وقتی دوربین به کاخ گلستان رسید، چه کسانی پشت و پیش آن ایستادند؟

رود از سمت چپ عکس می‌گذرد. در زمین باز کنار آن، خیمه‌های روشن تا نزدیکی درختان پراکنده‌اند. عکاس از نقطه‌ای بالاتر به اردو نگاه کرده است و فاصله چنان زیاد است که چهره کسی را نمی‌توان دید. زیر تصویر، نوشته‌ای با دست دیده می‌شود. در فهرست دیجیتال، این عکس به سال ۱۸۶۵ میلادی و به آقا رضا عکاس‌باشی نسبت داده شده است. جای آن در کتابخانه کاخ گلستان هم معلوم است. عکس پنجاه‌وششم آلبوم ۲۲۰ است. این شماره کوچک امکان می‌دهد تصویر را دوباره در میان هزاران عکس دوره قاجار پیدا کنیم. [۱]

دو سال پیش از تاریخ این عکس، ناصرالدین شاه از آقا رضا، یکی از نزدیکان دربار، خواسته بود عکاسی یاد بگیرد. آقا رضا بعدتر در سفرها و مراسم شاه عکس گرفت. در گلستان کارش در کنار کار عکاسانی نگهداری شد که از راه‌های مختلف به ایران رسیده بودند. افسر ایتالیایی عکس ایوان کاخ را گرفت، عکاس فرانسوی وسایل عکاسی به تهران آورد و خود شاه دوربین را به سوی کسانی گرداند که عکاسان بیرون از دربار به آنها دسترسی نداشتند. برای دنبال‌کردن سرگذشت این عکس‌ها، باید هم به نوشته‌های کنار تصویر نگاه کرد و هم به نام کسانی که در تهیه و نگهداری آن نقش داشتند. [۲] [۳]

ولیعهدی که پیش از شاه شدن روبه‌روی دوربین نشست

در دهه ۱۸۴۰ میلادی، دو دوربین از نوع داگروتیپ به محمدشاه قاجار هدیه شد. یکی از جانب ملکه ویکتوریا و دیگری از جانب نیکلای اول، تزار روسیه. این دوربین‌ها از نخستین ابزارهای عکاسی بودند که به ایران رسیدند. در داگروتیپ، تصویر روی صفحه فلزی نقره‌اندود شکل می‌گرفت و هر صفحه همان نسخه اصلی تصویر بود. برای درباری که پرتره‌های شاه و شاهزادگان را نقاشی می‌کرد، این صفحه راه تازه‌ای برای ثبت چهره پیش چشم می‌گذاشت. رقابت بریتانیا و روسیه در ایران هم در این هدیه‌ها بازتاب داشت. [۴] [۵]

ژول ریشار، فرانسوی تازه‌رسیده به تهران، در یادداشت‌هایش ادعا کرد که در دربار کسی طرز کار آن دو دوربین را نمی‌دانست. شهریار عدل، پژوهشگر تاریخ عکاسی، این ادعا را قطعی نمی‌داند. دستگاه‌ها با راهنمای تصویری فروخته می‌شدند و فرستادگان دو کشور هم می‌توانستند طرز استفاده را نشان بدهند. تاریخ یک نوبت عکاسی روشن‌تر است. به روایت ریشار، در ۴ دسمبر ۱۸۴۴ میلادی، زنی فرانسوی که در تهران به نام مادام عباس شناخته می‌شد او را به دربار معرفی کرد و ریشار از ناصرالدین میرزا، ولیعهد، و خواهرش عزت‌الدوله عکس گرفت. [۴] [۵]

از آن صفحات اولیه ریشار، نمونه‌ای که پژوهشگران شناسایی کرده باشند در دست نیست. با این حال، رد بعضی از عکس‌های او در نقاشی‌های دربار مانده است. عدل به پرتره‌هایی اشاره می‌کند که محمد غفاری، مشهور به کمال‌الملک، از روی داگروتیپ‌های ریشار کشید. به این ترتیب، عکس پیش از آن‌که به صورت گسترده در آلبوم‌ها جا بگیرد، می‌توانست واسطه‌ای میان چهره شاه و نقاش باشد. وقتی خود صفحه از میان می‌رفت، تابلویی که از روی آن کشیده شده بود خبر می‌داد که چنین تصویری زمانی وجود داشته است. [۴] [۵]

