کپل و نارنجی چگونه از «مدرسه موش‌ها» به سینما رسیدند؟
بخش‌های این نوشته
در عکسی از عقرب ۱۳۶۳، محمدعلی طالبی، ناصر غفرانی‌فر و حمید جبلی در کلاردشت کنار عروسک کپل دیده می‌شوند. عکس مربوط به پشت صحنه «شهر موش‌ها» است. کپل را تماشاگران پیش از آن در صنف درس «مدرسه موش‌ها» دیده بودند. این بار گروه از استودیو بیرون آمده بود و بخش زیادی از فلم را در فضای باز می‌گرفت. در قصه، کپل و هم‌صنفی‌هایش قرار بود با معلم و آشپزباشی راهی شهر دیگری شوند. برای کسانی که عروسک‌ها را می‌ساختند، می‌گرداندند و به جای‌شان حرف می‌زدند، این سفر از چند سال پیش و با برنامه کوتاهی برای تشویق کودکان به مکتب رفتن آغاز شده بود. [۱] [۲] [۳]
صنفی که برای چند قسمت ساخته شد
در سال ۱۳۶۰، وحید نیکخواه بهرامی، مسئول گروه کودک شبکه یک تلویزیون ایران، از مرضیه برومند خواست بخشی عروسکی برای یک برنامه کودک بسازد. قرار بود بخش کوتاه باشد و بچه‌ها را به رفتن به مکتب تشویق کند. بر اساس شناسنامه پخش، سیما ایلخان کارگردان تلویزیونی و برومند کارگردان عروسکی بود. قصه در صنفی می‌گذشت که معلم و شاگردانش همه موش بودند. یک صنف درس به نویسندگان موقعیت روشنی می‌داد. معلم می‌توانست موضوعی پیش بکشد و هر شاگرد بنا بر خلق‌وخوی خودش واکنشی نشان بدهد. بحثی که از درس آغاز می‌شد، به رفتار شاگردان و رابطه‌شان با هم می‌رسید. [۲] [۴]
ساختن آن شاگردان به رنگ و پارچه هم نیاز داشت. در گزارشی که ایسنا از روزنامه «ملت ما» بازنشر کرد، آمده است که برومند با کمک رضا پرنیان‌زاده عروسک‌ها را ساخت و صورت‌های‌شان را رنگ کرد. لباس‌های مرحله اول را خود برومند دوخت. در همان روایت آمده که در شروع کار، شخصیت کپل و عینکی از بقیه روشن‌تر بود و گروه برای پروردن شخصیت‌ها تمرین می‌کرد. «عینکی» از همان نام یک نشانه برای شناسایی داشت. نام‌هایی چون دم‌باریک و نارنجی نیز به تماشاگر فرصت می‌داد از روی چیزی که می‌دید، شاگردان را از هم بازشناسد. با تکرار قسمت‌ها، هرکدام برای بیننده صدا و رفتاری هم پیدا کرد. [۲] [۴]
گروه بازیگران تنها پشت میکروفون کار نمی‌کرد. به روایت همان گزارش، در مجموعه تلویزیونی کسانی که به جای عروسک‌ها حرف می‌زدند، عروسک‌ها را نیز می‌گرداندند. حمید جبلی به جای کپل، ایرج طهماسب به جای دم‌باریک و فاطمه معتمدآریا به جای نارنجی صدا می‌دادند. در فهرست عوامل تلویزیونی، نام مریم سعادت، عادل بزدوده، رحیم دوستی و مسعود کرامتی نیز آمده است. تماشاگر چهره بازیگر را در قاب نمی‌دید. صدایی که می‌شنید و حرکتی که هم‌زمان در سر یا دست عروسک می‌دید، از راه تمرین به یک شخصیت می‌رسید. در سینما، گروه قرار بود بخشی از این کار را به شیوه دیگری انجام دهد و صداها را پیش از فلم‌برداری بگیرد. [۱] [۲] [۴] [۵]
صوفیا محمودی شعر آهنگ مکتب را نوشت و محمدرضا علیقلی برایش موسیقی ساخت. ترانه از زبان شاگردی بود که به مکتب می‌رفت و در جیبش فندق و پسته داشت. این تصویر با جهان موش‌ها جور می‌آمد و برای کودکی که آماده رفتن به صنف بود هم آشنا بود. برومند بعدها در گفت‌وگویی که ایران‌وایر نقل کرده، گفت سال‌ها بعد شنیده بود جوانان موسیقی «مدرسه موش‌ها» و «خونه مادربزرگه» را برای زنگ موبایل‌شان انتخاب کرده‌اند. در آغاز، موسیقی قرار بود چند دقیقه از یک برنامه کودک را همراهی کند. پس از پخش، بعضی شنوندگان آن را بیرون از ساعت برنامه هم با خود بردند. [۲] [۶]
