صادق هدایت چگونه «بوف کور» را در بمبئی منتشر کرد؟
بخش‌های این نوشته
روی یک برگ از نسخه بمبئی «بوف کور» تنها یک سطر زیرخط‌دار دیده می‌شود. صادق هدایت نوشته است «طبع و فروش در ایران ممنوع است». روی برگ عنوان، نام نویسنده و عبارت «بمبئی ۱۳۱۵» به چشم می‌خورد. در نسخه اسکن‌شده، هم عنوان طراحی‌شده و هم سطرهای داستان با دست‌خط هدایت دیده می‌شوند. پیش از آن‌که خواننده به جمله اول برسد، کتاب خودش می‌گوید کجا تکثیر شده و نویسنده نمی‌خواسته در کجا چاپ و فروخته شود.۱، ۲
در سال ۱۳۱۶، در یکی از نامه‌هایش از بمبئی به مجتبی مینوی، هدایت از شمار اندک نسخه‌ها و دشواری بردن نوشته‌هایش به ایران حرف زد. او نوشته بود «همه‌اش چهل پنجاه جلد بیشتر چاپ نکردم». این رقم، برآورد خود نویسنده در یک نامه است. برخی پژوهشگران آن را حدود پنجاه نسخه نوشته‌اند. از همین نامه پیداست که هدایت برای رساندن کتاب به دست خوانندگان باید جداگانه فکر می‌کرد. او می‌توانست در بمبئی متن را تکثیر کند، اما راه رسیدن هر بسته به مقصد به آدم‌هایی بستگی داشت که آن را می‌گرفتند و به دیگری می‌دادند.۳، ۴
سفری که از یک دعوت آغاز شد
هدایت در سال ۱۹۳۶ به دعوت دوستش شین پرتو به بمبئی رفت. پرتو در آن شهر نایب قنسول ایران بود. همایون کاتوزیان، به استناد نامه هدایت به مینوی، می‌نویسد که قرار بود هدایت متن فارسی فیلمی را که در آنجا ساخته می‌شد، مرور کند. این دو پیش از سفر نیز تجربه کار مشترک داشتند. چند سال قبل، هدایت و پرتو همراه با بزرگ علوی داستان‌های خود را در کتاب «انیران» منتشر کرده بودند. رفتن به هند برای هدایت ادامه رابطه‌ای بود که از سال‌های کار ادبی در تهران شکل گرفته بود.۲
مینوی، که بعدها مخاطب نامه‌های بمبئی شد، از همکاران هدایت در تهران بود. در سال ۱۳۱۲، نمایشنامه «مازیار» با همکاری این دو منتشر شد. مینوی در دیباچه از مازیار و تاریخ طبرستان نوشت و هدایت داستان را در قالب نمایشنامه پیش برد. در همان سال، کتاب «سه قطره خون» نیز در تهران منتشر شد. فهرست آثار در نسخه بمبئی نام این دو کتاب را دارد. برگ فهرست به خواننده نشان می‌دهد که نویسنده در کنار داستان کوتاه، نمایشنامه و نوشته‌هایی درباره فرهنگ عامه هم در کارنامه داشت.۱، ۲، ۳
در بمبئی، هدایت زبان فارسی میانه را نزد بهرام‌گور تهمورس انکلساریا، پژوهشگر پارسی هند، آموخت. بخشی از نتیجه این آموزش بعدتر به صورت ترجمه متن‌های پهلوی به فارسی منتشر شد. «کارنامه اردشیر پاپکان»، درباره زندگی و کارهای بنیان‌گذار سلسله ساسانی، از جمله آن‌هاست. نسخه چاپ تهران با تاریخ ۱۳۱۸ و نام چاپخانه تابان باقی مانده است. نامه‌های هدایت از هند از سفرهای دیگری هم خبر می‌دهند. ندیم اختر، پژوهشگر اقامت او در هند، به نامهای استناد می‌کند که در آن هدایت از سفر به حیدرآباد و برگشت به بمبئی در واگن درجه سه قطار نوشته بود. از این نامه‌ها می‌توان مسیر بعضی سفرها و کارهای او را شناخت.۵، ۶، ۷