در آذربایجان، ملک قاسم میرزا، پسر فتحعلی شاه، نیز با داگروتیپ کار می‌کرد. عدل در تحقیق خود از صفحه‌های نقره‌ای و یک دوربین یاد می‌کند که در خانواده شاهزاده به جا مانده بود. در آلبوم‌خانه گلستان نیز آلبوم شماره ۲۳۲ را معرفی می‌کند که ملک قاسم میرزا در حدود ۱۸۵۰ میلادی به ناصرالدین شاه تقدیم کرده بود. نام اهداکننده روی یکی از برگ‌ها نوشته شده و شاه بعدتر عکس‌هایی به همان آلبوم افزوده است. داستان آغاز عکاسی از این راه به بیرون از تهران هم می‌رسد. در یک آلبوم می‌توان رد شاهزاده علاقه‌مند به تصویر و شاه جوانی را دید که آلبوم را پس از دریافت همچنان به کار برد. [۴] [۵]

افسر ایتالیایی و دو آلبوم برای دو مخاطب

لوئیجی پشه برای کار نظامی به ایران آمده بود. دوربین او هم به کاخ رفت و هم از پایتخت بیرون شد. موزیم متروپولیتن عکس ایوان تخت مرمر را با نام پشه و در بازه دهه ۱۸۴۰ تا دهه ۱۸۶۰ میلادی فهرست کرده است. در عکس، تخت و پیکره‌های زیر آن در چارچوب ایوان قرار گرفته‌اند. این تصویر امروز با شماره ۱۹۷۷.۶۸۳.۴ در مجموعه موزیم ثبت است. نام عکاس و مشخصات اثر معلوم‌اند، اما برای این نسخه در فهرست موزیم روز یا سال دقیق ثبت نشده است. [۶]

یکی از آلبوم‌های پشه تاریخ روشن‌تری دارد. او در ۱۸۵۸ میلادی مجموعه‌ای از عکس‌ها را به ناصرالدین شاه تقدیم کرد که در گلستان نگهداری می‌شود. در نوشته همراه آن، پشه کار خود را ثبت تصویری نقش‌برجسته‌ها و بناهای تخت جمشید معرفی کرد. پیش از او ریشار مأمور شده بود از آنجا عکس بگیرد و مأموریتش به پایان نرسید. پشه از آثار باستانی عکس گرفت و عکس‌ها را به کاخ برگرداند. برای کسی که امکان سفر به فارس را نداشت، ورق‌زدن چنین آلبومی می‌توانست راه دیدن جزئیات بناها باشد. [۵] [۷]

پشه در ۱۸۶۰ مجموعه دیگری را به هنری راولینسون، دیپلمات بریتانیایی، داد. این نسخه امروز در انستیتوت پژوهشی گتی است. آلبوم با ۲۱ نمای تهران و پیرامون آن آغاز می‌شود و سپس ۲۱ عکس از آثار باستانی را در بر می‌گیرد. در عکس‌های تهران، دروازه‌های شهر و بخش‌هایی از گلستان دیده می‌شوند که بعدها تغییر کردند یا از میان رفتند. پژوهشگران گتی انتخاب بعضی از تصاویر، از جمله عکس کتیبه، را با علایق راولینسون در خواندن خط میخی مرتبط دانسته‌اند. پشه بخشی از عکس‌هایی را که در خدمت شاه تهیه کرده بود، این‌بار برای مخاطبی با علایق دیگر در آلبومی تازه چید. [۷] [۸]

از تاریک‌خانه تا اردو

در دهه ۱۸۶۰ میلادی، کاخ گلستان اتاق عکاسی و تاریک‌خانه داشت و برای عکاس دربار سمت رسمی در نظر گرفته شد. دارالفنون هم کارگاه عکاسی خود را برپا کرد. به گزارش موزیم ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، گفته شده که فرانسیس کارلیان، عکاس فرانسوی، به شاه و آقا رضا آموزش داده بود. او وسایل عکاسی وارد می‌کرد و می‌فروخت. گرفتن عکس پایان کار نبود. پس از نور دادن، صفحه باید ظاهر می‌شد و از نگاتیو نسخه چاپی می‌گرفتند. بخشی از تاریخ عکاسی کاخ را باید در همین کار دور از چشم در تاریک‌خانه جست. [۲]

آقا رضا دستگاهش را در سفرهای شاه هم به کار برد. در عکس اردو، فاصله دوربین از اردو امکان دیدن جای خیمه‌ها نسبت به رود و درختان را فراهم کرده است. زمانی که کار به پرتره‌های شاه می‌رسید، رابطه عکاس و سوژه فرق می‌کرد. اسمیتسونین از یکی از خدمت‌گزاران دربار به نام موچول‌خان یاد می‌کند. شاه به او عکاسی آموخته بود و او در ظاهر کردن و چاپ نگاتیوها کمک می‌کرد. شاه برای گرفتن پرتره از خودش به کسی نیاز داشت که دستگاه را به کار بیندازد. [۱] [۲] [۳]

