«ای ایران» چگونه از سالن کنسرت به میان مردم رفت؟

کنسرت تالار وحدت تهران به پایان نزدیک شده بود. در شام ۲۹ اسد ۱۳۹۴، رشید وطن‌دوست قطعه‌های آذربایجانی خوانده بود و حمیدرضا نوربخش با قطعه‌های فارسی روی صحنه رفته بود. فرهاد فخرالدینی ارکستر موسیقی ملی ایران را رهبری می‌کرد. گزارشگر هنرآنلاین نوشته است که منتظر پایان برنامه بود که هر دو خواننده با هم به صحنه آمدند و «ای ایران» را خواندند. فخرالدینی دهه‌ها پیش نیز همین آهنگ را با ارکستری دیگر و صدای اسفندیار قره‌باغی برای رادیو اجرا کرده بود. ^{[۱] [۲]}

میان نخستین اجرای «ای ایران» و آن شب، بیش از هفتاد سال فاصله بود. در این مدت سرود با صدای غلامحسین بنان و ارکستر گل‌ها ضبط شده بود، خوانندگان دیگری آن را اجرا کرده بودند و گلنوش خالقی، دختر آهنگساز، برای گروه هم‌خوانان و ارکستر تنظیمی از آن ساخته بود. هر کدام از این اجراها را می‌شود از روی سندی جداگانه دنبال کرد. کتاب روح‌الله خالقی به فضای نخستین کنسرت برمی‌گردد. شناسنامه ضبط بنان از همکاری خواننده و ارکستر می‌گوید. یک برنامه چاپی در واشنگتن نیز نشان می‌دهد که سرود چگونه در برنامه یک ارکستر ایرانی خارج از کشور جا گرفت. ^{[۳] [۴] [۵] [۶]}

کنسرتی در تهران در روزگار جنگ

در میزان ۱۳۲۳، جنگ جهانی دوم ادامه داشت و نیروهای متفقین در ایران حضور داشتند. دانشنامه ایرانیکا نخستین اجرای «ای ایران» را در همان سال ثبت کرده است. در گزارش‌هایی که تاریخ دقیق‌تری می‌دهند، از ۲۷ میزان و تالار دبستان نظامی تهران یاد شده است. روح‌الله خالقی در «سرگذشت موسیقی ایران» نوشته که او و حسین گل‌گلاب اثر را زیر تاثیر وضع آن روزگار ساخته بودند. او از واکنش حاضران در مجلس و از حضور شماری از خارجیان یاد می‌کند. در روایت خالقی، واکنش سالن بخشی از خاطره ساخت سرود شد. ^{[۲] [۳] [۴]}

در گزارش کیهان لندن از نخستین اجرا آمده است که حاضران خواهان تکرار سرود شدند و قطعه چند بار اجرا شد. همان گزارش می‌گوید وزیر فرهنگ وقت پس از استقبال مجلس، گروه نوازندگان را برای ضبط به مرکز پخش صدا دعوت کرد. این روایت، دو کار جداگانه را در کنار هم ثبت می‌کند. اجرای دوباره در تالار به درخواست حاضران بود. ضبط برای رادیو امکان می‌داد همان قطعه پس از پایان کنسرت هم پخش شود. نام بنان در این گزارش با اجرای آن شب آمده است. جزئیات هم‌خوانی آغازین در روایت‌ها متفاوت است و نقش او در ضبط بعدی گل‌ها در شناسنامه صوتی روشن‌تر ثبت شده است. ^{[۲] [۵] [۱۶]}

درباره لحظه‌ای که فکر ساخت سرود شکل گرفت، روایت‌ها یکسان نیستند. نویسندگان ایرانیکا احتمال داده‌اند که دیدن پرچم‌های متفقین بر فراز سربازخانه عشرت‌آباد در شکل‌گیری اثر سهم داشت. گلنوش خالقی در گفت‌وگوی سال ۱۳۹۴ با پژمان اکبرزاده برای بی‌بی‌سی فارسی، از بحثی در میان اهل موسیقی یاد کرده است. به روایت او، لطف‌الله مفخم پایان می‌گفت که آهنگ ساخته‌شده در مایه دشتی، حال غمگین همان مایه را خواهد داشت. خالقی می‌خواست با ساختن قطعه‌ای پرتحرک در دشتی نشان دهد که انتخاب مایه به تنهایی حال یک قطعه را تعیین نمی‌کند. گلنوش می‌گوید پدرش بعد از ساخت آهنگ از گل‌گلاب خواست برای آن شعر بگوید. ^{[۳] [۷]}

