چگونه یک جفت کفش «بچه‌های آسمان» را به اسکار رساند؟

در آغاز «بچه‌های آسمان»، دست‌های کفاش سرگرم ترمیم یک جفت کفش صورتی است. علی کفش‌ها را برای خواهرش زهرا می‌برد و در راه برای خرید می‌ایستد. بسته را کنار دکان می‌گذارد. مردی که چیزهای دورریختنی را جمع می‌کند، بسته را هم با خود می‌برد. وقتی علی به جایی که کفش‌ها را گذاشته بود نگاه می‌کند، باید به خانه‌ای برگردد که در آن یک دانش‌آموز برای رفتن به مکتب منتظر همان کفش‌هاست. ^{[۱] [۲]}

مجید مجیدی، نویسنده و کارگردان فیلم، داستان را از همین گم‌شدن پیش می‌برد. قرار خواهر و برادر ساده است. زهرا صبح کفش‌های ورزشی علی را بپوشد و وقتی رخصت شد، آن‌ها را به برادرش برساند تا او به نوبت بعدازظهر مکتب برسد. اجرای این قرار به راهی که زهرا باید بدود، وقتی که علی کنار کوچه منتظر می‌ماند و چند دقیقه‌ای که برای عوض کردن کفش دارند، وابسته است. کوچه‌ای که برای دیگران راه رفت‌وآمد است، برای این دو کودک محل تحویل چیزی می‌شود که هر دو به آن نیاز دارند. ^{[۱] [۲] [۳]}

در خانه، بچه‌ها می‌دانند که خرید یک جفت کفش دیگر به خرج خانواده اضافه می‌شود. فیلم گرفتاری پدر و مادر را در کارهای روزمره نشان می‌دهد. مادر به‌خاطر درد کمر نمی‌تواند همه کارهای خانه را انجام بدهد. در جایی دیگر، پدر قند مراسم مسجد را خرد می‌کند و از همان قند برای خانه برنمی‌دارد. این کارهای کوچک کنار تصمیم بچه‌ها معنا پیدا می‌کنند. آن‌ها ماجرای کفش را پیش خود نگه می‌دارند و برای مدتی به همان جفتی تکیه می‌کنند که علی دارد. ^{[۱] [۲]}

جست‌وجوی علی و زهرا در مکتب‌های تهران

مجیدی در گفت‌وگوی سال ۱۹۹۹ با جین سیمور گفت که یافتن پشتیبان مالی برای چنین فیلمی دشوار بود. هزینه ساخت را سرانجام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تامین کرد. او سال‌ها بعد در نشستی در تهران گفت پیش از آن طرح را به چند نهاد، از جمله بنیاد سینمایی فارابی و تلویزیون، برده بود و آن‌ها پیشنهادش را رد کرده بودند. وقتی تولید امکان پیدا کرد، باید دو کودکی را پیدا می‌کرد که بتوانند داستانی با گفت‌وگوی کم را با نگاه و حرکت پیش ببرند. جست‌وجوی نقش علی به صنف‌های مکتب‌های تهران رسید. ^{[۴] [۵]}

فرخ هاشمیان در گفت‌وگو با ایسنا از روزی یاد کرد که گروه انتخاب بازیگر به مکتبش آمد. صنف سوم بود و خانواده‌اش مدتی در خیابان قصرالدشت تهران خانه کرایه کرده بودند. آن روز کتابچه نقاشی‌اش را نبرده بود و آموزگار سرزنشش کرده بود. او گریه می‌کرد که مجیدی و دو همراهش وارد صنف شدند. هاشمیان نخست فکر کرد بازرس مکتب‌اند. از او خواستند پایین برود، از علاقه‌اش به بازیگری پرسیدند و از او آزمون گرفتند. بعد نشانی‌اش را گرفتند و به گفته هاشمیان، دو یا سه روز بعد برای گرفتن اجازه به دکان پدرش رفتند. ^{[۴] [۶]}

نقش زهرا به بهاره صدیقی رسید. مجیدی در گفت‌وگو با سیمور از کم‌رویی صدیقی در آغاز کار یاد کرده است. راهنمای آموزشی فیلم، این اثر را نخستین نقش سینمایی هر دو بازیگر کودک معرفی می‌کند. شناسنامه جشنواره انستیتوت فیلم امریکا در کنار نام آن دو، نفیسه جعفرمحمدی را در نقش رویا، فرشته سرابندی را در نقش مادر علی و امیر ناجی را در نقش پدر ثبت کرده است. رویا همان دانش‌آموزی است که زهرا کفش صورتی را در پایش می‌بیند. با ورود او، چیزی که خواهر و برادر گم کرده‌اند، به زندگی خانواده دیگری در همان محله راه پیدا می‌کند. ^{[۲] [۳] [۴]}

