پرواز ۶۵۵ ایران‌ایر، مسافرانی که از بندرعباس به دبی نرسیدند
بخش‌های این نوشته
حسام‌الدین انصاریان یازده‌ساله بود و تکت سفر به دبی داشت. هر سال پس از پایان امتحان‌های مکتب، تابستان را پیش خویشاوندانش در دبی می‌گذراند. آن تابستان پدرش دلیل دیگری برای سفر داشت. آب‌سیاه چشم، دید او را کم کرده بود و می‌خواست برای درمان برود. چهار روز مانده به پرواز، حسام گفت که امسال می‌خواهد به اصفهان برود. مادر اصرار داشت پسر همراه پدر برود. پدر تصمیمش را پذیرفت و برای سفر به دبی تنها رفت. این بخش از ماجرا را حسام سال‌ها بعد برای خبرگزاری ایسنا تعریف کرد. [۱]
صبح یک‌شنبه ۱۲ سرطان ۱۳۶۷، برابر با ۳ جولای ۱۹۸۸، پدر او یکی از مسافران ایرباس ایران‌ایر بود که از بندرعباس به سوی دبی پرواز کرد. یک ناو نیروی دریایی امریکا به هواپیما شلیک کرد و هر ۲۹۰ سرنشین آن جان باختند. در میان مسافران، خانواده‌هایی بودند که چند نفرشان با هم سفر می‌کردند. پروین گنجی، همسرش سیدحسین گنجی و سه فرزندشان، مژگان، جمیله و جلال، در فهرست جان‌باختگان آمده‌اند. انجمن دفاع از قربانیان تروریسم، مژگان را بیست‌ساله معرفی کرده است. [۲] [۳] [۴]
خانه‌ای در بندرعباس و قاب عکسی در لویزان
حسام به یاد می‌آورد که نزدیک ساعت یازده صبح تلفن خانه زنگ زد. خودش گوشی را برداشت. یکی از آشنایان که در نیروی دریایی کار می‌کرد پرسید آیا کسی از خویشاوندان‌شان با آن پرواز رفته است. خواهر بزرگ‌تر حسام گوشی را گرفت و سپس برای گرفتن خبر به محل کار آن آشنا رفت. به روایت حسام، خواهرش آنجا فهمید که هواپیما در راه دبی سرنگون شده و کسی زنده نمانده است. حسام زمان انتشار خبر از رسانه‌ها را حدود یک و نیم بعد از ظهر به یاد می‌آورد. تا آن هنگام، خانواده از راه تماس تلفنی و مراجعه خواهرش باخبر شده بود. [۱]
در لویزان تهران، خانواده محسن رضاییان هم منتظر بازگشت او بود. پریسا نوری، خبرنگار همشهری، سال‌ها بعد در خانه مادر رضاییان قاب عکسی از او را در کابین هواپیما دید. مادرش زهرا رضاییان گفت محسن در آزمون پزشکی و خلبانی هر دو پذیرفته شده بود و پس از یک ترم، درس پزشکی را رها کرد و راه خلبانی را پیش گرفت. به یاد او، پدر خانواده با این کار موافق نبود و محسن برای آرام کردنش گفته بود که می‌خواهد هواپیمای مسافربری براند. رضاییان روز حادثه به خانواده‌اش گفته بود شب برمی‌گردد. [۵]
رضاییان در زمان حادثه ۱۷ سال سابقه کار در ایران‌ایر داشت. خدمه پرواز کسان دیگری هم بودند که همکاران‌شان سه روز بعد در تهران از برنامه‌ها و خانواده‌هایشان یاد کردند. مینا متولی، مهماندار ۲۸ساله، قرار بود ازدواج کند. ژاله بنائیان، مهماندار دیگر، دختر خردسال داشت. کارن دی‌یانگ، خبرنگار واشنگتن پست، در مسجد ارگ تهران به جمع کارکنان شرکت رفت. خلبان‌ها با پیراهن سفید و کارکنان بخش‌های دیگر با لباس کار در حیاط فرش‌شده ایستاده بودند. همکاران زن مهمانداران با زنان خانواده‌ها در بالکن بالای حیاط سوگواری کردند. [۶] [۴]
