پرویز تناولی چگونه از واژه «هیچ» مجسمه ساخت؟

مجسمه برنزی بیش از دو متر قد دارد و نزدیک به ۲۷۰ کیلوگرام وزن دارد. پرویز تناولی آن را در سال ۲۰۰۷ در وست ونکوور ساخت و نامش را «شاعری که به هیچ بدل می‌شود» گذاشت. در عکس‌های موزه متروپولیتن نیویورک، اثر از چند سمت دیده می‌شود. واژه دور پیکر شاعر جا گرفته است. کافی است عکس بعدی را ببینیم تا متوجه شویم که برای شناختن نسبت این دو، دیدن نمای روبه‌رو کافی نیست. باید دور اثر گشت و دید که حروف در پهلو و پشت پیکر کجا می‌روند. ^[۱]

عنوان اثر هم از یک تغییر خبر می‌دهد. شاعری در حال بدل شدن به چیزی است که در زبان روزمره، نبودن چیزی را می‌رساند. اما موزه برای همین «هیچ» در کنار نام شاعر، اندازه، وزن و شماره ثبت دارد. تناولی بیش از چهار دهه پیش از ساخت این اثر، در کارگاهی در تهران، برای نخستین بار کوشیده بود به آن کلمه شکل بدهد. آنچه در پایان روی دیوار کارگاه رفت، برجسته‌کاری از جنس پلاستیک و چند ماده دیگر بود. مجسمه برنزی نیویورک یکی از نتایج آزمایشی است که با نوشتن کلمه شروع شد. ^{[۱] [۲]}

کلمه‌ای که روی دیوار رفت

فرشته دفتری، پژوهشگر و از گردانندگان نمایشگاه آثار تناولی در موزه دیویس، سال‌ها بعد همراه هنرمند از میان مجسمه‌های «هیچ» گذشت و از او پرسید که این شکل از کجا آمده است. تناولی آغاز کار را اواخر ۱۹۶۴ یا اوایل ۱۹۶۵ به یاد می‌آورد. او در «آتلیه کبود» می‌خواست برای چیزی که پیکر ندارد، شکل پیدا کند. هرچه کوشید تصویری برای مفهوم آن به ذهنش برسد، کار پیش نرفت. سرانجام خود واژه را نوشت. به یاد می‌آورد که همان‌جا با خود گفت «حروف خود واژه چطور؟» ^[۲]

نخستین کار به دیوار آویخته می‌شد. پشت آن هنوز به سطحی تکیه داشت و بیننده از روبه‌رو نگاهش می‌کرد. تناولی بعد نسخه سه‌بعدی را ساخت که می‌توانست روی پای خود بایستد. در گفت‌وگو با دفتری، همین نمونه ایستاده و خوانا را شکل کلاسیک «هیچ» می‌نامد. از آن پس می‌توانست بسنجد که اگر بالای کلمه خم شود، پایین آن تا بخورد یا حروف را کنار وسیله‌ای بگذارد، چه اندازه از خط همچنان خوانا می‌ماند. برای کسی که با خط فارسی آشنا است، تشخیص واژه بخشی از نگاه کردن به اثر است. ^{[۲] [۳]}

دفتری در همان گفت‌وگو از شباهت «ه» دوچشم به صورت حرف زد. تناولی گفت در این شکل، سر و بدن می‌دید و خمیدگی و انعطافش را به حرکت بدن انسان شبیه می‌دانست. وقتی از او می‌پرسیدند این پیکر زن است یا مرد، پاسخ می‌داد که نقش آن با ترکیب مجسمه عوض می‌شود. گاهی عاشق است و گاهی معشوق. وقتی دو «هیچ» را کنار هم گذاشت، از دیدش این دو شکل در مجاورت هم رابطه‌ای پیدا کردند. تجربه با حروف، به تجربه با فاصله دو پیکر و شیوه قرار گرفتن آن‌ها در کنار یکدیگر رسید. ^[۲]

از بازار تهران تا کارگاه ریخته‌گری

تناولی در یادداشتی از نشانی نخستین کارگاهش در تهران سرنخی داده است. در سال ۱۹۶۰، رهگذران خیابان پهلوی آن زمان می‌توانستند روی بالکن یکی از آپارتمان‌ها مردی را ببینند که گوزنی را در آغوش گرفته بود. مجسمه از تکه‌های فلز دورریختنی ساخته شده بود. شاخ گوزن را از بخشی از یک بایسکل ساخته بود و در تن آدم و حیوان، قطعات موتر به کار رفته بود. پایین بالکن، تابلوی «آتلیه کبود» به خط فارسی و لاتین دیده می‌شد. ^[۴]