این‌که هدایت از چه زمانی روی «بوف کور» کار می‌کرد، پرسش جداگانه‌ای است. کاتوزیان از مصطفی فرزانه نقل می‌کند که هدایت به او گفته بود متن را در دوره اقامتش در اروپا نوشته بود. مایکل هیلمن، نویسنده مدخل «بوف کور» در ایرانیکا، احتمال می‌دهد که کار نوشتن در هند به پایان رسیده باشد. نسخه بمبئی تاریخ و محل انتشار را به دست می‌دهد. برای تاریخ آغاز نگارش یا زمان آخرین دست‌کاری نویسنده باید به روایت‌ها و دست‌نوشته‌های دیگر رجوع کرد. به همین دلیل، می‌توان از بمبئی به عنوان محل نخستین انتشار کتاب نام برد و زمان نگارش متن را در حد همین روایت‌ها دنبال کرد.۱، ۲، ۸
کتابی با خط و نقاشی نویسنده
هدایت متن را به هزینه خودش با پلی‌کپی تکثیر کرد. در این روش، دست‌نویس روی ورق مخصوصی آماده می‌شد و دستگاه از همان ورق چندین بار روی کاغذ نقش می‌زد. برای خواننده، نتیجه به صورت چندین نسخه از یک خط واحد ظاهر می‌شد. اسم نویسنده، نوشته‌های آغازین و نقاشی‌ها در نسخه‌های تکثیرشده همراه متن دیده می‌شدند. تاریخ «۱۳۱۵» روی نسخه خورشیدی است. همین سال بخشی از ۱۹۳۶ و بخشی از ۱۹۳۷ میلادی را در بر می‌گیرد. هیلمن برای پخش نخستین نسخه‌ها اواخر ۱۹۳۶ یا اوایل ۱۹۳۷ را در نظر می‌گیرد و در پژوهش دیگری، اوایل ۱۹۳۷ را زمان انتشار می‌داند.۱، ۴، ۸، ۹
در یکی از برگ‌های آغازین، فهرست آثار هدایت دیده می‌شود. صفحه شروع داستان تصویر چهره زنی را در میان نقشی گرد دارد. در برگ پایانی، زیر آخرین سطرها، نقش جغد نشسته است. دیدن این ترتیب کمک می‌کند کتاب را آن‌گونه که نخستین خوانندگان می‌دیدند، بشناسیم. آن‌ها پیش از خواندن داستان تصویر زن را می‌دیدند و هنگام بستن کتاب با تصویر جغد روبه‌رو می‌شدند. این قاب تصویری را نویسنده در خود نسخه تعبیه کرده بود.۱
در داستان، راوی روی قلمدان‌ها یک نقش را بارها می‌کشد. پیرمردی زیر سرو نشسته و دختری در سوی دیگر جوی آب گلی به او می‌دهد. روزی که مردی خود را کاکای راوی معرفی می‌کند، راوی از روزنه بالای اتاق همان نقش را در بیرون می‌بیند. وقتی دوباره به سراغ روزنه می‌رود، دیگر پیدایش نمی‌کند. تصویر زن در آغاز نسخه بمبئی، پیش از این صحنه به خواننده نشان داده شده است. در برگ‌های بعد، خواننده با مردی پیش می‌رود که پیوسته می‌کوشد آنچه را دیده یا کشیده، به یاد بیاورد و توضیح بدهد.۱، ۸
از بمبئی به دست دوستان
در بخشی از نامه هدایت به مینوی، نام «لوزاک» هم آمده است. هدایت نوشته بود که یک بسته شش‌جلدی برای این کتاب‌فروشی فرستاده و شاید بسته دیگری هم بفرستد. در همان نامه، احتمال برگشت به ایران و دشواری بردن نوشته‌ها را مطرح کرد. با این دو اشاره می‌توان دید که تکثیر کتاب و توزیع آن دو کار جداگانه بودند. هدایت پس از آماده‌کردن نسخه‌ها، مقصد بسته‌ها را نیز خودش انتخاب می‌کرد. از تعبیر «چهل پنجاه جلد» نمی‌توان شمار دقیق بسته‌های رسیده یا نسخه‌های موجود در سال‌های بعد را به دست آورد.۳، ۴