چند نفر در مراسم مسجد ارگ عکس همکاران‌شان را میان گل‌ها گذاشته بودند. گزارش آن روز از کارکنانی نقل می‌کند که مسیر بندرعباس به دبی را بارها طی کرده بودند. یکی از مهمانداران به رفت‌وآمد خانواده‌ها و کارگران ایرانی در این مسیر اشاره کرد. دلیل سفر هر خانواده را نمی‌توان از روی شماره پرواز فهمید. خاطره حسام یک نمونه را روشن می‌کند. برای او دبی جایی بود که بعد از مکتب به دیدن خویشاوندان می‌رفت و برای پدرش در آن تابستان مقصد درمان بود. [۱] [۶]
هفت دقیقه پس از برخاستن
ایرباس با شناسه ثبت EP-IBU از تهران به مقصد دبی می‌رفت و بندرعباس توقف میانی آن بود. به گزارش تحقیق وزارت دفاع امریکا، هواپیما در ۰۶:۴۷ به وقت هماهنگ جهانی از میدان هوایی بندرعباس برخاست. مسیرش همان مسیر تعیین‌شده پرواز مسافربری به دبی بود. خلبان با کنترل پرواز بندرعباس در تماس بود و ایرباس همچنان ارتفاع می‌گرفت. حدود هفت دقیقه پس از برخاستن، دو موشک شلیک‌شده از ناو وینسنس به هواپیما خوردند. در ضمیمه گزارش اداره ترانسپورت کانادا، بخش آخر پرواز بر فراز آب‌های سرزمینی ایران در خلیج فارس ثبت شده است. [۲] [۷]
دفتر بررسی سوانح هوایی ایران در گزارشی که سال‌ها بعد منتشر کرد، شمار سرنشینان را ۲۷۴ مسافر و ۱۶ خدمه پرواز ثبت کرده است. در فهرست فارسی جان‌باختگان نام شهروندان کشورهای دیگر هم دیده می‌شود. انجمن دفاع از قربانیان تروریسم شمار کودکان زیر سیزده سال را ۶۶ نفر نوشته است. در همان فهرست، نام سودابه ترابی و نام صدیقه ترکستانی هم آمده است. به نوشته انجمن، ترابی همراه فرزندش سفر می‌کرد و ترکستانی همسر و پسرش مصطفی را همراه داشت. [۳] [۴] [۱۷]
آن روز جنگ ایران و عراق به ماه‌های پایانی رسیده بود و در آب‌های خلیج فارس نیروهای نظامی چند کشور حضور داشتند. در همان بامداد، وینسنس با قایق‌های ایرانی درگیر شده بود. گزارش امریکایی می‌گوید کارکنان ناو ایرباس را یک جنگنده اف۱۴ و تهدیدی در حال نزدیک شدن تشخیص دادند. داده‌هایی که در بررسی بعدی از خود ناو خواندند، نشان داد ایرباس در حال بالا رفتن بود. گزارش تاریخ‌نگاری رسمی نیروی دریایی امریکا همچنین ثبت کرده که فرمانده ناو دیگری در منطقه، با دیدن افزایش تدریجی ارتفاع، هواپیما را مسافربری تشخیص داده بود. [۲] [۷] [۸]
رونالد ریگان، رئیس‌جمهور وقت امریکا، همان روز در بیانیه‌ای پذیرفت که ناو امریکایی هواپیمای ملکی را سرنگون کرده و از مرگ سرنشینان ابراز تأسف کرد. او در همان متن گفت وینسنس هنگام درگیری دریایی اقدام به دفاع از خود کرده است. ایران در دادخواست بعدی‌اش به این روایت اعتراض کرد و گفت هواپیمایی که برای پرواز عادی جواز داشت در محدوده هوایی ایران هدف قرار گرفته بود. گزارش تاریخی دولت کانادا نیز قرار گرفتن ناو در آب‌های سرزمینی ایران را در بازخوانی حادثه ثبت کرده است. [۲] [۱۴] [۱۶]
