چشم مصنوعی شهر سوخته درباره زن گور ۶۷۰۵ چه می‌گوید؟
بخش‌های این نوشته
در نقشه گور شماره ۶۷۰۵ شهر سوخته، کنار دست راست زن یک کوزه بزرگ و چند کاسه ثبت شده است. چند مهره کوچک دور گردنش بود و آینه‌ای برنزی درون یکی از کاسه‌ها قرار داشت. در میان این اشیا، محل ثبت یک قطعه به اندازه شکل آن اهمیت داشت. قطعه کوچک و نیم‌کره‌ای، در حفره چشم چپ زن پیدا شد. در وسطش دایره‌ای مانند مردمک دیده می‌شد و در دو سوی آن سوراخ‌هایی بود. گروه کاوش آن را چشم مصنوعی تشخیص داد.۱، ۲
این کشف در سال ۱۳۸۵ خورشیدی در گورستان شهر سوخته، در سیستان ایران، انجام شد. گزارش باستان‌شناسان گور و قطعه را به حدود ۲۸۰۰ پیش از میلاد مربوط می‌داند. پرونده ثبت محوطه در یونسکو بازه ۲۹۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد را برای این دفن آورده است. چیزی که از آن زمان باقی مانده، امکان دیدن چند تصمیم دقیق سازنده را فراهم می‌کند. می‌توان دید که مردمک را کجا گذاشته و برای شبیه‌کردن قطعه به چشم چه جزئیاتی روی آن افزوده است. درباره زن و چگونگی استفاده‌اش از قطعه، دامنه شواهد محدودتر است.۱، ۲، ۳
از مربع پنج‌متری تا گور شماره ۶۷۰۵
دهمین فصل کاوش در ششم نوامبر ۲۰۰۶ آغاز شد و تا پنجم جنوری ۲۰۰۷ ادامه یافت. کار گروه به گورستان محدود نبود. کاوش‌ها در منطقه پیشه‌وران، بخش بناهای بزرگ و قسمت مسکونی شرقی نیز پیش رفت. در گورستان، پژوهشگران زمین را به بخش‌هایی تقسیم کرده بودند تا موقعیت هر گور و هر شیء ثبت شود. از دوازده بخش بررسی‌شده، در شش بخش هیچ گور یا شیء باستانی پیدا نشد. شش بخش دیگر در مجموع ۵۴ گور داشتند. در یکی از آن‌ها که حدود ۶۰ متر به سمت شرق بخش مرکزی گورستان قرار داشت، گروه کار را با یک مربع پنج در پنج متر شروع کرد.۱، ۴
تراکم گورها باعث شد گروه همان بخش را به‌طور کامل بکاود. در مساحتی ده در ده متر، یازده گور پیدا شد. شماره ۶۷۰۵ به گوری بیضی‌شکل در میانه این بخش تعلق گرفت. در طرف شرقی آن دیواری خشتی قرار داشت. در نقشه کاوش، بدن زن روی پهلوی راست، در امتداد جنوب به شمال و با صورت رو به شرق ثبت شده است. موقعیت اسکلت حدود یک متر و نیم زیر سطح بخش کاوش بود. نقشه و عکس‌های گزارش کمک می‌کنند جای هر یافته با جای بدن سنجیده شود. یک قطعه نیم‌کره‌ای در میان خاک بیرون از گور، درباره کاربردش به اندازه همین قطعه در حفره چشم چپ سرنخ نمی‌داد.۱
جدول فصل دهم نشان می‌دهد که در همان بخش، شیوه دفن از گوری به گور دیگر فرق داشت. گروه در گور ۶۷۰۴ بقایای سه نفر را ثبت کرد و در دو گور شماره ۶۷۰۱ و ۶۷۰۲ هیچ اسکلت انسانی ندید. گور ۶۷۰۳ بیشترین اشیای ثبت‌شده این بخش را داشت. این تفاوت‌ها یکی از دلایلی است که در گزارش برای هر گور نقشه و فهرست جداگانه آمده است. پژوهشگران با این شیوه می‌توانند بررسی کنند که مثلا ظرفی درون گور بوده یا پس از کندن خاک در سطح بخش کاوش پیدا شده است. در گور ۶۷۰۵، ثبت محل دقیق چشم و کیسه چرمی به اندازه ثبت خود این دو شیء در فهرست اهمیت داشت.۱