تمرین در پارک و دوربین در کوچه

هاشمیان می‌گوید دو هفته با سیروس حسن‌پور و جواد کاسه‌ساز آماده شد. در پارک لاله تمرین می‌کردند و جمله‌هایی را که به او می‌گفتند، تکرار می‌کرد. در دوره فیلم‌برداری برایش آموزگار خصوصی گرفتند. به گفته خودش، صبح زود درس می‌خواند و بعد راننده او را به محل فیلم‌برداری می‌برد. قرار اولیه‌ای که به یاد داشت، یک ماه کار بود. فیلم‌برداری به روایت او چهار ماه طول کشید و صحنه‌های مسابقه دو از دشوارترین بخش‌ها بود. سال‌ها بعد به خبرنگار ایسنا گفت «هنوز هم که یادم می‌افتد پاهایم درد می‌گیرد.» ^[۶]

مجیدی در گفت‌وگو با راس آنتونی در ۱۹۹۹، درباره صحنه‌های دویدن در کوچه‌ها توضیح داد که برای بعضی نماها دوربین و گروه را از دید مردم و بازیگران اصلی پنهان می‌کردند. به گفته او، این کار فیلم‌برداری را دشوارتر می‌کرد، چون برای جا دادن گروه و دوربین باید تدبیر جداگانه‌ای می‌سنجیدند. او نتیجه را بازی آسوده‌تر بچه‌ها و ثبت اتفاق‌هایی می‌دانست که از پیش در برنامه نبودند. پرویز ملک‌زاده، مدیر فیلم‌برداری، در شناسنامه جشنواره ثبت شده است. در خود فیلم، رفت‌وآمد دو کودک میان خانه و مکتب بارها به تصویر می‌آید و هر بار ممکن است چیزی مسیر یا زمان رسیدن‌شان را عوض کند. ^{[۲] [۳] [۷]}

در یکی از صحنه‌ها، زهرا هنگام دویدن کفشی را در جوی آب از دست می‌دهد. حالا همان چیزی که قرار بود رفتن هر دو به مکتب را ممکن کند، روی آب از او دور می‌شود. در بخش دیگری، علی و زهرا در حضور پدر با نوشتن در کتابچه با هم حرف می‌زنند. فیلم برای نشان دادن نگرانی بچه‌ها راه‌های متفاوتی دارد. در کوچه، با مسیر کفش در جوی و حرکت زهرا پیش می‌رود. در خانه، با جمله‌هایی که در کتابچه نوشته می‌شوند و بزرگ‌ترها صدای آن‌ها را نمی‌شنوند. ^[۲]

تدوین فیلم را حسن حسن‌دوست انجام داد. در رفت‌وآمدهای دو کودک، گذر از کوچه‌ها با برنامه دو مکتب گره خورده است. وقتی تحویل کفش طول می‌کشد، علی دیر به مکتب می‌رسد. مشکل از دید مسئول مکتب دیر رسیدن یک شاگرد است و تماشاگر پیش از او می‌داند شاگرد کجا مانده بود. یک جفت کفش هم‌زمان در سه جای قصه نقش دارد. زهرا باید آن را بپوشد، علی باید منتظرش بماند و مکتب هم با ساعت خودش کار می‌کند. ^{[۲] [۳]}

فیلم در بخشی از داستان از کوچه‌های این محله بیرون می‌رود. علی با پدرش سوار بایسکل می‌شود و برای پیدا کردن کار باغبانی به محله‌های مرفه‌تر تهران می‌روند. پدر از باغبانی پولی به دست می‌آورد. در راه برگشت، بایسکل خراب می‌شود و هر دو آسیب می‌بینند. این‌جا نیز پول با کاری بدنی و مسیری طولانی به دست می‌آید. در سکانس دو، علی همین رابطه را به شیوه دیگری تجربه می‌کند. باید مسیری را طی کند و نتیجه‌اش را در چیزی ببیند که بتواند به خانه ببرد. ^{[۲] [۹]}

مسابقه‌ای که جای سومش مهم بود

علی می‌فهمد جایزه نفر سوم یک مسابقه دو، یک جفت کفش ورزشی است. برای شرکت اصرار می‌کند. در مسیر مسابقه، هدف او جای مشخصی میان دونده‌هاست. مجیدی تماشاگر را از دلیل این انتخاب آگاه کرده است، بنابراین رسیدن به خط پایان معنایی متفاوت برای علی و کسانی دارد که مسابقه را برگزار کرده‌اند. علی اول می‌شود و کفشی را که برای زهرا می‌خواست، به دست نمی‌آورد. در میان شادی اطرافیان، صورت علی نشان می‌دهد که چرا مقام اول برایش خبری خوش نیست. ^{[۲] [۳]}