گزارش‌های بررسی پس از حادثه، برخاستن ایرباس از بندرعباس، ادامه پرواز در مسیر عادی و افزایش ارتفاع را ثبت کردند. بخش منتشرشده تحقیق سازمان بین‌المللی هوانوردی ملکی نیز می‌گوید خدمه صلاحیت لازم برای انجام پرواز برنامه‌ریزی‌شده را داشتند. این یافته‌ها برای شناخت وضعیت هواپیما در آخرین دقایق از برداشت‌هایی که هنگام درگیری روی ناو شکل گرفت، سند روشن‌تری به دست می‌دهند. [۷] [۹] [۱۰]
انتظار برای شناسایی
منصور قاسمی، فرمانده یکی از گروه‌های غواصی ایران، سال‌ها بعد برای جام‌جم شرح داد که آن صبح در ماموریتی جداگانه در تنگه هرمز بود. گروهش پس از دریافت خبر به نزدیکی جزیره هنگام رفت. آنچه در روزهای جست‌وجو از آب بیرون می‌آوردند، هم قطعه‌های هواپیما بود و هم پیکر سرنشینان. از طرف دیگر، خانواده‌ها منتظر می‌ماندند تا به آنها خبر بدهند چه کسی را یافته‌اند. سعید رضاییان، برادر خلبان، گفت برادر بزرگ‌ترش برای شناسایی رفت و پیکر محسن را در میان پیکرهایی که پیدا شده بودند نیافت. [۵] [۱۱]
حسام هم گفت پیکر پدرش پیدا نشد. او هنگام بازگویی ماجرا از هم‌بازی‌های کوچه گفت که بعضی با والدین‌شان در پرواز بودند و بعضی دیگر اعضای خانواده‌شان را از دست دادند. عکس آرشیوی لارستان سوگواری جمعی را در شهری دیگر ثبت کرده است. در آن، مردم کنار تابوت‌ها ایستاده‌اند و روی بعضی پوسترها عکس‌های کوچک دیده می‌شود. شهرها و خانواده‌های مختلف، خبر یک پرواز را در فاصله کوتاهی شنیدند و سپس هر کدام با شناسایی، خاک‌سپاری یا انتظار برای خبری دیگر روبه‌رو شدند. [۱] [۱۲]
از شورای امنیت تا توافق دو دولت
شورای امنیت سازمان ملل متحد در ۲۰ جولای ۱۹۸۸ قطعنامه ۶۱۶ را تصویب کرد و از آغاز تحقیق سازمان بین‌المللی هوانوردی ملکی استقبال کرد. شورای آن سازمان در مارچ ۱۹۸۹ سرنگونی و مرگ ۲۹۰ نفر را پیامد زنجیره رویدادها و خطاهای تشخیص هواپیما دانست. در همان تصمیم، شورا از دولت‌ها خواست هماهنگی میان فعالیت‌های نظامی و ملکی و شناسایی درست هواپیماهای غیرنظامی را تأمین کنند. ایران به تصمیم شورا اعتراض داشت و در می ۱۹۸۹ موضوع را به دیوان بین‌المللی دادگستری برد. [۱۰] [۱۳] [۱۴]
روند دیوان چند سال در مرحله بررسی صلاحیت ماند. امریکا به صلاحیت دیوان اعتراض کرد. در آگست ۱۹۹۴، دو کشور به دیوان خبر دادند که مذاکره می‌کنند و خواستند جلسه بررسی اعتراض امریکا به تعویق بیفتد. این بخش از پرونده نشان می‌دهد در فاصله میان تحقیق هوانوردی و توافق مالی، پرسش دیگری هم مطرح بود. آیا دیوان بر اساس کنوانسیون‌هایی که ایران به آنها استناد کرده بود می‌توانست وارد رسیدگی به دعوا شود؟ با درخواست مشترک برای ختم پرونده، دادگاه وارد رسیدگی به اصل دعوا نشد. [۱۴] [۱۵]