در همان گور، حدود نیم متر دورتر از زانوها، دو ظرف کوچک، یک مهره بزرگ و یک کیسه چرمی ثبت شد. گزارش کاوش آن‌ها را در جای یک سبد حصیری قرار می‌دهد که خود سبد از میان رفته بود. در تصویر گزارش، کیسه به شکل قطعه‌ای ترک‌خورده دیده می‌شود. پژوهشگران پیشنهاد کردند که شاید از آن برای نگهداری چشم مصنوعی استفاده می‌شده است. هم‌جواری این اشیا در یک گور، این برداشت را ممکن می‌کند. در لحظه کشف، چشم در جای دیگری بود و پژوهشگران از خود کیسه مدرکی برای دانستن زمان و شیوه استفاده از آن گزارش نکرده‌اند.۱، ۲
مردمک در مرکز و دو سوراخ در دو طرف
چشم مصنوعی ۶٫۹ گرام وزن داشت. روی آن برآمده و پشتش صاف بود. در مرکز سطح برآمده، دایره مردمک قرار داشت و خط‌هایی در اطراف آن نقش بسته بود. در پرونده محوطه از سیم‌هایی با ضخامت کمتر از نیم میلی‌متر یاد شده که پژوهشگران در بررسی مقدماتی آن‌ها را طلایی توصیف کردند. این سیم‌های ظریف به شکل رگ‌های چشم روی قطعه دیده می‌شدند. در بخشی که با سفیدی چشم مطابقت دارد، اثر اندکی از رنگ سفید ثبت شد. پژوهشگران احتمال دادند که این رنگ در اصل سطح گسترده‌تری را می‌پوشانده است.۱، ۲
اندازه‌گیری تصویرهای دیجیتال نشان داد که مرکز دایره مردمک کمتر از یک میلی‌متر با مرکز دایره اصلی نقش فاصله دارد. کسی که قطعه را ساخته بود، توانسته بود دو دایره را با این میزان هم‌مرکزی روی سطحی کوچک اجرا کند. دو سوراخ جانبی هم به فهم شیوه استفاده کمک می‌کنند. گروه کاوش آن‌ها را جای اتصال قطعه دانست. گزارش مجله «باستان‌شناسی» به نخ ظریفی اشاره می‌کند که می‌توانسته از سوراخ‌ها بگذرد. همان گزارش برداشت دیگری را هم ثبت کرده است. بعضی باستان‌شناسان احتمال می‌دادند شیء به شکل پوشش چشم روی صورت بسته می‌شده باشد. سوراخ‌ها سرنخ مهمی‌اند، اما مسیر نخ و نحوه نشستن قطعه روی صورت از خود سوراخ‌ها به‌طور کامل روشن نمی‌شود.۱، ۲، ۵
درباره جنس قطعه هم میان ظاهر و نتیجه آزمایش تفاوتی وجود دارد. گزارش کاوش آن را از ماده‌ای قیرمانند همراه با نوعی چربی جانوری دانسته است. در پرونده معرفی شهر سوخته برای ثبت جهانی آمده که وزن مخصوص قطعه به قیر طبیعی نزدیک بود. همان پرونده تعیین دقیق ترکیب بدنه و سیم‌ها را نیازمند بررسی بیشتر می‌دانست. سنجش وزن مخصوص می‌تواند دامنه مواد احتمالی را محدود کند. برای شناختن تک‌تک اجزای یک مخلوط، وزن به تنهایی کافی نیست. به همین دلیل، نام قیر و چربی را باید به عنوان برداشت گزارش‌ها از ترکیب قطعه خواند.۱، ۲
