ایران پیش از بازی به امریکا گل داد و در لیون دو بر یک برد
بخش‌های این نوشته
تام دولی، کاپیتان تیم فوتبال امریکا، در ورزشگاه ژرلان لیون دسته گل سفیدی در دست گرفت که بازیکنان ایران آورده بودند. هنوز بازی شروع نشده بود. بازیکنان دو تیم کنار هم ایستادند و با اورس مایر، داور سویسی، و دستیارانش عکس گرفتند. برای عکسی که معمولا هر تیم جداگانه می‌گیرد، بازیکنان دو کشور در یک صف جا باز کردند. در عکس آرشیفی، پیراهن‌های سرخ ایران و سفید امریکا در دو ردیف میان هم دیده می‌شوند. آن شب، ۳۱ جوزای ۱۳۷۷، برای هر دو تیم سه امتیاز مرحله گروهی جام جهانی هم در میان بود.۱ ۲ ۳
هر دو تیم بازی اول را باخته بودند
برای رسیدن به فرانسه، ایران چند ماه پیش بازی برگشت مرحله انتخابی را در ملبورن تا دقیقه ۷۱ دو بر صفر از استرالیا عقب بود. کریم باقری یک گل زد و خداداد عزیزی چهار دقیقه بعد بازی را مساوی کرد. نتیجه رفت در تهران یک بر یک شده بود. ایران با دو گل زده در خانه حریف به جام جهانی راه یافت. چند نفر از همان ترکیب، از جمله باقری، عزیزی، حمید استیلی، مهدی مهدوی‌کیا و علی دایی، در لیون هم در ترکیب آغازین بودند. احمدرضا عابدزاده که در ملبورن دروازه‌بان و کاپیتان بود، در لیون هم بازوبند را بر بازو داشت.۴ ۵
ایران نخستین بازی‌اش را در فرانسه یک بر صفر به یوگسلاوی باخته بود. امریکا هم برابر آلمان دو بر صفر شکست خورده بود. مسابقه لیون دومین بازی هر دو در گروه بود و هنوز هر کدام یک دیدار دیگر پیش رو داشتند. جلال طالبی، سرمربی ایران، اندکی پیش از جام هدایت تیم را به دست گرفته بود. او سال‌ها در کالیفرنیا زندگی کرده و در کالج‌های آن‌جا مربیگری کرده بود. در گفت‌وگوی سال‌ها بعد با گاردین، به یاد آورد که رسانه‌ها به سابقه زندگی‌اش در امریکا توجه زیادی داشتند. برای او، کار در لیون ادامه مسئولیتی بود که با تیم ایران پذیرفته بود.۴ ۶ ۷
امریکا در پی بحران گروگان‌گیری در سفارتش در تهران، در سال ۱۳۵۹ روابط دیپلماتیک با ایران را قطع کرده بود. نزدیک به هجده سال بعد، دفتر ریاست‌جمهوری امریکا بخشی از پیام ضبط‌شده بیل کلینتون برای مسابقه را منتشر کرد. کلینتون از کوشش خود و محمد خاتمی برای افزایش تماس میان شهروندان دو کشور گفت و ابراز امیدواری کرد که مسابقه قدم دیگری برای کم‌کردن فاصله باشد. این پیام برای نشر تلویزیونی در روز مسابقه ضبط شده بود. بازیکنان در لیون برای مراسمی آماده می‌شدند که قرار بود چند دقیقه پیش از سوت آغاز برگزار شود.۸
استیو سمپسون، سرمربی امریکا، در گفت‌وگو با گاردین از خواسته فیفا و فدراسیون کشورش یاد کرد. به گفته او، از او خواسته بودند در صحبت‌هایش مسابقه را سیاسی نکند. سمپسون بعدتر گفت اگر دوباره در آن موقعیت قرار بگیرد، تاریخ روابط دو کشور را در گفت‌وگو با بازیکنانش مطرح می‌کند. طالبی هم در همان گزارش توضیح داد که جام جهانی را جای مناسبی برای اظهار نظر سیاسی نمی‌دانست. این دو مربی سال‌ها پس از بازی از تجربه خود سخن می‌گفتند و هر کدام از مسئولیتی یاد می‌کرد که آن شب در برابر تیمش داشت.۶