دولت‌ها در فبروری ۱۹۹۶ توافق کردند و دیوان پرونده را به درخواست مشترک آنها بست. در متن توافق، امریکا از مرگ سرنشینان ابراز تأسف عمیق کرد. توافق ۶۱ میلیون و ۸۰۰ هزار دالر را برای وارثان ۲۴۸ جان‌باخته ایرانی در نظر گرفت. سند دیوان رقم بزرگ‌تری را هم ذکر می‌کند که چند اختلاف دیگر میان دو کشور را در بر می‌گرفت. گزارش دولت کانادا یادآور می‌شود که این توافق با پذیرش مسئولیت حقوقی یا عذرخواهی رسمی از ایران همراه نبود. پرونده با توافق پایان یافت و دیوان درباره اصل مسئولیت حکم صادر نکرد. [۲] [۱۴] [۱۵]
در لویزان، همسایه‌ها برای رضاییان مراسم تشییع گرفتند و در گورستان محله برایش مزاری نمادین ساختند. خانواده حسام پیشنهاد گذاشتن سنگ مزار برای پدرش را نپذیرفتند. یکی از خانواده‌ها جایی برای رفتن و یاد کردن پیدا کرد و خانواده دیگر یاد پدر را بدون سنگ مزار نگه داشت. وقتی حسام آن صبح را برای ایسنا روایت می‌کرد، هنوز می‌توانست از تعطیلات پس از امتحان و از دلیل خرید دو تکت حرف بزند. پدرش برای درمان چشم به دبی می‌رفت. آن سفر برای خانواده از همین تصمیم عادی آغاز شده بود. [۱] [۵]
منابع
- ایسنا، گفت‌وگو با حسام‌الدین انصاریان، بازنشر عصر خبر.
- دولت کانادا، ضمیمه الف گزارش بررسی سرنگونی هواپیماهای ملکی، بخش ایران‌ایر ۶۵۵.
- انجمن دفاع از قربانیان تروریسم، نام‌های خانواده‌های جان‌باخته و گرامی‌داشت حادثه.
- پایگاه هوران، فهرست فارسی نام‌های سرنشینان.
- پریسا نوری، همشهری، گفت‌وگو با مادر و برادر محسن رضاییان و یکی از همسایه‌های او.
- کارن دی‌یانگ، واشنگتن پست، گزارش مراسم یادبود کارکنان ایران‌ایر در تهران، ۶ جولای ۱۹۸۸.
- وزارت دفاع امریکا، گزارش رسمی تحقیق درباره سرنگونی پرواز ۶۵۵، آگست ۱۹۸۸.
- مرکز تاریخ و میراث نیروی دریایی امریکا، بازخوانی حادثه وینسنس.
- گزیده گزارش حقیقت‌یابی سازمان بین‌المللی هوانوردی ملکی، مجله حقوق بین‌الملل امریکا.
- نامه سازمان بین‌المللی هوانوردی ملکی به دیوان، شامل تصمیم‌های شورای سازمان.
- جام‌جم، گفت‌وگو با منصور قاسمی، بازنشر خاطره‌نگاری.
- عکس آرشیو ایرنا، سوگواری در لارستان، ۱۹۸۸ میلادی.
- سازمان ملل متحد، قطعنامه ۶۱۶ شورای امنیت، ۲۰ جولای ۱۹۸۸.
- دیوان بین‌المللی دادگستری، پرونده حادثه هوایی ۳ جولای ۱۹۸۸.
- متن توافق ایران و ایالات متحده، فبروری ۱۹۹۶.
- آرشیو کتابخانه رونالد ریگان، بیانیه ۳ جولای ۱۹۸۸.
- دفتر بررسی سوانح هوایی ایران، گزارش فارسی و انگلیسی با خلاصه پرونده ایران‌ایر ۶۵۵.
- عکس شاخص، ایرباس EP-IBU در آلمان، راینر گیرتس، ۱۹۸۷ میلادی · مجوز CC BY-SA 4.0.
