پشت بام‌ها و دیوارهای کوتاه دیده می‌شود. در دیگری، مردی کنار دیوار آجری نشسته و به توضیح آرشیف، چای آماده می‌کند. روی کارت کلمه آلمانی مربوط به تعمیرات نوشته شده و در عکس دورتر، سازه‌ای در کنار بدنه برج دیده می‌شود. پرونده نامزدی یونسکو تعمیرات اواخر دهه ۱۳۱۰ خورشیدی را ثبت کرده است. برای ترمیم بام، آجرهای مخصوص تهیه کردند. گروه مرمت در آن دوره روی بدنه، پایه و بخش‌های آسیب‌دیده نوشته هم کار کرد. عکس مسافر و گزارش مرمت هر دو به زمانی مربوط‌اند که برج برای ماندن به کار روزانه بنّاها نیاز داشت. [۷] [۹]
شهر امروزی گنبد کاووس در آغاز سده بیستم در اطراف تپه شکل گرفت. جرجان، شهری که در روزگار زیاریان مرکز حکومت بود، در نزدیکی آن قرار داشت. در تصمیم ثبت جهانی، اهمیت برج از جایگاهش در همین دشت جدا نشده است. مسیرهای تازه و شکل دیوار نگهدارنده در پای تپه نیز در ارزیابی یونسکو آمده‌اند، چون صورت تپه بخشی از نمای بناست. در عکس ۱۹۳۹، برج بالاتر از خانه‌ها در انتهای قاب ایستاده است. امروز هم برای خواندن نام قابوس باید به همان بدنه نزدیک شد و از برابر قاب‌های آجری گذشت. بعد از نام امیر، دو تاریخ همچنان پشت سر هم می‌آیند. [۲] [۷] [۹] [۱۰]
منابع و اسناد
- شیلا بلر، گنبد قابوس، بخش معماری بنا، دانشنامه ایرانیکا، درباره ساختار و دو تاریخ کتیبه.
- تصمیم کمیته میراث جهانی درباره ثبت گنبد قابوس در ۲۰۱۲، یونسکو.
- حمیدرضا حسینی، گزارش برج قابوس همراه با متن کتیبه، جدیدآنلاین، ۱۳۹۱.
- سیمونه کریستوفورتی، پژوهش درباره تاریخ، کتیبه و کارکرد برج، انتشارات دانشگاه کافوسکاری، صص ۸۹ تا ۱۱۶.
- دانشنامه ایرانیکا، تاریخ خاندان زیاری، دوره فرمانروایی قابوس و مناسبات او با بیرونی.
- ابوریحان بیرونی، آثارالباقیه، ترجمه و تصحیح ادوارد زاخائو، نسخه چاپ ۱۸۷۹ در مجموعه ولکام.
- پرونده نامزدی گنبد قابوس برای ثبت میراث جهانی، فصل توصیف معماری و فصل وضعیت حفاظت.
- آرک‌نت، ثبت معماری گنبد قابوس، ساختار درون بنا و روایت‌های مربوط به دفن.
- کارت عکس انماری شوارتسنباخ، جوالی ۱۹۳۹، کتابخانه ملی سوییس.
- دانشنامه ایرانیکا، جغرافیای گنبد کاووس، جایگاه شهر امروزی در استان گلستان.
عکس شاخص، برج قابوس در جوالی ۲۰۱۴. عکس هادی کریمی، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0. اندازه فایل برای نشر وب کاهش یافته است.