آنچه استخوان درباره زن نشان می‌دهد
جدول انسان‌شناسی کاوش، سن زن را هنگام مرگ بین ۲۸ و ۳۲ سال برآورد کرده است. در پرونده معرفی محوطه، قد او حدود ۱۸۰ سانتی‌متر ثبت شده است. این ارقام از بررسی اسکلت به دست آمده‌اند. در معاینه مقدماتی جمجمه، پژوهشگران در زیر قوس ابرو و داخل حفره چشم چپ آثاری را به آبسه نسبت دادند. روی سطح صاف پشت شیء نیز آثاری دیدند که شاید بقایای ماده آلی بوده باشد. پرونده ثبت محوطه تصریح می‌کند که در آن مرحله آزمایش کافی برای تایید جنس این آثار انجام نشده بود.۱، ۲، ۳
جای قطعه و نشانه‌های اطراف چشم، برداشت استفاده از آن در زمان زندگی زن را تقویت می‌کند. هنوز معلوم نیست زن در آغاز به چه دلیل به آن نیاز پیدا کرد، دید چشم چپش چه اندازه آسیب دیده بود یا چند وقت قطعه را به کار می‌برد. آثار آبسه هم به خودی خود نشان نمی‌دهد که نخست مشکل چشم به وجود آمد یا تماس با قطعه بعدتر در آن نقشی داشت. شباهت سطح شیء به چشم طبیعی و توجه سازنده به مردمک و رگ‌ها درباره ظاهر مورد نظر او سرنخ می‌دهد. خدمت ملی چشم مصنوعی بریتانیا نیز برای توضیح کاربرد پروتزهای معمول امروزی، بازسازی ظاهر چشم را از برگرداندن بینایی جدا می‌کند.۱، ۲، ۵، ۶
اشیای گور پرسش دیگری را پیش کشیدند. در یک یادداشت در مجله ایرانی بهداشت عمومی، نویسنده از احتمال موقعیت اجتماعی بالای زن سخن گفته است. سید منصور سید سجادی، سرپرست کاوش، در نشست معرفی بازسازی چهره برداشت دیگری را مطرح کرد. او با اشاره به سادگی ظرف‌ها گفت «می‌توان حدس زد این زن فرد ثروتمندی نبوده است». آینه، مهره‌ها و چشم با جزئیات فراوان در کنار سفال‌هایی پیدا شدند که سجادی ساده خواند. این اشیا شیوه دفن زن را روشن می‌کنند و دو تعبیر متفاوت از جایگاه او را پیش می‌کشند. نام و پیشه زن همچنان معلوم نیست.۱، ۷، ۸
از گورستان تا بازسازی چهره
در شهر سوخته، گورستان یکی از چند بخش محوطه است. در معرفی یونسکو، آغاز سکونت در این شهر خشتی حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد برآورد شده و آثار چهار دوره اصلی سکونت تا حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد ثبت شده است. در این فاصله، محله‌های مسکونی، محل‌های کار و بخش بناهای بزرگ شکل گرفتند. آب‌وهوای خشک به ماندن شماری از آثار کمک کرد. در یک کاوش، دیوارهای خشتی از ساختار شهر خبر می‌دهند. در کاوش دیگر، قطعه‌ای چرمی که کنار زانو باقی مانده است، می‌تواند بحث درباره نحوه نگهداری یک وسیله شخصی را پیش ببرد.۱، ۱۰