گزارش خود خالقی درباره فضای سیاسی سال ۱۳۲۳ و روایت گلنوش درباره بحث آهنگسازی، به دو جنبه از شکل گرفتن سرود مربوط‌اند. در کتاب خالقی، حضور نیروهای خارجی و واکنش حاضران در سالن برجسته است. در خاطره گلنوش، انتخاب دشتی و گفت‌وگو درباره حال این مایه اهمیت دارد. دشتی در موسیقی دستگاهی ایران به آوازی با حال اندوهگین شناخته می‌شود. ایرانیکا هم به همین نکته اشاره می‌کند و «ای ایران» را نمونه‌ای با حال متفاوت در همان مایه می‌داند. اجرای آرشیفی بنان و ارکستر گل‌ها به شنونده فرصت می‌دهد این ادعا را با شنیدن قطعه بسنجد. ^{[۳] [۴] [۵] [۷]}

شاعر، آهنگساز و صدایی که رادیو پخش کرد

حسین گل‌گلاب، سراینده شعر، استاد گیاه‌شناسی دانشگاه تهران بود و موسیقی را هم دنبال می‌کرد. در زندگی‌نامه‌اش آمده که برای آموزش به مکتب موسیقی علی‌نقی وزیری رفت. خالقی نیز از شاگردان همان مکتب بود. هرمز فرهت در شرح زندگی خالقی نوشته که او در نوجوانی ویلن آموخت و بعد در مکتب وزیری به تدریس نظریه موسیقی و هماهنگی پرداخت. در ۱۳۲۳، او انجمن موسیقی ملی را با همکاری هنرمندانی چون ابوالحسن صبا، موسی معروفی و حبیب سماعی برپا کرد. این نام‌ها همکاران خالقی در تاسیس انجمن‌اند. ^{[۸] [۹]}

گل‌گلاب در شعر سه‌بندی سرود از کوه، دشت و خاک ایران نام می‌برد. خطاب در آغاز رو به خود ایران است و در پایان هر بند، جمله‌هایی برمی‌گردند که مهر به سرزمین را بیان می‌کنند. این ساختار برای اجرای جمعی اهمیت دارد. شنونده با هر بند واژه‌های تازه‌ای می‌شنود و در پایان آن به بخش آشنایی می‌رسد. ایرانیکا متن سه بند را ثبت کرده و یادآور شده که به‌ویژه بند نخست در میان ایرانیان داخل و خارج از کشور خوانده می‌شود. شکل‌های ضبط‌شده سرود ممکن است همه بندها را به یک صورت اجرا نکنند. ^{[۳] [۵]}

غلامحسین بنان از ۱۳۲۱ برای رادیو تهران می‌خواند. مارگرت کاتون، پژوهشگر زندگی او، نوشته که بنان در آغاز با گروه ابوالحسن صبا کار کرد. در آن گروه، سازهای ایرانی و غربی کنار هم نواخته می‌شدند. همکاری بنان با خالقی در سال‌های بعد به برنامه گل‌ها هم رسید. در شناسنامه نمونه صوتی «ای ایران» در ایرانیکا، صدای بنان و نام ارکستر گل‌ها در کنار هم آمده است. طول ضبط سه دقیقه و دو ثانیه ثبت شده و خانه تاریخ ضبط در آن شناسنامه خالی است. این ضبط راهی برای شنیدن اجرای بنان است و تاریخ دقیق نخستین اجرای سرود را باید از سندهای کنسرت و نوشته‌های آن دوره دنبال کرد. ^{[۳] [۵] [۱۰]}

وقتی اجرا از راه رادیو پخش می‌شد، شنیدن قطعه به کسانی که در سالن جا داشتند محدود نمی‌ماند. به روایت ایرانیکا، رادیو تهران تا حدود سه دهه سرود را برای آغاز برنامه‌های صبحگاهی به کار برد. این استفاده بخشی از توضیح راهی است که قطعه میان نسل‌ها طی کرد. در کنسرت، سرود میان قطعه‌های یک برنامه شنیده می‌شد. در برنامه صبحگاهی، شنونده می‌توانست همان ملودی را در آغاز پخش روزانه دوباره بشنود. ^[۳]

خوانندگان تازه و تنظیمی برای ارکستر

در ۱۳۵۰، اسفندیار قره‌باغی با ارکستر بزرگ رادیو تلویزیون ملی ایران به رهبری فرهاد فخرالدینی «ای ایران» را اجرا کرد. قره‌باغی در گروه اپرای تهران هم می‌خواند و به‌عنوان خواننده باس فعالیت داشت. فخرالدینی پیش‌تر در ارکستر روح‌الله خالقی کار کرده بود. او در گفت‌وگو با «گفت‌وگوی هارمونیک» از حوصله و متانت خالقی در کار با ارکستر یاد می‌کند. این سابقه، راهی برای دنبال کردن ارتباط میان دو اجرای متعلق به دوره‌های مختلف است. در یکی خالقی با گروه خودش کار می‌کرد و در دیگری نوازنده پیشین ارکستر او هدایت اجرای قطعه را به عهده داشت. ^{[۲] [۱۱] [۱۲]}

