لوح‌های گلی تخت‌جمشید چگونه از شیکاگو به ایران برگشتند؟
بخش‌های این نوشته
روز ۲۲ اگست ۲۰۲۴، تیموتی هریسن، رییس انستیتوت مطالعات فرهنگ‌های باستانی دانشگاه شیکاگو، همراه با لورا دالساندرو و ووتر هنکلمن به نمایندگی ایران در سازمان ملل در نیویارک رفت. آن‌ها ۱۱۰۰ قطعه از بایگانی تخت‌جمشید را تحویل دادند. هیچ‌یک از این قطعه‌ها نوشته نداشت. بیشترشان تکه‌های کوچک گلی به شکل مثلث یا زبانه بودند که دور گره یک ریسمان شکل گرفته بودند. چیزی که پژوهشگران می‌توانستند از روی آن‌ها بخوانند، اثر یک یا چند مهر بود.۱
محموله در ۵ میزان ۱۴۰۳ به ایران رسید. مسعود پزشکیان در هشتم اکتوبر همان سال نمایشگاه را در موزیم ملی ایران گشود. جبرئیل نوکنده، رییس موزیم، گفت که در این نمایشگاه ۳۰ قطعه به دید عموم گذاشته شده است. این چهارمین محموله از سال ۲۰۰۴ به بعد بود. در نوبت قبلی، صندوق‌ها هزاران لوح نوشته‌دار داشتند. برای فهمیدن این‌که چرا قطعه‌های بی‌نوشته هم پس از دهه‌ها کار به موزیم برگشتند، باید به گوشه‌ای از تخت‌جمشید رفت که در آن خشت و گل، بخشی از حساب‌وکتاب روزگار داریوش را نگه داشته بود.۱، ۲، ۱۲
کشف در گوشه شمال‌شرقی تخت‌جمشید
در مارچ ۱۹۳۳، هیات باستان‌شناسی به سرپرستی ارنست هرتسفلد در گوشه شمال‌شرقی صفه تخت‌جمشید، در دو فضای کوچک داخل یکی از برج‌های دیوار استحکامات، به انبوهی از لوح‌ها و قطعه‌های گلی رسید. هرتسفلد شمار آن‌ها را حدود ۳۰ هزار یا بیشتر برآورد کرد. در میان یافته‌ها هم لوح نوشته‌دار بود و هم گلی که تنها اثر مهر داشت. پژوهشگران این مجموعه را به نام محل کشفش «بایگانی باروی تخت‌جمشید» می‌شناسند. مجموعه دیگری از لوح‌ها در بخش خزانه پیدا شد و بایگانی جداگانه‌ای دارد.۳، ۴
به روایت پژوهشگران دانشنامه ایرانیکا، مقام‌های ایرانی در سال ۱۹۳۵ قطعه‌های بارو را برای بررسی و نشر به انستیتوت شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو امانت دادند. ریچارد هالاک، از اعضای گروه بررسی، در گزارش خود نوشته است که لوح‌ها در سال ۱۹۳۷ در دسترس انستیتوت قرار گرفتند و یک گروه چهارنفری کار را آغاز کرد. تمیزکردن گل‌نوشته‌ها و خواندن زبان کم‌شناخته عیلامی از کارهای نخست گروه بود.۳، ۱۳
بخش تاریخ‌دار اسناد عیلامی بارو عمدتا به سال‌های ۵۰۹ تا ۴۹۳ پیش از میلاد، در میانه فرمانروایی داریوش اول، تعلق دارد. در این اسناد از ورود و خروج غله، میوه، شراب و دام، و از توزیع مواد غذایی میان گروه‌های کارگری، پیشه‌وران و مسافران دولتی یاد شده است. قلمرو این دفتر از پیرامون تخت‌جمشید فراتر می‌رفت و به حدود بهبهان و رامهرمز امروزی در یک سو و نی‌ریز در سوی دیگر می‌رسید. آنچه در یک محل بایگانی شد، حاصل کار چندین انبار و ایستگاه در یک منطقه بود.۳، ۷
شراب، دو ماریس، ماه تبت