عکس مشترک چگونه گرفته شد؟
فیفا روز مسابقه را روز بازی جوانمردانه خوانده بود. مایر در گفت‌وگو با رادیو و تلویزیون سویس به یاد آورد که پیشنهاد عکس مشترک را به فیفا داده بود. فیفا با گرفتن عکس موافقت کرد و ابتدا خواست داوران در تصویر حضور نداشته باشند. او گفت که بر حضور خود و دستیارانش پافشاری کرد. روایت مهرداد مسعودی، مسئول رسانه‌ای فیفا در آن مسابقه، بخش دیگری از تدارکات را روشن می‌کند. او به فیفا گفت که نزدیک‌شدن بازیکنان ایران به امریکایی‌ها برای دست‌دادن محل بحث بود و عکس مشترک راهی شد تا دو تیم در یک نقطه جمع شوند.۱ ۹ ۱۰
مایر از جلسه روز پیش از مسابقه نیز یاد کرده است. نمایندگان دو تیم در آن نشست حضور داشتند و یکی از مسئولان فیفا چند بار تاکید کرد که آنچه پیش رو دارند یک مسابقه فوتبال است. به گفته مایر، نماینده فیفا پس از شنیدن پیشنهاد عکس با دفتر مرکزی تماس گرفت. برای داوری در زمین، مایر از سویس آمده بود و دستیارانش در گزارش رسمی از سویس و رومانیا معرفی شده‌اند. پس از آن‌که بازیکنان دو تیم برای عکس جا گرفتند، داوران هم در جمع‌شان دیده شدند.۱ ۵
دولی در گفت‌وگو با برنامه ورزشی شبکه اول آلمان گفت که بازیکنانش از عکس مشترک پیشاپیش خبر داشتند. به یاد او، بازیکنان ایرانی با گل و هدیه به سمت‌شان آمدند و شماری یکدیگر را در آغوش گرفتند. پیش از گرفتن عکس، ایرانی‌ها گل‌های سفید را به بازیکنان امریکا دادند. در بازگویی فیفا، گل‌ها نشانه صلح بودند. گزارش بازمانده گروه فنی فیفا، در کنار فهرست بازیکنان و نتیجه مسابقه، عکس دسته‌جمعی را با نام بلیک سل، عکاس رویترز، ثبت کرده است. آن قاب و روایت دولی جزئیات دو لحظه را نگه داشته‌اند. یکی رسیدن گل‌ها به دست بازیکنان و دیگری ایستادن دو تیم کنار داوران.۱ ۵ ۱۰
توپ سه دقیقه پس از آغاز به تیر خورد
با شروع بازی، امریکا زود به دروازه ایران رسید. کلودیو رینا ضربه آزاد را به محوطه فرستاد و برایان مک‌براید با سر زد. توپ به تیر افقی خورد. اندکی بعد کوبی جونز از چپ جلو رفت و توپ را از برابر دروازه عبور داد. در میانه نیمه، خداداد عزیزی در محوطه جریمه امریکا پس از برخورد با کیسی کلر، دروازه‌بان، به زمین افتاد. مایر اجازه داد بازی ادامه پیدا کند. او سال‌ها بعد در گفت‌وگو با رسانه سویسی گفت که با دیدن دوباره صحنه به این نتیجه رسیده است که باید پنالتی می‌گرفت. هنوز هیچ‌یک از دو تیم گل نزده بود.۷ ۹ ۱۱