یکی از نامهای این شبکه محمدعلی جمالزاده است. بنا بر زندگی‌نامه هدایت به قلم کاتوزیان، نویسنده نسخه‌هایی به جمالزاده فرستاد تا به دست دوستان در اروپا برسد. اهمیت نامه‌ها در همین جزئیات است. اسم مینوی و جمالزاده کنار اسم کتاب‌فروشی قرار می‌گیرد و نشان می‌دهد که کتاب از چند راه به خواننده رسید. عبارت چاپ و فروش در ایران در خود نسخه دیده می‌شود. نامه هدایت هم نگرانی او را از انتقال کاغذهایش نشان می‌دهد. این شواهد برای توضیح احتیاط نویسنده کافی‌اند. سطر زیرخط‌دار در نسخه به دست‌خط خود نویسنده است.۱، ۲، ۳، ۱۰
روزنامه تهران و مجله قاهره
هدایت در سال ۱۹۳۷ به ایران برگشت. در خزان ۱۳۲۰، پس از ورود نیروهای متفقین و کناره‌گیری رضاشاه، «بوف کور» در نشریه «ایران» در تهران به شکل پاورقی منتشر شد. هیلمن می‌نویسد که تا پایان همان سال به صورت کتاب نیز به دست خوانندگان رسید. در پاورقی، خواننده داستان را در چند نوبت و در کنار مطالب دیگر نشریه می‌خواند. نسخه بمبئی، با سطرهای دست‌نویس و نقاشی‌ها، صورت دیگری از روبه‌روشدن با همان روایت را حفظ کرده است. یکی از چاپ‌های بعدی تهران، چاپ ششم امیرکبیر در ۱۹۵۷، در مجموعه دیجیتال کتابخانه آیت‌الله بروجردی ثبت و اسکن شده است. آن را می‌توان کنار نسخه بمبئی دید و تفاوت صفحه‌آرایی و خط چاپی را بررسی کرد.۱، ۲، ۸، ۱۱
ماجرای رسیدن اثر به خوانندگان فرانسوی‌زبان نیز در نامه‌ها ثبت شده است. هدایت در نامهای به حسن شهید نورایی نوشت که نمی‌خواهد روژه لسکو حق ترجمه را به او واگذار کند. نویسنده به زحمت مترجم اشاره کرد و گفت که شاید چند جلد از کتاب برایش بفرستند. در شماره فبروری و مارچ ۱۹۵۲ مجله فرانسوی‌زبان «مجله قاهره» در قاهره، ابتدا نوشته‌ای از لسکو درباره هدایت و سپس بخش نخست ترجمه فرانسوی «بوف کور» چاپ شد. فهرست همان شماره هر دو مطلب را کنار هم ثبت کرده است.۱۲، ۱۳
در همان شماره قاهره، مقاله لسکو در صفحه ۱۶۷ و داستان در صفحه ۱۷۴ آغاز می‌شود. روی صفحه‌های نخست مجله، نام هدایت در کنار نوشته‌هایی درباره تاریخ و هنر مصر و یک گزارش سفر دیده می‌شود. این بار خواننده‌ای که سراغ داستان می‌رفت، می‌توانست پیش از آغاز آن برداشت مترجم را هم بخواند. لسکو در مقاله‌اش «بوف کور» را در کنار مجموعه داستان‌های قبلی هدایت معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد که حوادث آن در زمان و مکان عادی نمی‌گذرند. در نسخه بمبئی، خواننده پیش از ورود به داستان از میان برگ‌های عنوان و فهرست آثار می‌گذشت و نخستین تصویر را هم به قلم نویسنده می‌دید.۱، ۱۳