نخستین نوبت برنامه حدود ده قسمت داشت. در یادآوری‌های بعدی، رقم ده و یازده هر دو آمده است. آنچه روشن است، سفارش و تولید دوره دوم پس از استقبال از دوره نخست است. گزارش ایسنا از پخش جمعه‌ها تا ۱۳۶۳ یاد می‌کند. ادامه یافتن برنامه برای گروه دو امکان پدید آورد. نویسندگان وقت پیدا کردند شاگردان را در ماجراهای بیشتری نشان دهند و خانواده‌هایی که هر هفته برنامه را می‌دیدند، فرصت یافتند اسم و صدای آن‌ها را به خاطر بسپارند. وقتی پیشنهاد ساخت فلم رسید، همان شاگردان از پیش برای بخشی از تماشاگران آشنا بودند. [۲] [۵] [۶]
قبل از فلم‌برداری صدا را گرفتند
برومند در گفت‌وگو با هنرآنلاین، پیشنهاد نخست را به محمدرضا اعلامی نسبت می‌دهد. اعلامی از او خواسته بود درباره شخصیت‌های عروسکی برای سینما فکر کند. بر سر هزینه با هم به توافق نرسیدند. کامبیز صمیمی‌مفخم و مسعود کرامتی پیشنهاد کردند ساخت فلم را با سرمایه شخصی پیش ببرند. بعد اصغر رفیعی جم از بنیاد سینمایی فارابی، که تازه تأسیس شده بود و در باغ فردوس دفتر داشت، برای برومند گفت. به روایت او، گروه با بنیاد قرارداد بست و کار را شروع کرد. برومند از احمد بهبهانی و مسعود کرامتی هم به عنوان همکاران نوشتن فلم‌نامه یاد کرده است. [۵]
در فلم، مسئولیت کارگردانی عروسک‌ها با برومند بود و محمدعلی طالبی کارگردانی سینمایی را بر عهده داشت. طالبی پیش از آنکه وارد سینمای حرفه‌ای شود، در کتابخانه شماره چهار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در جنوب تهران با فلم آشنا شده بود. در مصاحبه با بابک غفوری آذر گفت کتابخانه در زیرزمینی در خیابان سلیمان‌خانی بود و در آن‌جا، در کنار کتاب، فلم‌سازی و نقاشی و موسیقی هم آموزش می‌دادند. گروه نوجوانان داستان‌های‌شان را می‌نوشتند و فلم‌های هشت میلی‌متری را در کوچه‌های محل زندگی‌شان می‌ساختند. وظیفه‌ها میان‌شان می‌چرخید. یک بار کسی کارگردان بود و در فلم دیگر منشی صحنه می‌شد. طالبی پس از تحصیل سینما و کار در تلویزیون به ساخت فلم بلند رسید. [۳] [۷]
برومند ترتیب کار را چنین توضیح داده است «ابتدا صدای فیلم ضبط می‌شود و بعد فیلمبرداری را آغاز می‌کنیم.» او می‌گوید بعضی از همکاران سینمایی از همان مرحله ضبط صدا به گروه پیوستند. با این شیوه، وقتی عروسک‌گردان برای گرفتن صحنه‌ای آماده می‌شد، زمان حرف‌زدن و مکث شخصیت از پیش ثبت شده بود. گروه می‌توانست حرکت عروسک را با همان صدا جور کند. در پخش تلویزیونی، گزارش عوامل از گرداندن و صدا دادن هم‌زمان یاد می‌کند. در فلم، ضبط پیش از تصویر به گروه امکان می‌داد صحنه را در جایی بگیرد که برای کار صدا مانند استودیو آماده نبود. [۲] [۳] [۵]
وقتی راه مکتب به راه سفر رسید
داستان فلم از جایی حرکت می‌کند که گربه سیاهی به شهر موش‌ها حمله می‌کند. موش‌ها او را «اسمشو نبر» صدا می‌زنند. اهالی باید شهر را ترک کنند و راهی جای دیگری شوند. در شرح داستان، بچه‌ها همراه معلم و آشپزباشی از راهی طولانی‌تر می‌روند. این تغییر برای کسانی که در تلویزیون به ماجراهای صنف عادت کرده بودند محسوس بود. در فلم، معلم با همان شاگردان در راه است و هرکدام باید بیرون از مکتب با مشکلی مشترک روبه‌رو شوند. برای گروه تولید نیز قصه سفر به معنای تغییر قاب بود. فضای باز به جایی برای بازی عروسک‌ها بدل شد و عکس کلاردشت یکی از نشانه‌های مانده از آن کار است. [۱] [۳] [۸]