پیش از پایان نیمه، رینا با ضربه‌ای از بیرون محوطه این بار تیر عمودی دروازه را زد. چند دقیقه بعد بازی به سمت راست زمین امریکا کشیده شد. توپ از مهدوی‌کیا به جواد زرینچه رسید و او از جناح راست توپ را به محوطه فرستاد. استیلی میان مدافعان برای ضربه سر جا پیدا کرد. توپ قوس برداشت و از دسترس کلر بیرون ماند. در آرشیف ویدیویی فیفا گل در دقیقه ۴۱ ثبت شده است. ایران با همین یک گل به رختکن رفت.۲ ۷ ۱۲
استیلی سال‌ها بعد به کنفدراسیون فوتبال آسیا توضیح داد که در خط میانی معمولا کریم باقری آزادی بیشتری برای پیوستن به مهاجمان داشت. در آن لحظه دید باقری هنوز در نیمه ایران است و مهدوی‌کیا و زرینچه در سمت راست پیش رفته‌اند. فضایی میان عزیزی و دایی پیدا کرد و به محوطه دوید. روایت او نشان می‌دهد حرکت به سوی دروازه از کجا آغاز شد. نگاه به جای هم‌تیمی‌ها، دویدن در فضای خالی و رسیدن به توپ ارسالی، پشت همان ضربه سری بود که در فیلم مسابقه فقط چند ثانیه طول می‌کشد.۷ ۱۲
دو گل در دقایق پایانی
در نیمه دوم هم هر دو تیم موقعیت ساختند. مهدوی‌کیا از بیرون محوطه زد و توپ از کنار بالای دروازه گذشت. کلر ضربه زمینی زرینچه را گرفت. در سوی دیگر، دیوید رجیس تیر دروازه ایران را زد و عابدزاده در دقایق پایانی جلوی ضربه نزدیک فرانکی هایدوک را گرفت. در نسخه بایگانی‌شده گزارش گروه فنی فیفا، برای امریکا ۲۷ ضربه ثبت شده که هشت تای آن در چارچوب بوده است. گزارش فنی شیوه ایران را دفاع فشرده و پیشروی سریع پس از گرفتن توپ توصیف می‌کند. مسیر گل دوم همان شب، از نزدیک خط میانی تا محوطه امریکا، نمونه‌ای از این شیوه بود.۵ ۱۱ ۱۳
روی نیمکت‌ها هم ترکیب بازی عوض شد. سمپسون در نیمه دوم ارنی استوارت و پرکی رادوساولیویچ را به جای روی وگرلی و تب راموس وارد کرد. طالبی در فاصله چند دقیقه، علیرضا منصوریان، محمدعلی پیروانی و نعیم سعداوی را به زمین فرستاد. دولی، که پیش از بازی با گل‌های سفید در قاب عکس بود، در دقایق آخر جای خود را به برایان مزونوو داد. هنوز یک گل میان دو تیم فاصله بود و استیلی تنها گل بازی را زده بود. دایی و مهدوی‌کیا، که از آغاز در زمین بودند، در همان دقایق توپ را به سوی دروازه امریکا بردند.۳ ۵ ۷
علی دایی توپ را به مهدوی‌کیا رساند. او از میانه زمین جلو رفت و پیش از آن‌که مدافعان راهش را ببندند، ضربه‌ای زمینی زد که از کلر گذشت. در گزارش کنفدراسیون فوتبال آسیا گل در دقیقه ۸۴ آمده است. سه دقیقه بعد مک‌براید در محوطه ایران ضربه سر زد. توپ از میان پاهای نعیم سعداوی گذشت. محمد خاکپور کوشید آن را از روی خط برگرداند، اما توپ از خط گذشته بود. روی تابلو نتیجه دو بر یک شد و امریکا تا سوت پایان برای گل مساوی فرصت داشت. آخرین گل بازی همان ضربه سر مک‌براید ماند.۳ ۷ ۱۴
مک‌براید همان بازیکنی بود که نخستین ضربه جدی امریکا را در آغاز مسابقه به تیر افقی زده بود. این بار ضربه‌اش از خط دروازه گذشت. فدراسیون فوتبال امریکا در مرور آن جام نوشته است که ضربه سر او تنها گل تیم در سه بازی مرحله گروهی بود. سمپسون همان شب به خبرنگار لس‌آنجلس تایمز گفت تیمش برای گل‌زنی موقعیت داشت و مشکل را در تمام‌کردن آن موقعیت‌ها می‌دید. گزارش بازی هم سه برخورد توپ با تیر دروازه ایران را به نام مک‌براید، رینا و رجیس ثبت کرده است.۱۳ ۱۷