پیش از ساخت اولین «هیچ»، آتلیه کبود محل رفت‌وآمد شاعران، نقاشان، معماران و فیلم‌سازان بود. بنا بر پژوهش موزه هنر گری در دانشگاه نیویورک، تناولی در جنوب تهران به کارگاه‌های سفالگری، آهنگری، جوشکاری و ریخته‌گری سر می‌زد. در میان چیزهایی که گرد می‌آورد، قفل، طلسم، قالین و اعلان‌های مذهبی بود. سقاخانه‌ها و امام‌زاده‌ها را هم از نزدیک بررسی می‌کرد. سقاخانه محلی برای آب خوردن رهگذران بود و جام فلزی، زنجیر، شبکه و نوشته‌هایی که در چنین جاهایی دیده می‌شد، در کار هنرمندان آن دوره راه پیدا کرد. ^{[۳] [۴]}

در جون ۱۹۶۱، گروهی از هنرمندان از جمله تناولی، سهراب سپهری و مارکو گریگوریان آثارشان را در بانک صادرات تهران به نمایش گذاشتند. ابی وید گری، مجموعه‌دار امریکایی که آن روز در نمایشگاه بود، فردای آن روز به کارگاه تناولی رفت. در یادداشت روزانه‌اش از تابلویی به نام «افسانه» یاد کرده که در آن فرهاد، شاگردی با چکش و فرشته‌ای با بال‌های باز دیده می‌شدند. همان‌جا تابلو را خرید. نقش فرهاد، سنگ‌تراش روایت خسرو و شیرین، نشان می‌دهد که سال‌ها پیش از مجسمه «شاعری که به هیچ بدل می‌شود» هم شخصیت‌های ادبی در کار تناولی حضور داشتند. ^[۴]

گری در ۱۹۶۴ به تناولی کمک کرد تا در دانشگاه تهران کارگاه ریخته‌گری برنز برپا کند. تناولی درباره مواد آن دوره از ظرف‌های مسی، قالین و خوشنویسی در کنار پلاستیک، چراغ فلورسنت و وسایل برقی یاد کرده است. بخشی از این تجربه‌ها در سال ۱۹۶۵ در گالری بورگز تهران به نمایش درآمد. به روایت موزه گری، واکنش تند بود و نمایشگاه پس از چند روز بسته شد. در همین دوره بود که کلمه «هیچ» برای تناولی به موضوعی مستقل تبدیل شد. او در گفت‌وگو با دفتری، سهم خود در شکل‌گیری جریان سقاخانه را توضیح داد و گفت «هیچ» را بیرون از آن جریان می‌بیند. نوشته موزه هنر اسلامی برلین نیز آغاز «هیچ» را واکنشی به تکرار و تجارتی شدن خوشنویسی در هنر آن دوره می‌داند. ^{[۲] [۳] [۴]}

روی چوکی، در قفس و بر سنگ

تناولی در کارگاه شکل ایستاده را با اشیای روزمره ترکیب کرد. «هیچ و چوکی ۱» از سال ۱۹۷۲ و «هیچ و میز ۱» از سال ۱۹۷۳ هر دو اثر برنزی‌اند. در اولی، چوکی به کلمه رفتاری آشنا می‌دهد. کسی که شکل را پیکر می‌بیند، می‌تواند نشستن را هم در آن تشخیص بدهد. میز موقعیت دیگری پیش می‌آورد، چون کلمه این‌بار با یک سطح افقی روبه‌رو است. در شناسنامه «قفس و هیچ ۱»، اثر برنزی سال ۱۹۷۳، عنوان از کنار هم قرار گرفتن یک محفظه و همان پیکر خبر می‌دهد. تناولی می‌گفت آن را هم در قفس و هم بیرون قفس امتحان کرده است. ^{[۲] [۵] [۶] [۷]}

در سال ۱۹۷۳، گری برای آخرین بار به ایران رفت. تناولی در نمایشگاهی ویژه، آثاری را که با «هیچ» ساخته بود نشان می‌داد و گری «لوح هیچ» را از همان نمایشگاه به دست آورد. این کار برنزی روی پایه‌ای از سنگ تراورتن قرار دارد و بلندی مجموع آن نزدیک به دو متر و سیزده سانتی‌متر است. در خوانش موزه گری، فرورفتگی‌ها و علامت‌های سطح لوح، خط میخی را تداعی می‌کنند و در کنار هم حدود کلمه «هیچ» را می‌سازند. یاد شبکه‌های فلزی زیارتگاه هم در توصیف موزه آمده است. برای دنبال کردن واژه در این اثر باید به سطح لوح نزدیک شد، در حالی که در نمونه ایستاده، خم حروف را از فاصله نیز می‌توان دید. ^[۴]

