«ربنا»ی شجریان چگونه از نوار تمرین به صدای افطار رسید؟
بخش‌های این نوشته
محمدرضا شجریان در نخستین روز رمضان سال ۱۳۵۸ خورشیدی، به روایت خودش، از رادیو صدایی را شنید که خوب می‌شناخت. داشت «ربنا» پخش می‌شد و کسی که می‌خواند خود او بود. چندی پیش در استودیو دعا را خوانده و نوار را به شاگردان داده بود تا تمرین کنند. از شنیدن آن روی آنتن تعجب کرد و به مدیر رادیو زنگ زد. شجریان سال‌ها بعد جواب او را چنین به یاد آورد: «گفتند تیر از کمان در رفت!» نسخه ضبط‌شده تکثیر شده و به ایستگاه‌های رادیویی رسیده بود. [۱] [۲]
به گفته شجریان، در شروع پخش نامش را به شنوندگان نگفتند. بعضی‌ها گمان می‌کردند یکی از قاریان حرفه‌ای دعا را خوانده است. خواننده‌ای که مردم صدایش را از برنامه‌های موسیقی می‌شناختند، از راه برنامه‌ای وارد خانه‌ها شده بود که مخاطبانش منتظر اذان مغرب و باز کردن روزه بودند. نزدیک به سه دهه، پخش این ضبط بخشی از برنامه رمضان رادیو و تلویزیون ایران ماند. این مدت طولانی از تصمیمی شروع شد که شجریان در تماس نخست به آن اعتراض داشت. [۲] [۳]
صداهایی که پیش از او از رادیو می‌آمدند
در نخستین ماه‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷، مدیران رادیو می‌خواستند برای رمضان برنامه تازه آماده کنند. شجریان در گفت‌وگو با دل‌آواز به یاد آورد که مدیر وقت رادیو از او خواست برای مناجات و برنامه نزدیک افطار طرحی آماده کند. خود او پیش از آن با برنامه‌های قدیمی آشنا بود. می‌گفت از نوجوانی اجرای سید جواد ذبیحی را شنیده و مناجات حضرت علی با صدای او را از حفظ داشته است. شنوندگان به دعای ذبیحی و به اذان رحیم موذن‌زاده اردبیلی عادت داشتند. شجریان این سابقه را در طراحی برنامه تازه در نظر گرفت. [۱] [۲]
آشنایی شجریان با تلاوت از خانه آغاز شده بود. در زندگی‌نامه او آمده است که در مشهد از پدرش قرآن‌خوانی آموخت، در نه‌سالگی به مجلس تلاوت رفت و در ۱۳۳۱ خورشیدی برای نخستین بار به دعوت رئیس رادیو خراسان در آن رادیو قرآن خواند. در سال‌های بعد، هنگامی که برای معرفی به داوود پیرنیا و برنامه «گل‌ها» به تهران رفت، نواری همراه داشت که در سه‌گاه خوانده بود. به این ترتیب، سال‌ها پیش از آن تماس با مدیر رادیو، او هم در خواندن قرآن برای رادیو تجربه داشت و هم برای برنامه موسیقی در همان رسانه آواز ضبط کرده بود. [۱۲]
شجریان آواز ایرانی می‌خواند و درباره تغییر برداشتی که مردم از کارش داشتند مردد بود. به گفته خودش، نگران بود شنوندگان فکر کنند با تغییر حکومت، کار موسیقی را کنار گذاشته و به خواندن دعا و اذان روی آورده است. پذیرفت برای قاریان و خوانندگان صنف بگذارد تا آنها اجرا را به عهده بگیرند. در گفت‌وگوی تفصیلی دیگری، زمان خواندن «ربنا» را سرطان ۱۳۵۸، یا تیر به نام ماه در ایران، گفته است. به این ترتیب، ضبط نمونه در اوایل تابستان ۱۹۷۹ انجام شد و روایت خود او نخستین پخش را در آغاز رمضان همان سال قرار می‌دهد. ساعت پخش نخست در گفت‌وگوهای او مشخص نشده است. [۱] [۲]
برای آماده کردن نمونه، او به آیاتی برگشت که ذبیحی خوانده بود و بخش‌های دیگری را هم از قرآن برگزید. سپس در استودیو «ربنا» و «مثنوی افشاری» را جداگانه خواند. به روایت خودش، اجرای نمونه را بی‌تکرار ضبط کرد و آن را به چند هنرمند داد. در تمرین‌های بعدی، قاسم رفعتی مثنوی را خواند و قاریان برای ضبط «ربنا» آماده شدند. شجریان در مصاحبه دل‌آواز توضیح داد که در استودیو جمله‌هایی از دعا را می‌خواند و آنان همان جمله‌ها را تکرار می‌کردند تا بتواند اجرای شاگردان را ضبط و تدوین کند. [۲]