در سال ۱۹۵۳، ترجمه لسکو در پاریس به صورت کتاب منتشر شد. فهرست کتابخانه ملی فرانسه نام مترجم و ناشر، ژوزه کورتی، را ثبت کرده است. چهار سال بعد ترجمه انگلیسی دی. پی. کاستلو با عنوان «جغد کور» به چاپ رسید. حالا کتاب از حلقه‌ای که هدایت در بمبئی برایش بسته می‌فرستاد، فراتر رفته بود. برای خواننده قاهره یا پاریس، عنوان و نام هدایت با حروف فرانسوی چاپ می‌شد. جزئیاتی مانند شکل عنوان به خط نویسنده و سطر زیرخط‌دار درباره فروش در ایران را همچنان باید در همان نسخه فارسی بمبئی جست‌وجو کرد.۱، ۹، ۱۳، ۱۴، ۱۵
نسخه شماره ۷۴
دهه‌ها پس از آن سفر، نویسنده‌ای از افغانستان یک نسخه شماره‌دار از بازتکثیر دست‌خط هدایت را از مصطفی فرزانه گرفت. رهنورد زریاب در جستار «بازهم بوف کور!» نوشته است که فرزانه متن دست‌نویس را در سال ۱۹۹۱ در پاریس در صد نسخه تکثیر کرد. نسخه‌ای که به زریاب داد شماره ۷۴ بود. زریاب در یادداشتش همان جمله مربوط به چاپ و فروش را از روی برگ نسخه نقل کرده است. شمار این نسخه‌ها مربوط به بازتکثیر پاریس است. رقم تقریبی نخستین نوبت، همان است که هدایت در نامه‌اش از بمبئی نوشته بود.۳، ۱۶
زریاب نام و شماره نسخه‌اش را نوشته و خواننده امروز می‌تواند اسکن چاپ بمبئی را برگ بزند. این دو نشانه بخشی از مسیر حفظ کتاب را روشن می‌کنند. نخستین خوانندگان، دست‌خطی را در دست داشتند که یک نویسنده در هند با هزینه خودش تکثیر کرده بود. امروز هم می‌شود در برگ عنوان به «بمبئی ۱۳۱۵» رسید و تا آخرین برگ، جایی که جغد زیر سطر پایانی نشسته است، دنبال همان خط رفت.۱، ۸، ۱۶
منابع
- نسخه اسکن‌شده چاپ بمبئی، متن و طراحی صادق هدایت، ویکی‌مدیا کامنز
- همایون کاتوزیان، زندگی و آثار صادق هدایت، ایرانیکا
- گزیده نامه هدایت از بمبئی به مجتبی مینوی، فصل «بوف کور، ابهیت و ابهام»
- بررسی آثار داستانی هدایت و شمار نسخه‌ها با ارجاع به کتاب محمود کتیرایی، ایرانیکا
- ندیم اختر، اقامت هدایت در هند، با ارجاع به نامه‌ها به کوشش محمد بهارلو
- ترجمه‌های هدایت از متن‌های پهلوی، ایرانیکا
- اسکن «کارنامه اردشیر پاپکان»، چاپخانه تابان
- مایکل هیلمن، «بوف کور»، ایرانیکا
- پژوهش درباره عنوان کتاب و تاریخ انتشار نخستین نسخه‌ها، انتشارات دانشگاه کمبریج
- گزارش درباره نشر ادبیات ایران در بیرون از کشور، با ارجاع به زندگی‌نامه کاتوزیان
- اسکن چاپ ششم «بوف کور»، موسسه مطبوعاتی امیرکبیر
- «به بهانه یک نامه»، درباره روژه لسکو و نامه‌های هدایت به حسن شهید نورایی
- شماره فبروری و مارچ ۱۹۵۲ مجله «مجله قاهره»، آرشیف مرکز مطالعات اسکندریه
- ثبت چاپ فرانسوی «بوف کور» در کتابخانه ملی فرانسه
- ثبت ترجمه انگلیسی کاستلو، فهرست کتابخانه ملی دایت جاپان
- رهنورد زریاب، «بازهم بوف کور!»، در کتاب «پایان کار سه رویین تن»
