خانواده‌ها چگونه پس از جنگ به خرمشهر برگشتند؟

مرتضی شاه‌کرم هنوز کودک بود که خانواده‌اش به خرمشهر برگشت. مدتی در خانه یکی از خویشاوندان ماندند. بخشی از خانه خودشان در جنگ آسیب دیده بود. پشت‌بام خانه کاهگلی بود و سال‌ها خاک روی آن نشسته بود. خانواده از آنجا اسباب‌کشی کرده بود که هنگام تخریب بنا، دو گلوله خمپاره عمل‌نکرده را در سقف پیدا کردند. شاه‌کرم، که سال‌ها بعد نویسنده و کارگردان تئاتر شد، در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر گفت در آن روزها اجازه نداشتند برای بازی از خانه بیرون بروند. بخش‌هایی از شهر هنوز از مین پاک نشده بود. ^[۱]

شاه‌کرم زمان بازگشت خانواده‌اش را حدود اواخر ۱۳۶۸ یا اوایل ۱۳۶۹ به یاد می‌آورد. چند سال از بازپس‌گیری خرمشهر گذشته بود و آتش‌بس هم برقرار شده بود. برای خانواده او، نخستین کار پیدا کردن سقفی برای ماندن و تعمیر خانه بود. خانواده علی‌اکبر از شیراز برگشت و برای ساختن خانه پول قرض کرد. خانواده مردی که در گزارش‌ها به نام «عمو صالح» شناخته می‌شود، پس از چند سال زندگی در شهرهای دیگر، در خانه‌ای از دوران جنگ جا گرفت. رد این سه خانواده را می‌توان از پناهگاه‌ها و خانه‌های آسیب‌دیده تا بازار قدیمی و اسکله خرمشهر دنبال کرد. ^{[۱] [۲] [۳]}

از هتل تهران تا خانه کاهگلی

خرمشهر در جنوب‌غرب ایران، در نزدیکی مرز عراق و کنار رود کارون قرار دارد. بندر و راه‌آهن، شهر را پیش از جنگ به یکی از مراکز تجارت ایران بدل کرده بودند. با آغاز جنگ در ۱۳۵۹، نیروهای عراق وارد خرمشهر شدند و باشندگان شهر خانه‌هایشان را ترک کردند. خانواده شاه‌کرم به روایت او نخست به خرم‌آباد رفت، بعد به بروجرد و دورود و سرانجام به تهران رسید. مرتضی در اواخر ۱۳۶۳ در هتل اینترنشنال، در محدوده سیدخندان تهران، به دنیا آمد. در آن سال‌ها هتل محل بودوباش خانواده‌هایی بود که جنگ آن‌ها را از شهرهای جنوبی رانده بود. ^{[۱] [۴] [۵]}

هامون قابچی، نویسنده و کارگردانی که او هم در کودکی در همین هتل زندگی می‌کرد، در گفت‌وگویی که پژوهشگران خاطرات جنگ نقل کرده‌اند، اتاق‌های هتل را با صداهایشان به یاد می‌آورد. از یک اتاق صدای جشن عروسی می‌آمد و در اتاقی دیگر خانواده‌ای عزادار بود. خانواده‌هایی که تلویزیون نداشتند، با خانواده‌های دیگر تلویزیون تماشا می‌کردند. قابچی از زنی یاد کرده که خانواده‌اش را در بمباران از دست داده بود و کودکان برای دیدن کارتون رنگی به تلویزیون او دسترسی داشتند. همین هتل در سال‌های پس از آتش‌بس هم محل زندگی جنگ‌زدگان ماند و آخرین باشندگانش در ۱۹۹۳ میلادی آنجا را ترک کردند. ^[۵]

پدر مرتضی در دوران جنگ عکاسی می‌کرد و به خرمشهر رفت‌وآمد داشت. خانواده پیش از برگشت به خرمشهر یک بار دیگر به دورود رفت. به گفته مرتضی، پدرش از جابه‌جایی‌های پی‌درپی خسته شده بود و حاضر بود در خانه آسیب‌دیده خودش بماند. وقتی برگشت، از مهارتی که در بنایی داشت استفاده کرد. خانه خودشان را تعمیر کرد و به سراغ خانه چند دوست هم رفت که هنوز به شهر نیامده بودند. مرتضی می‌گوید پدرش با تعمیر این خانه‌ها می‌خواست دوستانش را به برگشتن تشویق کند. ^[۱]