یکی از لوح‌های بایگانی که با شناسه Fort. 1771 ثبت شده، سه‌ونیم سانتی‌متر طول دارد. ترجمه متن کوتاهش چنین است «شراب، دو ماریس، ماه تِبِت». «ماریس» واحد اندازه‌گیری است و «تِبِت» نام ماه. کنار واژه یونانی «دو» دو خط عمودی هم دیده می‌شود که همان شمار را نشان می‌دهد. روی گلی که در کف یک دست جا می‌گیرد، نوع کالا، مقدار و زمان ثبت شده است.۸
این سند به یونانی نوشته شده، در حالی که بخش بزرگی از متن‌های بارو به عیلامی و بخش دیگری به آرامی است. برای پیدا کردن جای آن در میان حساب‌های دیگر، پژوهشگران به پشت و روی نوشته اکتفا نکردند. دو اثر مهر روی لوح از یک مهر آمده بود. همان مهر در اسناد عیلامی، در کار انبارهایی دیده می‌شود که ایباتورا، مسئول تامین شراب در ناحیه‌ای در شمال‌غرب تخت‌جمشید، با آن‌ها سروکار داشت. این پیوند، ثبت یونانی را به شبکه انبارها در حدود سال ۵۰۰ پیش از میلاد وصل می‌کند.۸
نام ایباتورا در متن یونانی نیامده است. پژوهشگران احتمال داده‌اند که او خودش سهم شراب را ثبت کرده باشد، اما مهر به تنهایی نویسنده را معرفی نمی‌کند. آنچه با اطمینان بیشتر می‌توان گفت این است که یک ثبت یونانی و چند ثبت عیلامی از همان مهر اداری استفاده کرده‌اند. به همین دلیل، مطالعه لوح به کار یک مترجم ختم نمی‌شود. باید شکل مهر، نوشته و سندهای دیگری که آن مهر رویشان دیده شده نیز کنار هم قرار بگیرند.۸، ۹
همین کار در مقیاس هزاران سند انجام شد. ریچارد هالاک، پژوهشگر زبان عیلامی، در سال ۱۹۶۹ متن ۲۰۸۷ لوح را در یک جلد منتشر کرد. در بخشی از این ثبت‌ها، مسافری با مجوز رسمی به ایستگاهی می‌رسید، سهم خوراک خود را می‌گرفت و تحویل آن در لوح ثبت می‌شد. بخشی دیگر حساب انبارهایی است که فرآورده‌ها را میان گروه‌ها تقسیم می‌کردند. جای ثبت هر رقم مهم بود. تعداد کارگران، شمار روزها یا اندازه سهم هر نفر به خواننده می‌گوید رقمی که روی گل دیده می‌شود، در حساب نهایی چه معنایی دارد.۳، ۷
یکی از شاگردان هالاک، عبدالمجید ارفعی، در سال ۱۳۴۴ برای آموختن زبان‌های عیلامی و اکدی به شیکاگو رفت و روی همین لوح‌ها کار کرد. او بعدها در ایران کتاب «گل‌نوشته‌های باروی تخت‌جمشید» را منتشر کرد. بخشی از کتاب به خوانش ۱۵۰ لوحی اختصاص داشت که در محموله سال ۱۳۲۷ به ایران برگشته بودند. ارفعی تصویر لوح‌ها را هم همراه متن منتشر کرد. به این ترتیب، خواننده فارسی‌زبان می‌توانست نتیجه خوانش را کنار تصویر خود سند ببیند.۱۴، ۱۵
سال‌ها پس از کتاب هالاک، پژوهشگران تصویرها، متن‌ها و شناسه مهرها را در یک پایگاه دیجیتال به هم پیوند دادند. می‌توان از ثبت یک لوح به لوح دیگری رسید که همان مهر را دارد. این پیوند برای بررسی تکه‌های ناقص هم اهمیت دارد. گاهی بخشی از تصویر مهر در یک قطعه شکسته از میان رفته و در اثر دیگری باقی مانده است. کنار هم گذاشتن این دو تصویر می‌تواند بخش بیشتری از نقش را آشکار کند.۱، ۱۰
از نخستین محموله‌ها تا پرونده دادگاه
