سیمین دانشور در «سووشون» جنگ را به خانه‌ای در شیراز آورد
بخش‌های این نوشته
در آغاز رمان «سووشون»، نانواهای شیراز برای عروسی دختر حاکم نان سنگک بزرگی پخته‌اند. مهمان‌ها دسته‌دسته می‌آیند تا نان را ببینند. زری گوشه سفره قلمکار را بلند می‌کند و می‌بیند که آن را روی دو لنگه در پهن کرده‌اند. نام صنف نانواها بر نان نقش بسته است. یوسف، شوهر زری، کنار سفره از هدر رفتن آرد حرف می‌زند. چند نفر که سخنش را شنیده‌اند، دور می‌شوند. زری دست او را می‌گیرد و از او می‌خواهد که همان یک شب آرام بگذرد. خودش هنوز کنار نان ایستاده و به آردی فکر می‌کند که برای پختن آن مصرف شده است. [۱]
این عروسی در جهان داستانی سیمین دانشور رخ می‌دهد. در همان چند صفحه نخست، خواننده همراه زری از مجلس حاکم به فکر خرید نان در شهر می‌افتد. نان بزرگ می‌توانست غذای شام یک خانواده باشد. بیرون از مجلس، تهیه نان دشوار شده و خبر نان بی‌کیفیت و بیمارانش میان مردم می‌گردد. در داخل مجلس، همان نان وسیله تبریک به حاکم است. دانشور جنگ جهانی دوم را از فاصله میان این دو صحنه به خواننده معرفی می‌کند. شیراز در سال‌های حضور نیروهای بریتانیا زمینه رمان است و چشم زری راه ورود به زندگی یک خانواده در آن شهر. [۱] [۲]
نان در مجلس حاکم و نان در اسناد شیراز
در فصل نخست، زری میان مهمانان با مردی روبه‌رو می‌شود که پیش از جنگ برای خانواده‌اش آشنا بود. او زمانی ماشین خیاطی می‌فروخت و به خریداران دوختن یاد می‌داد. زری هم از او درس گرفته بود. حالا همان مرد با لباس نظامی در مجلس ایستاده است. شناختن او به خواننده نشان می‌دهد که جنگ برای زری از راه چهره‌های آشنا و تغییر جایگاه آن‌ها قابل دیدن شده است. همان زنی که دقایقی پیش از شوهرش خواسته بود آرام حرف بزند، در ذهن خود گذشته این مهمان را مرور می‌کند. بخش بزرگی از جهان بیرون در فصل‌های بعد نیز به همین شیوه، از راه دیدار و گفت‌وگو، به او و به خواننده می‌رسد. [۱] [۲]
در اسناد تاریخی، بریتانیا و شوروی در سال ۱۳۲۰ وارد ایران شدند و جنوب کشور در حوزه حضور نظامی بریتانیا قرار گرفت. گزارش‌های دوره جنگ از دشواری رساندن مواد غذایی به شهرها خبر می‌دهند. یکی از گزارش‌های قنسولگری بریتانیا در شیراز، مربوط به ۱۵ دسمبر ۱۹۴۲، می‌گوید سهمیه‌بندی نان به دلیل آماده نشدن کوپن‌ها به تاخیر افتاده بود. نویسنده گزارش، جابه‌جایی مسئولیت تهیه مواد غذایی میان دو اداره و خروج بخشی از غله به سوی اصفهان و یزد را هم از مشکلات تامین شیراز می‌شمارد. این سند از نگاه یک مقام بریتانیایی نوشته شده و درباره دشواری کار اداره‌ها در همان شهر اطلاعات می‌دهد. [۳]
در مکاتبات همان سال، مقام‌های ایران، بریتانیا و امریکا درباره ذخیره گندم، واردات و رساندن آذوقه به شهرها گفت‌وگو کردند. در یکی از تلگرام‌ها، نماینده امریکا در تهران از کاهش ذخیره پایتخت و اختلاف بر سر اندازه کمبود و مقدار غله موجود در انبارها نوشت. سند تهران و گزارش قنسولگری شیراز دو محل متفاوت را نشان می‌دهند. کنار هم می‌توان دید که تعیین سهمیه نان در شهر، به پرسش‌های بزرگ‌تری درباره ذخیره، انتقال و مسئولیت اداره‌ها وابسته بود. در رمان، همین گرفتاری به صورت ملموس‌تری به چشم زری می‌آید. او به نانی نگاه می‌کند که برای جشن ساخته‌اند و حساب می‌کند آرد آن چه مصرف دیگری می‌توانست داشته باشد. [۱] [۳] [۴]
زری از خانه به خبرهای شهر می‌رسد