رد دیگری از سرود در آرشیف کارهای گلنوش خالقی دیده می‌شود. فهرست گل‌نوا تنظیمی از او را در ۱۹۸۵ میلادی و بازنگری آن را در ۱۹۹۰ ثبت کرده است. در شناسنامه تنظیم، گروه هم‌خوانان چهارصدایی در کنار سازهای بادی چوبی، تار، سنتور، پیانو و سازهای زهی آمده است. این سازبندی نشان می‌دهد که تنظیم‌کننده برای همان ملودی، هم برای صداهای گروهی و هم برای سازهای گوناگون بخش نوشته بود. در آرشیف گل‌نوا نسخه‌ای با برچسب اجرای ارکستر بدون آواز هم ثبت شده است. ^[۶]

برنامه چاپی کنسرت ارکستر روح‌الله خالقی در ۳ مارچ ۱۹۹۰، در تالار لیزن دانشگاه جرج واشنگتن، سند جداگانه‌ای است. در آن، «ای ایران» قطعه یازدهم برنامه است و جمشید زرین‌قلم به‌عنوان خواننده معرفی شده است. روی برنامه نام گلنوش خالقی در مقام رهبر ارکستر دیده می‌شود و در ردیف این قطعه نام تنظیم‌کننده نیامده است. برای همین، برنامه نشان می‌دهد چه قطعه و چه خواننده‌ای برای آن شب معرفی شده بودند و از روی آن نمی‌توان گفت کدام تنظیم سرود روی صحنه رفته است. در بررسی اجراهای یک آهنگ قدیمی، همین فرق میان برنامه چاپی، نام تنظیم و ضبط صوتی اهمیت دارد. ^{[۶] [۱۳]}

از ماسوله روی پرده تا دروازه ورزشگاه

صدای حسین سرشار و رشید وطن‌دوست نیز در فهرست اجراهای سرود ثبت شده است. نام «ای ایران» در سال ۱۳۶۸ به سینما هم راه یافت. ناصر تقوایی فیلمی با همین نام ساخت که در ماسوله فیلم‌برداری شد و حسین سرشار در نقش آقای سرودی در آن بازی کرد. سرودی که پیش از آن در اجراهای کنسرتی و رادیویی شناخته شده بود، حالا عنوان یک فیلم شده بود و در داستان آن با زندگی یک مکتب پیوند پیدا می‌کرد. ^{[۳] [۱۴] [۱۵]}

پیش از کنسرت ۱۳۹۴، تالار وحدت یک بار دیگر میزبان این قطعه شده بود. ایسنا در مروری بر اجراهای سرود نوشته است که در میزان ۱۳۸۳، به مناسبت شصتمین سال ساخت آن، ارکستر ملی در همان تالار «ای ایران» را نواخت و حاضران نیز با آن هم‌صدا شدند. در آن روایت، شنوندگان خودشان بخشی از اجرا شدند. گزارشی از سال بعد همین هم‌خوانی را در جایی بیرون از سالن ثبت کرده است. ^{[۱۸] [۱۷]}

در ۱۸ جوزای ۱۳۸۴، زنان و دخترانی که می‌خواستند مسابقه ایران و بحرین را ببینند، بیرون ورزشگاه آزادی تهران «ای ایران» را خواندند. ابراهیم سلیمانی از مقابل ورزشگاه به رادیو فردا گفت که زنان هنوز اجازه ورود نگرفته بودند و پلاکاردهایی درباره حق تماشای بازی در دست داشتند. در این روایت، نام هیچ خواننده یا ارکستری در کنار سرود نیامده است. گروهی از مردم در محل تجمع آواز می‌خواندند و با آن خواسته خود را بیان می‌کردند. ^[۱۷]

در اجرای تالار وحدت در ۱۳۹۴، گزارشگر از دو نوازی سنتور سعید ثابت و تنبک محمد اسماعیلی پیش از بخش پایانی نوشته است. همایون رحیمیان در فهرست برنامه به‌عنوان سرپرست نوازندگان ارکستر آمده است. پس از قطعه‌های فارسی و آذربایجانی، نوربخش و وطن‌دوست برای اجرای پایانی با هم روی صحنه رفتند. در ۱۳۹۶، سازمان میراث فرهنگی ایران سرود را در فهرست میراث ناملموس ثبت کرد. پیش از آن ثبت، رادیو بارها آن را پخش کرده بود، خوانندگان برایش به تالار برگشته بودند و زنانی بیرون یک ورزشگاه آن را با صدای خود خوانده بودند. ^{[۱] [۲] [۳] [۱۷]}

عکس شاخص. منبع تصویر، Unknown photographer; Persian National Music Society Orchestra via Wikimedia Commons، Public domain in Iran.