برگشت لوح‌ها از سال‌های نخست پژوهش آغاز شد. دانشگاه شیکاگو گزارش داده است که در سال ۱۹۴۸، ۱۷۹ لوح کامل و در سال ۱۹۵۱ بیش از ۳۷ هزار قطعه به ایران برگشت. رقم دوم شمار قطعه‌هاست. یک سند شکسته ممکن است از چند قطعه تشکیل شده باشد. در ماه می ۲۰۰۴، انستیتوت ۳۰۰ لوح دیگر را به سازمان میراث فرهنگی ایران تحویل داد. لورا دالساندرو بر بسته‌بندی آن‌ها نظارت کرد و در جریان همان سفر، در تهران برای همکاران ایرانی کارگاه حفاظت از آثار برگزار کرد.۳، ۵
در فاصله میان محموله ۲۰۰۴ و برگشت بعدی، بخشی از سرنوشت این آثار در دادگاه‌های امریکا رقم خورد. کسانی که در حمله سال ۱۹۹۷ در اورشلیم آسیب دیده بودند و شماری از اعضای خانواده‌هایشان، پیش‌تر در دعوایی علیه ایران حکم غرامت گرفته بودند. آن‌ها خواستار توقیف آثار امانی در شیکاگو شدند تا از این راه حکم را اجرا کنند. اختلاف بر سر این بود که آیا ماده مورد استناد، به تنهایی اجازه توقیف مال یک دولت خارجی را می‌دهد.۶
دیوان عالی امریکا در ۲۱ فبروری ۲۰۱۸ حکم داد که آن ماده به خودی خود مصونیت اموال را از میان نمی‌برد. خواهان‌ها هم استثنای دیگری را که توقیف این آثار را مجاز کند، نشان نداده بودند. نتیجه حکم این بود که آن درخواست توقیف به جایی نرسید. برنامه بازگشت آثار در سال‌های بعد، با بسته‌بندی، صدور مجوز و تحویل جداگانه هر محموله پیش رفت.۶، ۱۱
از نه صندوق نوشته‌دار تا ۱۱۰۰ قطعه مهرخورده
در سال ۲۰۱۹، ۱۷۸۳ لوح و قطعه به ایران برگشت. در ۳۱ اگست ۲۰۲۳، این بار نه صندوق به امیرسعید ایروانی، نماینده ایران در سازمان ملل، در نیویارک تحویل شد. این صندوق‌ها ۳۵۰۶ قطعه داشتند و نزدیک به سه هفته بعد با هواپیمای ابراهیم رییسی به ایران رسیدند. بر اساس گزارش انستیتوت، ۲۶۷۰ قطعه عیلامی و ۸۳۶ قطعه آرامی بودند. هالاک دهه‌ها پیش بیشتر متن‌های عیلامی این محموله را خوانده بود و ریموند بومن نیز حدود ۵۰۰ متن آرامی آن را بررسی کرده بود. پژوهشگران بعدی خوانش‌ها را با تصویرهای دقیق‌تر و ثبت اثر مهرها تکمیل کردند.۲، ۱۱
در گزارش همان محموله، تصویر یک لوح آرامی کوچک آمده است. در خوانش آنالیزا آتزونی، سند از مردی از گندهارا یاد می‌کند و او را سلمانی شاه می‌خواند. از خوراک و آرد هم نام می‌برد. نام این مرد در خوانش منتشرشده نیامده، اما کار و نسبت او با دستگاه شاه از روی همان چند واژه پیداست. رسیدی که برای ثبت مواد غذایی نوشته شده بود، امروز نشانی از حضور یک نفر از گندهارا در حساب‌های تخت‌جمشید به دست می‌دهد. موزیم ملی ایران در ماه می ۲۰۲۴، گزیده‌ای از لوح‌های محموله را به نمایش گذاشت.۲
در محموله ۱۱۰۰ قطعه‌ای همان سال، به جای سطرهای آرامی و میخی، اثر مهرها اهمیت داشت. روی بعضی قطعه‌ها یک مهر و روی بعضی چند مهر مانده است. پژوهشگران احتمال می‌دهند که بخشی از این قطعه‌ها کنار یادداشت‌های عیلامی به کار می‌رفته‌اند، به‌خصوص در مواردی که خود یادداشت مهر نداشت. کارکرد دقیق همه قطعه‌های این گروه هنوز روشن نشده است. گزارش دانشگاه از بیش از دو هزار مهر یاد می‌کند که اثرشان فقط روی همین گروه از لوح‌های بی‌نوشته دیده شده است. بعضی از این نقش‌ها در میان اثر مهرهای لوح‌های نوشته‌دار نمونه‌ای ندارند.۱