فاصله بازپس‌گیری شهر تا برگشت مردم

نیروهای ایران در ۳ جوزای ۱۳۶۱ خرمشهر را پس گرفت. تا پایان جنگ، شهر و اطراف آن در معرض آتش جنگ ماندند. در سرشماری ۱۳۶۵، برای شهر خرمشهر جمعیتی ثبت نشد. سازمان ملل تاریخ آغاز رسمی آتش‌بس را ۲۰ اگست ۱۹۸۸، برابر با ۲۹ اسد ۱۳۶۷، ثبت کرده است. در سرشماری ۱۹۹۱، سه سال پس از آتش‌بس، جمعیت شهر ۳۴ هزار و ۷۵۰ نفر بود. در سرشماری ۱۹۹۶ این شمار به ۱۰۵ هزار و ۶۳۶ نفر رسید. این ارقام به کل جمعیت شهر مربوط‌اند و زمان برگشت هر خانواده را نشان نمی‌دهند. روایت‌های ساکنان نشان می‌دهند که برای برخی خانواده‌ها فاصله میان آتش‌بس و جا گرفتن دوباره در شهر، چند سال بود. ^{[۱] [۳] [۴] [۶] [۷]}

یکی از گزینه‌هایی که در بحث بازسازی مطرح شد، ساختن شهری تازه در جای امن‌تر و نگه‌داشتن ویرانه‌های خرمشهر به‌عنوان موزه جنگ بود. در پژوهش میدانی میریسایی و همکارانش، مخالفت باشندگانی که می‌خواستند در همان محل پیش از جنگ زندگی کنند، از دلایل کنار رفتن این گزینه خوانده شده است. دولت تصمیم گرفت خرمشهر را در محل پیشین آن بازسازی کند. پژوهشگران برای بررسی نتیجه طرح، با ۱۲ کارشناس گفت‌وگو کردند و پاسخ‌های ۹۰ تن از باشندگان دو محله آسیب‌دیده، اطراف مسجد جامع و کنار کارون، را گرد آوردند. کسانی که به پرسش‌نامه پاسخ دادند، در سال‌های بازسازی در شهر زندگی کرده بودند و خودشان یا خانواده‌شان از پیش از جنگ در خرمشهر سابقه زندگی داشتند. ^[۸]

در طرحی که اجرا شد، دولت برای تعمیر یا ساخت دوباره خانه‌ها وام و کمک می‌داد و کار ساخت به مالکان سپرده می‌شد. از زبان کسانی که در بازسازی دخیل بودند، پژوهشگران نوشته‌اند که در سال‌های اول، آب آشامیدنی و برق در اولویت بودند. احیای بندر و شبکه حمل‌ونقل به مرحله بعد رفت. به این ترتیب، در برنامه بازسازی برای سقف خانه و وصل شدن آب و برق جا باز شد، در حالی که بندر، یکی از محل‌های اصلی کار پیش از جنگ، مسیر زمانی دیگری داشت. برای کسی که دستمزدش را از تخلیه بار می‌گرفت، این دو بخش برنامه مستقیماً بر زندگی یک خانواده اثر می‌گذاشتند. ^{[۳] [۸]}

در همان بررسی، سه‌چهارم پاسخ‌دهندگان به تاثیر بازگشت خدمات شهری بر زندگی‌شان در دوره اسکان امتیاز چهار یا پنج از پنج دادند. برای مسکن این سهم ۶۱ درصد بود و بازسازی محل‌های کسب‌وکار در رتبه سوم قرار گرفت. نمونه پژوهش از دو محله مشخص بود و نمی‌توان این درصدها را به همه باشندگان شهر تعمیم داد. در همان محله‌ها، ترتیب پاسخ‌ها نشان می‌دهد که وصل شدن دوباره خدماتی مثل آب و برق، برای خانواده‌هایی که در دوران بازسازی برگشته بودند، در کنار داشتن خانه اهمیت داشت. ^[۸]

پول ساخت خانه و دستمزد اسکله

علی‌اکبر، یکی از کسانی که شیده لالمی در گزارش سال ۱۳۹۴ روزنامه شهروند با او گفت‌وگو کرد، دوران جنگ را با خانواده‌اش در شیراز گذراند. وقتی جنگ پایان یافت، دوباره به خرمشهر رفتند. به حسابی که سال‌ها بعد برای خبرنگار شرح داد، ۶۰۰ هزار تومان کمک گرفته بودند و یک میلیون تومان دیگر قرض کرده بودند تا خانه بسازند. از آن برگشت، دو خاطره را کنار هم گذاشت. وقتی تصمیم گرفت شیراز را ترک کند، فکر می‌کرد اگر همه از شهر بروند، کسی برای ساختنش نمی‌ماند. هنگام گفت‌وگو، هر دو فرزند درس‌خوانده‌اش بیکار بودند و او می‌گفت از تصمیمش پشیمان شده است. ^[۲]