دانشور روایت بیست‌وسه فصل را نزدیک به زری نگه می‌دارد. در خانه، او با یوسف، پسرش خسرو، دختران دوقلو و خواهر شوهرش زندگی می‌کند. خبرهایی که در حضور او رخ نداده‌اند، از زبان کسانی می‌آیند که به دیدارش می‌رسند یا او با آنان روبه‌رو می‌شود. برای همین خواننده اغلب هم‌زمان با زری از رویدادی بیرون از خانه باخبر می‌شود. مسعود جعفری جزی در ایرانیکا توضیح می‌دهد که این شیوه، زندگی خانه را به جریان بزرگ‌تر سیاست و اقتصاد شهر پیوند می‌دهد. دغدغه زری برای امنیت فرزندانش نیز بر همان خبرهایی اثر می‌گذارد که گوش می‌دهد و تصمیم‌هایی که می‌گیرد. [۲]
بخشی از زمین و محصول در اختیار یوسف است. از او می‌خواهند محصول را بفروشد و او می‌خواهد غله به کسانی برسد که در همان محل به آن نیاز دارند. جعفری جزی می‌نویسد که یوسف به نیروهای اشغالگر و به دو خان قشقایی که درگیر شورش علیه دولت مرکزی‌اند، محصول نمی‌فروشد. هر تصمیم درباره غله، پای او را به روابط مالکان محلی، صاحبان قدرت و روستاییان می‌کشاند. زری خطر این تصمیم‌ها را برای خانواده حس می‌کند. در نگاه او، پرسش درباره این‌که محصول به چه کسی برسد، کم‌کم به پرسش دیگری بدل می‌شود. اگر یوسف پای تصمیمش بایستد، چه بر سر خانواده خواهد آمد؟ [۲] [۵]
یوسف در سفری به روستا کشته می‌شود. زری می‌خواهد مردم در تشییع جنازه‌اش شرکت کنند. جمعیت بیشتر می‌شود و نیروهای دولتی آن را پراکنده می‌کنند. زری ناچار می‌شود او را شبانه به خاک بسپارد. در این بخش، تصمیم درباره شیوه سوگواری نیز به مساله عمومی بدل می‌شود. کسانی که از خانه بیرون می‌آیند و به جمع می‌پیوندند، سوگ یک خانواده را در خیابان می‌برند. همان زری که در آغاز رمان از بلند شدن صدای یوسف در مجلس حاکم نگران بود، حالا می‌خواهد به شکلی که خود درست می‌داند با او وداع کند. تغییر جایگاه زری را می‌توان در فاصله همان دو مجلس دید. [۲] [۵]
مرگ یوسف برای خواننده‌ای که از آغاز با زری در خانه مانده، در زندگی بازماندگان هم دنبال می‌شود. خسرو در صفحه‌های آخر از ادامه راه پدرش سخن می‌گوید. مک‌ماهون، دوست ایرلندی خانواده که در آغاز در مجلس حاکم از زری درباره سفره عروسی می‌پرسد، در پایان با شعری برای یاد یوسف برمی‌گردد. در آن شعر، تصویر روییدن درخت از یک خانه به شهر و سرزمین می‌رسد. جعفری جزی این تصویر را در کنار افسانه سیاوش می‌خواند که در آن از خون سیاوش گیاهی می‌روید. نقش مک‌ماهون در این دو صحنه را می‌توان در خود کتاب دنبال کرد. نخست با پرسشی درباره جزئیات یک سفره وارد گفت‌وگو می‌شود و در پایان از چیزی حرف می‌زند که پس از مرگ یوسف باقی خواهد ماند. [۱] [۲]
شیرازی که دانشور می‌شناخت
سیمین دانشور در شیراز به دنیا آمد و در مکتب دوزبانه مهرآیین درس خواند که مبلغان بریتانیایی آن را اداره می‌کردند. بعدها برای تحصیل ادبیات فارسی به دانشگاه تهران رفت. پس از مرگ پدرش، مدتی با رادیو تهران و مطبوعات کار کرد. «آتش خاموش»، مجموعه داستان‌هایش، پیش از «سووشون» منتشر شد. دانشور با بورسیه فولبرایت به دانشگاه استنفورد رفت و در آن‌جا با والاس استگنر در زمینه داستان‌نویسی کار کرد. پس از بازگشت به ایران به تدریس تاریخ هنر پرداخت و مجموعه «شهری چون بهشت» را منتشر کرد. وقتی «سووشون» در سال ۱۳۴۸ چاپ شد، او تجربه نوشتن داستان، ترجمه و کار در رسانه را پشت سر داشت. [۲] [۶] [۷]