کدام نوار به آنتن رفت؟
در آن تابستان بیش از یک نسخه در استودیو وجود داشت. یک نسخه صدای شجریان برای تمرین بود و نسخه دیگر از کار او با شاگردان به دست آمد. او می‌گفت در روزهای آخر، گاهی از چهار بعد از ظهر تا سه صبح در رادیو برای تصحیح و تدوین مواد برنامه می‌ماند. فریدون شهبازیان از کسانی بود که پس از شنیدن ضبط، از شجریان خواست نسخه با صدای خودش برای رادیو انتخاب شود. شجریان با این پیشنهاد موافقت نکرد. وقتی رادیو همان نسخه را پخش کرد، میان آنچه هنرمند برای نوار در نظر داشت و تصمیم مدیران درباره پخش فاصله افتاد. [۱] [۲]
دو مصاحبه شجریان فاصله تحویل کار تا آغاز رمضان را کمی متفاوت به یاد می‌آورند. در مصاحبه‌ای که در وب‌سایت او منتشر شده، می‌گوید نوار را یک روز پیش از رمضان داده است. در گفت‌وگوی دل‌آواز، از آماده شدن کار دو روز پیش از ماه و شنیدن اجرای خودش در روز نخست حرف می‌زند. هر دو روایت در یک نکته روشن‌اند. صدایی که در آغاز رمضان از رادیو شنیده شد، همان اجرای نمونه شجریان بود. رادیو آن را تکثیر کرده و برای پخش به ایستگاه‌های دیگر داده بود. [۱] [۲]
چهار بار «پروردگارا»
نمونه «مثنوی افشاری» با شعر فارسی مولانا آغاز می‌شود. در نخستین بیت، شاعر از بستن دهان و گشوده شدن دهانی دیگر سخن می‌گوید. «ربنا» با فرازهای عربی قرآن ساخته شده است. شنونده می‌تواند هر دو ضبط را در صفحه‌ای که به این دو اجرا اختصاص یافته بشنود. در برنامه افطار، یکی با شعر به روزه و معنای آن نزدیک می‌شد و دیگری جمله‌های کوتاه دعا را در پی هم قرار می‌داد. [۱۳]
در اجرای منتشرشده، چهار فراز از سوره‌های آل‌عمران، مومنون، کهف و بقره پشت سر هم می‌آیند. هر چهار فراز با «ربنا» آغاز می‌شوند، یعنی «پروردگار ما». مضمون دعاها از درخواست پایداری دل و بخشش، تا رحمت و شکیبایی پیش می‌رود. با شنیدن نسخه ضبط‌شده می‌توان بازگشت همان واژه را در آغاز هر فراز دنبال کرد. عبارت ثابت می‌ماند و خواننده جای مکث، کشش هجاها و بالا رفتن صدا را تغییر می‌دهد. همین ساختار به شنونده کمک می‌کند میان چهار فراز تمایز بگذارد. [۴] [۵]
شجریان لحن انتخابی‌اش را میان قرائت قرآن و آواز توصیف کرد. او از سه‌گاه و مرکب‌خوانی، یعنی گذر از یک فضای ملودیک به فضای دیگر، نام برد. علی نجفی ملکی و سجاد پورقناد در بررسی موسیقایی اجرا، مسیر نغمه‌ها را با اصطلاحات رایج قرائت قرآن توصیف کرده‌اند و از گذر میان راست و عجم یاد می‌کنند. آنها همچنین به بالا رفتن صدا و استفاده از لغزش نرم میان نغمه‌ها توجه داده‌اند. برای کسی که اصطلاحات موسیقی را نمی‌داند، بخش شنیدنی ماجرا همان حرکت پیوسته صداست که از یک جمله کوتاه بالا می‌رود و پیش از فراز بعدی مکث می‌کند. [۲] [۴]
شنوندگانی که نسخه نخست را از بر شدند
شجریان می‌گفت هنگامی که مردم می‌پرسیدند دعا را چه کسی خوانده، مدتی فقط به اطرافیانش می‌گفت که صدای اوست. وقتی دید شنوندگان با اجرا ارتباط برقرار کرده‌اند، خواندن اثر را علنی کرد. پنج یا شش سال بعد از پخش، به فکر افتاد قسمت‌هایی را که به نظرش می‌توانست بهتر بخواند دوباره ضبط کند. سپس از این فکر گذشت. استدلالش این بود که مردم توالی نغمه‌ها و زمان‌بندی نسخه قدیمی را به خاطر سپرده‌اند. در آلبوم «به یاد پدر» هم همان اجرای نخست را گذاشت. [۲] [۴]