گزارش سالانه ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ پروژه می‌گوید که پس از بررسی اطلاعات و تصویرها، دالساندرو و آیانا لی ۲۳۶۳ قطعه بی‌نوشته باقی‌مانده در شیکاگو را در جریان دوازده ماه بسته‌بندی کردند. در همان گزارش، تحویل این قطعه‌ها به مقام‌های ایرانی مرحله بعدی کار شمرده شده است. شمار محموله‌های رسیده به تهران را از روی ثبت تحویل و رسیدن هر محموله می‌توان تعیین کرد. آمار بسته‌بندی، میزان کار آماده‌شده در شیکاگو را نشان می‌دهد.۱
چند حرف در یکی از آخرین جعبه‌ها
در جون ۲۰۲۵، مارک گاریسون و اما پیترسن برای یک بررسی دیگر سراغ جعبه‌های قطعه‌های شکسته رفتند. در بیش از دو هزار جعبه دنبال اثر مهرهایی گشتند که پیش‌تر شناسایی شده یا از چشم پژوهشگران دور مانده بود. در یکی از آخرین جعبه‌ها، روی لوحی با شناسه Fort. 2233-101 دو اثر از مهر آرشام، پسر داریوش اول، دیدند. مهر بزرگ بود و نقش آن در نمونه‌های شناخته‌شده کامل نمانده بود. روی قطعه تازه، چند حرف آرامی پیدا شد که در اثرهای قبلی دیده نمی‌شد.۱
پیتر رائولوینگ از لوح عکس گرفت و تصویر آن با شناسه جعبه و مهر در گزارش پروژه آمد. از این پس پژوهشگری که همان مهر را در سند دیگری دنبال کند، می‌تواند آن چند حرف را هم در مقایسه‌اش در نظر بگیرد. روی لوح یونانی، مهر نشانی از انبار شراب داده بود. در جعبه ۲۲۳۳، یک تکه گل چند حرف از نوشته مهری را حفظ کرده بود که خوانش کامل آن هنوز به دست نیامده بود.۱، ۸
منابع
- گزارش ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ پروژه بایگانی بارو، دانشگاه شیکاگو
- گزارش ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، بخش بایگانی باروی تخت‌جمشید، ص ۶۱ تا ۶۳
- مدخل بایگانی باروی تخت‌جمشید، دانشنامه ایرانیکا
- مدخل بایگانی‌های اداری تخت‌جمشید، دانشنامه ایرانیکا
- گزارش دانشگاه شیکاگو درباره محموله ۲۰۰۴ و تحویل‌های پیشین
- متن رای دیوان عالی امریکا در پرونده روبین علیه جمهوری اسلامی ایران
- لوح‌های باروی تخت‌جمشید، اثر ریچارد هالاک، ۱۹۶۹
- پرونده پژوهشی لوح یونانی، بنیاد ملی پژوهش یونان
- مهرهای لوح‌های باروی تخت‌جمشید، اثر مارک گاریسون و مارگارت روت
- پایگاه دیجیتال بایگانی بارو، دانشگاه شیکاگو
- گزارش موزیم دانشگاه شیکاگو درباره تحویل محموله ۲۰۱۹
- گزارش نورنیوز از سخنان جبرئیل نوکنده و نمایش ۳۰ اثر و گزارش ایسنا درباره تاریخ ورود محموله و نمایشگاه
- گزارش ریچارد هالاک از آغاز بررسی لوح‌ها در شیکاگو
- زندگی علمی عبدالمجید ارفعی به روایت موزیم ملی ایران
- معرفی کتاب ارفعی و بخشی از مقدمه آن
عکس شاخص. منبع تصویر، Pfa16، CC BY-SA 4.0.