منتقدانی که پیوند زندگی دانشور و رمان را دنبال کرده‌اند، میان مکتب زری و مکتب نویسنده شباهت یافته‌اند. برخی هم میان یوسف و جلال آل‌احمد، همسر دانشور، شباهت دیده‌اند. دانشور داستان خود را با روشی توصیف کرده که جعفری جزی آن را آمیزه‌ای از مشاهده مستند و تخیل نقل می‌کند. آشنایی با شیراز و زبان مردم آن، بخشی از مواد کار نویسنده بود. او از این مواد، شخصیتی ساخت که زندگی‌اش با زندگی خود دانشور فرق داشت. زری مادر سه فرزند است و موقعیتش در خانه و در خانواده زمین‌دار، رشته تصمیم‌های رمان را شکل می‌دهد. خود دانشور و آل‌احمد فرزندی نداشتند. شباهت‌ها به فهم راه ورود بعضی جزئیات به کتاب کمک می‌کنند. تاریخ زندگی زری در صفحه‌های رمان پیش می‌رود. [۲] [۶] [۷]
خوانندگان و منتقدان از این نزدیکی به زری برداشت‌های یکسانی نداشته‌اند. در مرور ایرانیکا، گروهی از منتقدان تغییر او را از دل‌مشغولی‌های خانه تا تصمیم به تشییع عمومی، نشانه رشد شخصیت و توان تصمیم‌گیری زن می‌دانند. گروهی دیگر می‌پرسند که خواسته‌های خود زری تا چه اندازه در کنار وفاداری او به یوسف مجال بیان یافته است. بعضی منتقدان درباره جایگاه خاطره و قصه‌های فرعی نیز اختلاف دارند. این گفت‌وگوها به شیوه روایت برمی‌گردد. نویسنده بیشتر وقت، خواننده را نزدیک به فکر و دیده‌های زری می‌نشاند و در همان حال، سیاست شهر و تصمیم‌های شوهرش بخش مهمی از جهان پیرامون او را می‌سازند. [۲] [۵]
نام کتاب از یک آیین سوگ آمد
عنوان «سووشون» از سوگواری سیاوش می‌آید. سیاوش در داستان‌های ایرانی به دست افراسیاب کشته می‌شود و یاد مرگ او در آیینی که در بخش‌هایی از فارس شناخته بود، زنده می‌ماند. ایرانیکا به حضور نام‌هایی چون خسرو و رستم در رمان اشاره می‌کند که خواننده آشنا با آن داستان کهن می‌تواند دوباره بشناسد. در آغاز کتاب، یاد رستم از دل فکر زری درباره دشواری به دست آوردن نان می‌گذرد. در پایان، نام آیین سوگ در کنار سرنوشت یوسف معنا پیدا می‌کند. به این ترتیب، پیوند با روایت کهن از چند اشاره کوتاه آغاز می‌شود و زمانی آشکارتر می‌شود که زری باید برای دفن شوهرش تصمیم بگیرد. [۱] [۲]
رمان به زبان‌های مختلف ترجمه شد. محمدرضا قانون‌پرور ترجمه انگلیسی خود را با عنوان «سووشون، رمانی درباره ایران معاصر» منتشر کرد. ترجمه رکسان زند در انگلیسی نام «سوگ‌نامه‌ای ایرانی» گرفت. یکی واژه محلی را در عنوان نگه داشت و دیگری برای خواننده تازه معنای سوگ را پیش کشید. ناشر ترجمه قانون‌پرور، فصل اول را در دسترس گذاشته است. خواننده آن نسخه هم از همان جایی وارد رمان می‌شود که خواننده نسخه فارسی. مهمانان برای دیدن نان به اتاق می‌آیند و زری، بعد از دور شدن یوسف، هنوز کنار سفره ایستاده است. [۱] [۲] [۸]
منابع
- سیمین دانشور، سووشون، فصل اول در ترجمه محمدرضا قانون‌پرور، نشر میج.
- مسعود جعفری جزی، دانشنامه ایرانیکا، سووشون و زمینه تاریخی و ادبی آن.
- یادداشت قنسولگری بریتانیا در شیراز درباره آذوقه، ۱۵ دسمبر ۱۹۴۲، کتابخانه دیجیتال قطر و کتابخانه بریتانیا.
- آرشیو وزارت خارجه امریکا، تلگرام درباره گندم و نان در ایران در ۱۹۴۲.
- نشریه دانشگاه میشیگان، ایران معاصر از راه رمان‌هایش.
- تهران بیورو، زندگی و کار سیمین دانشور، آرشیو پی‌بی‌اس.
- گاردین، زندگی‌نامه سیمین دانشور و پیوند تجربه شیراز با سووشون.
- فهرست کتابخانه دانشگاه مطالعات خارجی توکیو، ترجمه رکسان زند.
عکس شاخص، سیمین دانشور، دهه ۱۹۶۰. منبع آرشیوی کجارو، نام عکاس مشخص نیست. منبع عکس · مالکیت عمومی در ایران.