نمونه‌ای از این پیوند را یک شنونده از تهران در سال ۲۰۱۳ میلادی برای روزنامه گاردین شرح داد. او نبودن «ربنا» در رمضان را با کریسمسی مقایسه کرد که سرودهایش را از آن گرفته باشند و گفت خودش روزه نمی‌گیرد، اما هر رمضان به انتظار شنیدن دعا می‌ماند. گزارش‌های آن دوره به روشن کردن رادیو یا تلویزیون در دقایق مانده به افطار اشاره می‌کنند. پخش روزانه به این ترتیب برای شنوندگان فرصت می‌داد همان صدا را در ساعتی آشنا و کنار کارهای تکرارشونده افطار بشنوند. این موقعیت شنیدن، بخشی از خاطره‌ای شد که شجریان به آن اشاره داشت. [۶] [۷]
جای خالی در رادیو و لوح ثبت در میراث فرهنگی
در جوزای ۱۳۸۸، شجریان در نامه‌ای به عزت‌الله ضرغامی، رئیس وقت صداوسیما، به استفاده از آثارش در برنامه‌های آن سازمان اعتراض کرد. در متن نامه به پخش سرود «ای ایران ای سرای امید» و پیوند آن با فضای سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ اشاره کرد. او پیش از آن نیز در نامه‌ای در سال ۱۳۷۴ خواهان توقف پخش آثارش شده بود و برای «ربنا» و «مناجات افشاری» اجازه پخش قایل شده بود. شجریان در گفت‌وگوهای بعدی هم این دو اثر را از اعتراضش به پخش دیگر کارهایش جدا می‌دانست. [۲] [۸]
پس از انتخابات ۱۳۸۸ و اختلاف بر سر استفاده از صدای شجریان، پخش معمول «ربنا» در صداوسیما نیز متوقف شد. بعضی گزارش‌ها آغاز حذف را در ۱۳۸۸ گذاشته‌اند و گزارش‌های دیگر از توقف کامل در رمضان ۱۳۸۹ یاد کرده‌اند. در ۱۳۹۶، مرتضی میرباقری، معاون صداوسیما، پخش نشدن دعا را به درخواست خود شجریان نسبت داد. این توضیح با تفکیکی که خواننده میان «ربنا» و دیگر آثارش بیان کرده بود تفاوت داشت. [۷] [۹] [۱۰]
در آغاز رمضان ۱۳۹۲ نیز درباره بازگشت دعا بحث شده بود. کمال‌الدین پیرمؤذن، نماینده وقت مجلس ایران، از صداوسیما خواست پخش را از سر بگیرد. همان هفته علی دارابی، معاون وقت سازمان، از تغییر موضع خبر نداد. گزارش روز اول رمضان گاردین، درخواست نماینده و سخن معاون را در کنار واکنش شنونده‌ای آورد که هر سال در آن ساعت منتظر صدا می‌ماند. برنامه پیش از افطار به این ترتیب به موضوع گفت‌وگو درباره تصمیم یک رسانه و انتظار مخاطبانش تبدیل شده بود. [۶]
در ۱۹ ثور ۱۳۹۶، زهرا احمدی‌پور، رئیس وقت سازمان میراث فرهنگی ایران، لوح ثبت ملی اجرا را به همایون شجریان داد. آنچه در فهرست میراث ناملموس ایران ثبت شد، اجرای مشخص محمدرضا شجریان بود. در آن هنگام نسخه‌ای که به دست شنوندگان می‌رسید همان صدایی را حفظ کرده بود که خواننده برای درس ضبط کرده بود. شجریان می‌توانست سال‌ها بعد برخی جمله‌ها را جور دیگری بخواند و برای ضبط دوباره وقت بگذارد. تصمیم گرفت آن مکث‌ها و کشش‌ها همان‌طور بمانند که شنوندگان نخستین‌بار از رادیو شنیده بودند. [۲] [۳] [۱۱]
منابع
- مصاحبه تفصیلی محمدرضا شجریان، بخش زندگی و آثار، وب‌سایت محمدرضا شجریان.
- روایت شجریان در گفت‌وگو با دل‌آواز، به نقل از ایسنا.
- رادیو فردا، ثبت ملی «ربنا» و سابقه پخش آن.
- علی نجفی ملکی و سجاد پورقناد، بررسی موسیقایی «ربنا» و پیوند شنیدن اجرا.
- متن چهار فراز قرآنی و نمونه‌های صوتی «ربنا».
- سعید کمالی دهقان، گاردین، گفت‌وگو با شنونده «ربنا» و پیگیری توقف پخش.
- صدای امریکا، گزارش رمضان ۱۳۹۲ و پخش نشدن «ربنا».
- متن بخش‌هایی از نامه‌های ۱۳۷۴ و ۱۳۸۸ شجریان به صداوسیما.
- یورونیوز فارسی، توضیح معاون صداوسیما درباره پخش نشدن اجرا در سال ۱۳۹۶.
- ایندیپندنت فارسی، سابقه پخش و توقف اجرای شجریان.
- یونسکو، زندگی هنری شجریان و ثبت ملی «ربنا» در سال ۲۰۱۷ میلادی.
- زندگی‌نامه و خاطرات شجریان از نخستین کارهای رادیویی، وب‌سایت محمدرضا شجریان.
- شنیدن اجرای «ربنا» و «مثنوی افشاری» در وب‌سایت محمدرضا شجریان.
- عکس شاخص، محمدرضا شجریان، Ninara، ۲۰۱۱ میلادی · مجوز CC BY 2.0.
