نوشته فارسی در کاخ غزنی چگونه از یک پنل مرمر به پنل بعدی میرسید؟

بخشهای این نوشته
روی قطعهای از مرمر کاخ غزنی، بخشی از نوشته فارسی و نقشهای تزیینی برجا ماندهاند. قطعه امروز میتواند در یک ویترین جا بگیرد. در زمان ساخت، در امتداد دیوار حویلی با قطعههای دیگر قرار میگرفت. کسی که از کنار آن میگذشت، با نوشتهای روبهرو بود که در یک سنگ پایان نمییافت. حرکت از یک بخش دیوار به بخش دیگر راهی برای دیدن ادامه نوشته و نقش بود.
کاخ به دوره سلطان مسعود سوم غزنوی مربوط بود. باستانشناسان در بررسی محل قطعههای مرمر و بخشهای دیگری از ساختمان را ثبت کردهاند. موزیم هنر آسیایی سانفرانسیسکو، نمونه خود را یکی از بیش از پنج صد قطعهای معرفی میکند که در آرایش حویلی کاخ نقش داشتند. این تعداد به کل مجموعه پنلهایی مربوط است که برای فضای کاخ به کار رفته بودند. هر قطعه در اندازه خود محدود بود و صورت بلندتر آرایش از کنار هم قرار گرفتن آنها پدید میآمد.
خط، نقش و رنگ روی یک سطح
در نمونه موزیم، نوشته بخشی از ستایش مسعود سوم و نیاکان او است. پژوهشگران برای خواندن متن از قطعههای مختلف کمک میگیرند. اگر تکهای از اول یا پایان عبارت باقی نمانده باشد، ادامه آن ممکن است روی قطعه دیگری دیده شود. به همین دلیل ترتیب کشف، اندازه و نزدیکی بخشهای نوشته در بازسازی متن اهمیت دارند. یک نقش میتواند در نگاه اول مستقل به نظر برسد، در حالی که نوشته بالای آن برای ادامه یافتن روی دیوار طراحی شده بود.

قسمتهایی از این مرمرها در اصل رنگ داشتهاند. در معرفی موزیم از آبی لاجوردی، سرخ و طلا یاد شده است. دیدن سنگ روشن در عکس امروزی تنها بخشی از ظاهر قدیم را نشان میدهد. نور حویلی و رنگهای روی مرمر در تجربه دیدن آن نقش داشتند. کار پژوهشگر این است که آثار باقیمانده رنگ را از شکل امروزی سطح جدا تشخیص دهد و هر نشانه را به همان اندازهای که مانده است شرح دهد.
قطعهها پس از بیرون آمدن از کاخ در مجموعهها با شماره جدا ثبت شدند. برای خواندن دیوار قدیمی باید دوباره میان آن شمارهها، نوشتهها و نقشها ارتباط پیدا کرد. مرمر غزنی از همین راه هم بخشی از معماری به شمار میرود و هم بخشی از تاریخ نوشتن فارسی بر دیوار یک کاخ.
منابع
- موزیم هنر آسیایی سانفرانسیسکو و ثبت پنل مرمر کاخ غزنی با نوشته فارسی و آثار رنگ
- دانشگاه ناپل و پژوهش درباره نوشتههای بازیافته کاخ مسعود سوم در غزنی
- آرشیف دادههای باستانشناسی غزنی و نمونه دیگری از ثبت قطعههای مرمر
عکس شاخص. پنل مرمر کاخ مسعود سوم غزنوی با بخشهایی از نقش و نوشته فارسی. Mary Harrsch from Springfield, Oregon, USA، CC BY 2.0.