کار در ۱۳۶۳ پیش رفت و فلم در ۱۳۶۴ به سینما رسید. بودجه‌ای که گزارش‌های بعدی برای ساخت ذکر می‌کنند، حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار تومان است. روزنامه «اطلاعات» در مرور فروش سال‌های جنگ، فروش فلم در ۱۳۶۴ را حدود ۱۳ میلیون تومان و شمار تماشاگران را نزدیک به یک میلیون و ۵۶۸ هزار نفر گزارش کرده است. این آمار مربوط به مرور بعدی بازار سینماست. گزارش دیگری که خاطرات کارهای عروسکی را گرد آورده، از صف‌های طولانی در برابر سینماها در همان سال یاد می‌کند. برنامه‌ای که در خانه با ساعت پخش تلویزیون دیده می‌شد، اکنون در سالن و با خرید بلیت تماشا می‌شد. [۲] [۸] [۹]
برومند نزدیک به سه دهه بعد، در ۱۳۹۳، با «شهر موش‌ها ۲» به همان جهان برگشت. در فلم دوم، بعضی از موش‌هایی که تماشاگران در صنف دیده بودند، خود خانواده داشتند و کودکان تازه‌ای در داستان حضور پیدا کردند. این تصمیم در قصه گذشت زمان را نشان می‌داد. بیننده‌ای که برای دیدن کپل یا نارنجی برمی‌گشت، با شخصیت‌های آشنا در سن دیگری روبه‌رو می‌شد و کودکی که فلم نخست را ندیده بود، شاگردان تازه‌ای برای دنبال‌کردن داشت. برومند در گفت‌وگوی زمان اکران از دشواری ساخت دکور و فراهم‌کردن امکانات برای فلم عروسکی حرف زد. همان گفت‌وگو او را به روزهایی برگرداند که تیم اول دنبال پول و محلی برای شروع کار می‌گشت. [۵] [۱۰]
مجموعه تلویزیونی هم پس از ساخت فلم از گردش نیفتاد. آی‌فلم۲ در اعلام یکی از بازپخش‌ها، ساعت برنامه را جداگانه برای تهران، کابل و دوشنبه منتشر کرد. شرح شبکه هنوز از چند بچه‌موش می‌گوید که هر بار با معلم‌شان در صنف ماجرای دیگری دارند. عکس کلاردشت به بخش دیگری از همین داستان تعلق دارد. آن‌جا کارگردان و صداپیشه کنار کپل دیده می‌شوند، بیرون از صنف و دور از استودیوی تلویزیون. فاصله این دو قاب را کار گروهی پر کرد که از دوختن لباس شاگردان آغاز شد و به جایی رسید که خانواده‌ها برای دیدن سفر همان شاگردان به سینما رفتند. [۱] [۲] [۴]
منابع و اسناد
- عکس پشت صحنه «شهر موش‌ها» در کلاردشت، به همراه توضیح تاریخ و نام حاضران در قاب.
- «سه دهه خاطرات کودکانه با عروسک‌ها»، گزارش ایسنا به نقل از روزنامه «ملت ما»، درباره ساخت عروسک‌ها، موسیقی و پخش مجموعه.
- آی‌فلم، معرفی فلم «شهر موش‌ها»، مشخصات کارگردانان، صداپیشگان و فلم‌برداری در فضای باز.
- آی‌فلم۲، شناسنامه و اعلام بازپخش «مدرسه موش‌ها»، فهرست عوامل و ساعت نشر برای تهران، کابل و دوشنبه.
- گفت‌وگوی هنرآنلاین با مرضیه برومند، درباره پیشنهاد ساخت، قرارداد فارابی، فلم‌نامه و ضبط صدا.
- ایران‌وایر، پرونده مرضیه برومند، درباره پخش نخستین برنامه در دوره جنگ و روایت برومند از موسیقی مجموعه.
- مصاحبه بابک غفوری آذر با محمدعلی طالبی، رادیو فردا، درباره تجربه کتابخانه کانون و ورود به فلم‌سازی.
- تسنیم، مرور سینمای کودک دهه ۱۳۶۰، درباره داستان و نمایش «شهر موش‌ها». گزارش دیگر تسنیم، شامل بودجه و زمان تولید.
- اطلاعات، گزارش فروش و تماشاگران سینما در سال‌های جنگ، بخش اکران ۱۳۶۴.
- ویکیجو، مدخل «شهر موش‌ها»، درباره فلم اول و دنباله آن.
عکس شاخص، مرضیه برومند در سال ۲۰۰۴ میلادی. عکس باراد، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 3.0.