«لوح هیچ» در مجموعه‌ای قرار گرفت که پیش از آن، تابلو، طرح، سرامیک و مجسمه‌های دیگری از تناولی را در بر می‌گرفت. مسیر خرید آن، از یادداشت گری درباره «افسانه» تا بازدید سال ۱۹۷۳، دو لحظه از یک همکاری را ثبت می‌کند. در دیدار نخست، موضوع خرید او صحنه‌ای با فرهاد و شاگردش بود. در سفر آخر، به سراغ لوحی رفت که خواندن تصویرش به تشخیص یک کلمه در میان نقش‌ها وابسته بود. هر دو اثر از تهران به مجموعه‌ای راه یافتند که بعدها بخش مهمی از آثار ایرانی موزه گری را تشکیل داد. ^[۴]

وقتی «هیچ» از برنز بیرون آمد

در مجموعه موزه هنر اسلامی برلین، «هیچ» سرخ‌رنگ سال ۲۰۰۳ با ۱۸۴ سانتی‌متر بلندی از فایبرگلاس ساخته شده است. رنگ سرخ در سراسر بدنه ادامه دارد و خمیدگی‌های حروف در عکس موزه به صورت یک شکل پیوسته دیده می‌شوند. کنار هم گذاشتن تاریخ این کار و مجسمه برنزی نیویورک نشان می‌دهد که تناولی پس از دوره نخست، کار را با یک ماده یا یک شیوه ادامه نداد. در توصیف تناولی که موزه برلین نقل کرده، شیب خط نستعلیق و انعطاف واژه از دلایل انتخاب آن بود. در این نمونه، رنگ یک‌دست سرخ مسیر خم‌های همان خط را نمایان می‌کند. ^{[۱] [۳]}

در جوزای ۱۳۹۰، ۲۵ مجسمه از این خانواده در گالری ۱۰ تهران کنار هم قرار گرفتند. گزارش میترا سلطانی برای روزآنلاین از کارهای برنزی و فایبرگلاس سفید، نارنجی و سرخ یاد می‌کند که در فاصله سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۸۶ ساخته شده بودند. برای آوردن شماری از آن‌ها به نمایشگاه، آثار را از مجموعه‌داران به امانت گرفتند. تناولی در آن گزارش از بازدیدکنندگانی یاد کرد که برایش درباره «هیچ» شعر نوشته بودند. کلمه‌ای که تناولی از زبان روزمره به کارگاه برده بود، در برخورد با این بینندگان دوباره به زبان برگشت. ^[۹]

تناولی از هفت سال کار فشرده روی «هیچ» حرف زده است. بعد مدتی دنبال ایده‌های دیگر رفت و در سال‌های بعد باز به این پیکر برگشت. سال ۲۰۱۵، برای نمایشگاه موزه دیویس، گردانندگان نزدیک به ۳۰ «هیچ» با رنگ‌ها و اندازه‌های گوناگون را کنار هم گذاشتند. یک سال بعد، پارک موزه آقاخان تورنتو میزبان سه اثر از دوره‌ای دیگر شد. «شاعر عاشق» ساخته ۲۰۰۹، «هیچ بزرگ» ساخته ۲۰۱۴ و «عاشقان افقی» ساخته ۲۰۱۶ در فضای باز دیده می‌شدند. «هیچ بزرگ» بعداً به مجموعه دایمی موزه پیوست. به این ترتیب پیکری که نخست به دیوار آتلیه آویخته بود، در یک نمونه دیگر روبه‌روی رهگذرانی قرار گرفت که می‌توانستند از هر سمت به آن نزدیک شوند. ^{[۲] [۸]}

شاعر در میان حروف

دفتری در مصاحبه‌اش به سراغ شعر فارسی هم رفت. تناولی از خیام، حافظ و مولانا یاد کرد و گفت بیت‌هایی هستند که تا چند روز در ذهنش می‌مانند و با او به کارگاه می‌روند. متروپولیتن پیکرهای «هیچ» را در پیوند با تصور آفرینش از هیچ در شعر عرفانی مولانا می‌خواند. خود هنرمند در همان گفت‌وگو از تابلونویسی و ترکیب رنگ‌هایی هم حرف زد که در بازار و کوچه می‌دید. برای او، صورت واژه هم در شعر زندگی داشت و هم در نوشته‌هایی که مردم هر روز با آن‌ها روبه‌رو می‌شدند. ^{[۱] [۲]}

در مجسمه سال ۲۰۰۷، تناولی دوباره شاعر و واژه را کنار هم آورد. قفس، میز و چوکی در عنوان جایی ندارند. این بار نسبت حروف با خود شاعر موضوع اثر است. در مجسمه نیویورک، خطی که زمانی روی دیوار قرار می‌گرفت، به اندازه قامت یک آدم فضا می‌گیرد. بیش از چهار دهه از روزی گذشته بود که تناولی در آتلیه کبود کلمه را نوشت. واژه هنوز همان است و برای دیدن شکل کاملش باید جای خود را عوض کرد. ^{[۱] [۲]}

عکس شاخص. منبع تصویر، Masih Azarakhsh، CC BY-SA 2.0.