هاشمیان در همان گفت‌وگو صحنه دیگری را به یاد آورد که خودش دوست داشت. علی به خانه می‌رسد، کفش‌هایش را درمی‌آورد و پاهایش را در آب حوض می‌گذارد. ماهی‌ها به دور پاهایش جمع می‌شوند. هاشمیان گفت گرفتن این نما چند کوشش خواست و گروه در پایان با کمک اصغر نژادایمانی راهی پیدا کرد که ماهی‌ها هنگام فیلم‌برداری نزدیک پایش بیایند. در این لحظه تماشاگر پاهایی را می‌بیند که تا پیش از آن بیشتر اوقات در کفش یا در حال دویدن بودند. فیلم پس از شلوغی مسابقه، چند لحظه را به آب حوض و حرکت ماهی‌ها می‌دهد. ^{[۲] [۶]}

از تماشاگران فجر تا فهرست اسکار

هاشمیان می‌گوید بار نخست فیلم را در جشنواره دید و از واکنش تماشاگران خوشحال شد. در ایران، «بچه‌های آسمان» در جشنواره فیلم فجر جایزه بهترین فیلم، کارگردانی، فیلم‌نامه و تدوین گرفت. جین سیمور در گزارش سال ۱۹۹۹ از استقبال تماشاگران در ایران نوشت. او به نقل از جمشید اکرمی، منتقد سینما که در گفت‌وگویش با مجیدی ترجمانی می‌کرد، یادآور شد که گروه‌هایی از دانش‌آموزان نیز در روزهای درسی فیلم را رایگان می‌دیدند. فیلمی که برای پیدا کردن بازیگر به صنف‌ها رفته بود، در سالن سینما هم پیش روی دانش‌آموزان قرار گرفت. ^{[۴] [۶] [۸]}

در ۱۹۹۷، بیست‌ویکمین جشنواره جهانی فیلم مونترال جایزه بزرگ خود را به فیلم داد. فدراسیون بین‌المللی منتقدان فیلم هم تقدیرش از «بچه‌های آسمان» در همان دوره را ثبت کرده است. آرشیف انستیتوت فیلم امریکا نشان می‌دهد که فیلم همان سال در بخش مسابقه رسمی جشنواره آن نهاد نیز نمایش داده شد. در هفتادویکمین دوره جوایز اسکار در ۱۹۹۹، نام اثر به‌عنوان نماینده ایران در بخش فیلم غیرانگلیسی‌زبان در میان نامزدها آمد. جایزه آن دوره به «زندگی زیباست» از ایتالیا رسید. میرامکس، پخش‌کننده فیلم در امریکا، نامزدی و معلومات نمایش را در شناسنامه اثر آورده است. ^{[۳] [۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲]}

در کاتالوگ جشنواره دوحه نیز فیلم سال‌ها بعد، در کنار آثاری که برای نمایش آن دوره انتخاب شده بودند، معرفی شد. معرفی جشنواره به فاصله میان محله خانواده علی و بخش‌های مرفه‌تر تهران توجه می‌دهد و کار پدر برای پیدا کردن درآمد را در کنار داستان بچه‌ها می‌بیند. شناسنامه میرامکس، فیلم را با تاکید بر راز خواهر و برادر و تلاش مشترک‌شان معرفی می‌کند. این دو معرفی، هرکدام بخشی از همان فیلم را پیش روی تماشاگر می‌گذارند. در یکی رفتن پدر به دنبال کار برجسته است و در دیگری رفت‌وآمد بچه‌ها با کفش مشترک. ^{[۹] [۱۲]}

در فهرست موزه فرهنگ تصویری استرالیا، یک نسخه از «بچه‌های آسمان» با نام مجیدی و سال ۱۹۹۷ ثبت شده است. در آن شناسنامه و کاتالوگ جشنواره‌ها می‌توان مسیر نمایش فیلم را دنبال کرد. خاطره هاشمیان از نخستین نمایش، زاویه دیگری از همین مسیر را ثبت کرده است. پسری که روزی با کتابچه جاگذاشته‌اش در صنف مانده بود، اکنون در سالن نشسته بود و می‌دید که مردم چشم به کودکی دوخته‌اند که باید پیش از زنگ مکتب به کفش‌هایش برسد. ^{[۱] [۳] [۶]}

عکس شاخص. منبع تصویر، Arielaortizb، CC BY-SA 4.0.