موچول‌خان اجازه داشت از زنان حرم هم عکس بگیرد. خود ناصرالدین شاه نیز از میانه دهه ۱۸۶۰ میلادی از زنان و خدمت‌گزاران دربار عکس می‌گرفت. نام او بر بخشی از عکس‌ها آمده است، اما برای هر تصویری از زندگی زنان گلستان نمی‌توان نتیجه گرفت که دوربین در دست شاه بوده است. در یکی از عکس‌های آلبوم ۱۰۸، انیس‌الدوله سوار بر مرکب دیده می‌شود. نوشته همراه تصویر به توقف در نهارگاه لتیان، هنگام بازگشت از سفر فیروزکوه و سوادکوه، اشاره دارد. عکس به ۱۸۹۳ میلادی تاریخ‌گذاری شده و نام عکاس در فهرست این تصویر مشخص نیست. [۲] [۹]

مشتریانی بیرون از کاخ

تهران در همان دوره عکاس‌خانه‌های مستقل هم پیدا کرد. جوزف پاپازیان، عکاس ارمنی ایرانی، در حدود ۱۸۷۵ میلادی در تهران کارگاه گشود. پشت عکس‌های چاپی او طرحی با نوشته به چهار زبان، نام کارگاه و نشان شیر و خورشید دیده می‌شد. تعدادی از عکس‌های او هم به گلستان راه یافته‌اند. آنتوان سوریوگین پس از آموزش در تفلیس نخست در تبریز و سپس در تهران عکاس‌خانه باز کرد. در کارگاه تهران هم اعضای خانواده سلطنتی به دیدنش می‌رفتند، هم مسافران خارجی و هم مردم محل. عکاس در چنین کارگاهی می‌توانست به مشتری نسخه چاپی بدهد و نام خودش را همراه عکس از در بیرون بفرستد. [۲]

سوریوگین گاهی رد خود و دستگاهش را هم در عکس می‌گذاشت. پژوهشگران اسمیتسونین بازتاب یا سایه او را در بعضی عکس‌هایش، از جمله در تصویری از یک نشست دربار، شناسایی کرده‌اند. این رد به خواننده عکس کمک می‌کند بفهمد عکاس دستگاه را در کجای صحنه گذاشته است. در تصویری که ممکن است هنگام نخستین نگاه فقط پرتره اشخاص به نظر برسد، حضور کسی که عکس را ساخته هم قابل دیدن است. [۲]

نگهداری آلبوم‌ها کار نسل‌های بعد شد. شهریار عدل گزارش کرده که از ۱۳۵۲ خورشیدی، بدری آتابای و همکارانش در گلستان آلبوم‌ها را پاک، تعمیر و فهرست‌بندی کردند. پیش از آن، به نوشته او، ایرج افشار نسخه‌ای از حدود پانزده هزار عکس فراهم کرده بود که در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می‌شد. عدل شمار آلبوم‌ها و عکس‌ها را هم از قول آتابای ثبت کرده است. برای یک عکس در میان ده‌ها هزار عکس، شماره آلبوم و شماره برگ راه بازگشت به اصل سند است. [۵]

در برگ ۵۶ آلبوم ۲۲۰، هنوز می‌توان جریان آب و پراکندگی خیمه‌ها را دنبال کرد. در برگ ۱۹ آلبوم ۱۰۸، نوشته کنار عکس مسیر بازگشت و نام انیس‌الدوله را حفظ کرده است. اولی نام عکاس را هم دارد و دومی از عکاسی می‌آید که نامش در فهرست امروز نیامده است. دو برگ از دو سفر جداگانه کنار هم نشان می‌دهند که آلبوم‌خانه چگونه جزئیاتی از کار عکاسان و زندگی کسانی را حفظ کرده که زمانی برای گرفتن یک عکس در برابر دستگاه ایستادند. [۱] [۹]

منابع

1. آقا رضا عکاس‌باشی، عکس سال ۱۸۶۵، آلبوم ۲۲۰، برگ ۵۶، کتابخانه کاخ گلستان.
2. موزیم ملی هنر آسیایی اسمیتسونین، ورود عکاسی به ایران.
3. پرونده نامزدی کاخ گلستان برای ثبت در میراث جهانی یونسکو.
4. شهریار عدل، مدخل داگروتیپ، دانشنامه ایرانیکا.
5. شهریار عدل، آغاز عکاسی در ایران و نخستین عکاس‌ها، ایران‌نامه.
6. لوئیجی پشه، عکس شاخص ایوان تخت مرمر، موزیم متروپولیتن · نسخه دیجیتال ویکی‌مدیا · مالکیت عمومی، CC0.
7. انستیتوت پژوهشی گتی، فهرست آلبوم عکس‌های لوئیجی پشه، ۱۸۶۰ میلادی.
8. لیلا معیری پاسارگادی و فرانسس ترپک، پژوهش درباره آلبوم عکس اهدایی به هنری راولینسون.
9. انیس‌الدوله در نهارگاه لتیان، آلبوم ۱۰۸، برگ ۱۹، کتابخانه کاخ گلستان.