همسر عمو صالح مسیر دیگری را به یاد می‌آورد. هنگام جنگ مدتی در قم ماندند، بعد به سمنان و شاهرود رفتند. شماری از خویشاوندان در همان شهرها ازدواج کردند. او و شوهرش چند سال بعد از جنگ به خرمشهر برگشتند. در گزارش سال ۱۳۹۸، خانه اجاره‌ای خانواده بنایی دوطبقه از دوران جنگ بود. بخش‌هایی از گچ و آجر سقف اتاق‌های خواب ریخته بود و روی سیاهی دیوار پذیرایی گچ کشیده بودند. اجاق با کپسول گاز کار می‌کرد. در زمان گزارش، آن‌ها ماهانه ۲۵۰ هزار تومان کرایه می‌دادند. ^[۳]

عمو صالح با بایسکل تا اسکله می‌رفت. در برابر تخلیه بار دستمزد روزانه می‌گرفت و به گفته خودش، وقتی هوا برای کار در بندر مناسب نبود، کار هم متوقف می‌شد. درباره رفتن از شهر پرسید «اصلاً کجا برویم؟» همسرش در همان دیدار از خویشاوندانی گفت که در شهرهای دوره آوارگی مانده بودند. در یک خانواده گسترده، پیوندهای تازه در قم، سمنان و شاهرود سرنوشت برخی را رقم زده بود و برای خانواده صالح، خانه و کار دوباره در خرمشهر به هم رسیده بودند. ^[۳]

در گزارش سال ۱۳۹۸، محمد، یکی دیگر از باشندگان، خبرنگار را به بام ساختمانی شش‌طبقه برد و خانه‌های باقی‌مانده از جنگ را نشانش داد. خودش هنوز دو ساله نشده بود که خانواده‌اش به یکی از واحدهای همان ساختمان اسباب‌کشی کرد. به روایت او، پدرش کلید واحد را از پیمانکار گرفته بود. سال‌ها بعد، خانواده‌هایی که به واحدهای ساختمان رفته بودند، هنوز با خرابی لوله‌ها و نبود گاز شهری دست‌وپنجه نرم می‌کردند. محمد می‌گفت از پیشنهاد انتقال‌شان به خانه‌های دیگر شنیده بودند و هنگام گفت‌وگو هنوز در همان ساختمان زندگی می‌کردند. ^[۳]

چای در بازار قدیمی

در گزارش شیده لالمی، احمد، ماهی‌گیر ۶۵ ساله، در بازار قدیمی خرمشهر دکه کوچکی داشت. به یاد می‌آورد که شب آغاز جنگ، خانواده‌اش در خانه مشغول خوردن شام بود. سال‌ها بعد، هنگام گفت‌وگو با خبرنگار، چهارپایه‌اش را پیش کشید و از قوری دکه چای ریخت. در همان بازار، محمد ۱۹ ساله روی سکویی کنار سینی بزرگ گوجه‌فرنگی نشسته بود. جنس را از بازار میوه و تره‌بار آبادان آورده بود و در خرمشهر می‌فروخت. پیش از آن در بازار بار می‌برد. وقتی کار باربری کم شد، به فروش سبزی و ترکاری رو آورد. می‌گفت روزهایی که مشتری کم بود، گوجه‌فرنگی‌ها دو یا سه روز روی دستش می‌ماندند. ^[۲]

لالمی در شهر با حسین هم روبه‌رو شد که ظرف‌های آب را با سه‌چرخه در محله‌ها می‌گرداند. آن روز موتور سه‌چرخه روشن نشد و حسین ظرف‌ها را پایین آورد و کنار دیوار گذاشت. به گفته او، خانواده‌هایی که دستگاه تصفیه نداشتند، آب را روزانه از آب‌فروش‌ها می‌خریدند. این صحنه در همان گزارشی ثبت شد که علی‌اکبر در آن حساب قرض و کمک ساخت خانه‌اش را شرح داده بود. دو دهه پس از سال‌های نخست بازسازی، آب خوردن برای بعضی خانه‌ها هنوز به رسیدن فروشنده در کوچه وابسته بود. ^{[۲] [۸]}

مرتضی شاه‌کرم در گفت‌وگوی سال ۱۴۰۱ درباره برگشت به خانه پدری و سال‌های کارش در تئاتر در خرمشهر، از جشنواره‌ای گفت که به نام بازپس‌گیری شهر برگزار می‌شد. او آرزو داشت در شهرش جشنواره نمایش کمدی هم برگزار شود. علی‌اکبر هنگام بازگشت به فکر ساختن خانه بود. برای شاه‌کرم، سال‌ها پس از آن‌که پدرش خانه‌های آسیب‌دیده را تعمیر کرد، هنوز این پرسش مطرح بود که مردم همان شهر چه نمایش‌هایی می‌توانند در سالن‌های خودشان تماشا کنند. در بازار قدیمی، احمد چای را پیش روی خبرنگار گذاشته بود و از او پرسیده بود امروز چندم است. آن روز هم دوشنبه بود، همان روز هفته که احمد آغاز جنگ را با آن به یاد می‌آورد. ^{[۱] [۲]}

عکس شاخص. منبع تصویر، Mohafezekaar، CC BY-SA 4.0.