از پرچم کنار زمین تا پیراهن‌های ردوبدل‌شده
گراهام جونز، خبرنگار لس‌آنجلس تایمز که از لیون گزارش داد، نوشت پس از سوت پایان عابدزاده از دروازه بیرون آمد. تماشاگری از کنار زمین پرچمی به طرفش انداخت و او پرچم را گرفت و دور زمین دوید. در همان دقایق، به روایت فیفا، بازیکنان دو تیم به هم تبریک گفتند و پیراهن‌هایشان را عوض کردند. مهدوی‌کیا بعدتر به کنفدراسیون فوتبال آسیا گفت که در رختکن گریه می‌کردند و او به مردمی فکر می‌کرد که ممکن بود در خیابان‌های تهران باشند. گاردین گزارش داد که در تهران هزاران نفر برای شادی به خیابان‌ها رفتند.۶ ۷ ۱۳ ۱۵
این نخستین برد ایران در مرحله نهایی جام جهانی بود. امریکا با آن شکست از صعود بازماند و ایران پس از باخت دو بر صفر در دیدار پایانی با آلمان، سوم گروه شد. آلمان و یوگسلاوی صعود کردند. در فهرست جایزه سالانه بازی جوانمردانه فیفا برای سال ۱۹۹۸، نام فدراسیون‌های فوتبال ایران و امریکا در کنار اتحادیه فوتبال ایرلند شمالی آمده است. طالبی سال‌ها بعد که از مسابقه پرسیده شد، به همان دقایق پیش از سوت آغاز برگشت. درباره عکس مشترک گفت «تا آخر عمر آن عکس را به یاد خواهم داشت.» در بایگانی مسابقه، آن عکس کنار گزارش گل‌ها و ترکیب دو تیم باقی مانده است.۴ ۵ ۶ ۱۶
منابع
- خالد نهار، اسپورت‌شاو، گفت‌وگو با اورس مایر و تام دولی درباره عکس مشترک.
- فیفا، فیلم کامل مسابقه در ورزشگاه ژرلان.
- فدراسیون فوتبال آلمان، برگه نتیجه، رویدادها و ترکیب دو تیم.
- فیفا، دیدارهای انتخابی ایران و استرالیا و نتایج مرحله گروهی ایران در فرانسه.
- گزارش گروه فنی فیفا و آمار بازی، نسخه بایگانی‌شده در وب‌سایت دانشگاه ویرجینیا.
- اوین اوکالاهان، گاردین، گفت‌وگو با جلال طالبی و استیو سمپسون، ۲۰۱۸.
- کنفدراسیون فوتبال آسیا، بازخوانی بازی و گفته‌های استیلی، مهدوی‌کیا و طالبی.
- آرشیف ملی امریکا، گزارش قطع روابط دیپلماتیک در بحران گروگان‌گیری و متن بایگانی‌شده پیام بیل کلینتون برای بازی.
- رادیو و تلویزیون سویس، خاطرات مایر از عکس و صحنه محوطه جریمه.
- سی‌ان‌ان، نقل روایت مهرداد مسعودی از گفت‌وگویش با تلویزیون فیفا.
- ایندیپندنت، گزارش دقیقه‌به‌دقیقه بازی، نشرشده یک روز پس از مسابقه.
- فیفا، فیلم گل حمید استیلی در دقیقه ۴۱.
- گراهام جونز، لس‌آنجلس تایمز، گزارش از کنار زمین در لیون.
- برگه آماری بازی، گل‌ها و پاس‌های گل.
- فیفا، گزارش مراسم، نتیجه و تعویض پیراهن‌ها پس از مسابقه.
- فیفا، فهرست برندگان جایزه سالانه بازی جوانمردانه.
- فدراسیون فوتبال امریکا، گاه‌شمار تیم ملی و نتیجه جام جهانی ۱۹۹۸.
عکس شاخص. منبع تصویر، Romainbehar، CC0 1.0.