سازنده چشم در گزارش‌ها به نام شناخته نمی‌شود، اما شهر سوخته شواهد مستقلی از کار با فلز و سنگ‌های زینتی دارد. در ارزیابی ثبت جهانی، از کارگاه‌هایی یاد شده که در آن‌ها مهره‌هایی از لاجورد، عقیق و سنگ‌های دیگر ساخته می‌شد. همین ارزیابی، یافته‌های کارگاه‌ها را با آثاری از گورستان سلطنتی اور در میان‌رودان مقایسه می‌کند و به گردش لاجورد بدخشان در شبکه‌های دادوستد می‌پردازد. این شواهد از مهارت کارگران و ارتباط شهر با نواحی دورتر خبر می‌دهند. کارگاه سازنده چشم و خاستگاه مواد همین قطعه در گزارش گور تعیین نشده است. یونسکو شهر سوخته را در سال ۲۰۱۴ به فهرست میراث جهانی افزود.۱، ۹، ۱۰، ۱۱
در اواخر سال ۱۳۹۴، گروهی از پژوهشگران و هنرمندان بازسازی چهره زن و نمونه‌ای از چشم مصنوعی را معرفی کردند. نگار نادری‌پور، مجسمه‌ساز گروه، توضیح داد که از داده‌های اسکن، نسخه سه‌بعدی جمجمه را ساخته‌اند. سپس برای شکل‌دادن چهره، ضخامت بافت نرم را برآورد کرده و آن را روی نمونه جمجمه پیاده کرده‌اند. برای رنگ و جنس لباس از نمونه‌های پیداشده در محوطه استفاده کردند و برای آرایش مو از یک پیکرک شهر سوخته کمک گرفتند. به گفته نادری‌پور، گردنبند مجسمه با الگوبرداری از زیور خود زن ساخته شد.۸
در این بازسازی، استخوان برای اندازه و شکل کلی صورت راهنما بود. پیکرک برای شیوه بستن مو الگویی از همان محوطه می‌داد و شکل گردنبند از یافته گور می‌آمد. هر یک از این جزئیات به سند متفاوتی تکیه داشت. در تصویر شماره ۱۶ گزارش کاوش، خود چشم مصنوعی و کیسه چرمی کنار هم دیده می‌شوند. یک قطعه کوچک با مردمک و سوراخ‌های جانبی در چشم چپ زن ثبت شد، و کیسه‌ای در کنار ظرف‌ها. پرسش درباره این‌که زن چه وقت قطعه را برمی‌داشت و چگونه نگهش می‌داشت، هنوز از فاصله میان همین دو یافته آغاز می‌شود.۱، ۸
منابع
- جلد سوم «کاوش‌ها و پژوهش‌ها در شهر سوخته»، گزارش کاوش گورستان ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۷، به‌ویژه صفحه‌های ۲۳ تا ۲۵ و ۳۴ تا ۴۰، همراه عکس چشم و کیسه در تصویر ۱۶
- پرونده معرفی شهر سوخته برای ثبت جهانی، بخش چشم مصنوعی و تصویر ۲–۶۳
- توضیح فارسی پایگاه شهر سوخته درباره تدفین ۶۷۰۵ و عکس‌های یافته‌ها
- گزارش دهمین فصل کاوش گورستان، با تاریخ شروع و پایان فصل
- اندرو لالر، گزارش «اشیای تدفینی»، مجله انستیتوت باستان‌شناسی امریکا
- توضیح خدمت ملی چشم مصنوعی بریتانیا درباره کارکرد پروتز چشم
- عبدالرضا ناصر مقدسی، یادداشت درباره چشم مصنوعی شهر سوخته، مجله ایرانی بهداشت عمومی
- گزارش ایسنا از نشست معرفی بازسازی چشم و چهره، ۲۱ حوت ۱۳۹۴
- ارزیابی ایکوموس از پرونده ثبت جهانی، بخش کارگاه‌ها و دادوستد سنگ
- شهر سوخته در فهرست میراث جهانی یونسکو
- تصمیم کمیته میراث جهانی درباره ثبت شهر سوخته در ۲۰۱۴
عکس شاخص. منبع تصویر، Ali Vaseghnia، CC BY-SA 4.0.
