فروغ فرخزاد چگونه زندگی باباباغی را به پرده سینما آورد؟

در نخستین تصویر «خانه سیاه است»، زنی روبه‌روی آینه نشسته است. پشت سر او را می‌بینیم و چهره‌اش را از راه آینه. بخشی از صورتش زیر روسری است. تصویر چند لحظه می‌ماند و قاب به بازتاب صورت نزدیک‌تر می‌شود. پیش از آن، روی پرده تاریک، صدایی گفته است که فیلم می‌خواهد رنجی را نشان دهد که چشم بستن بر آن چیزی از آن کم نمی‌کند. دوربین حالا در باباباغی، مرکز اقامت و درمان بیماران جذام در نزدیکی تبریز، است. زن در آینه ابتدا دارد به خودش نگاه می‌کند. تماشاگر از جایی پشت شانه او وارد این دیدار می‌شود. [۱]

فروغ فرخزاد در ۱۹۶۲ با یک گروه کوچک برای فیلم‌برداری به باباباغی رفت. او برای بسیاری از خوانندگان با شعرهایش شناخته می‌شد و در استودیوی ابراهیم گلستان هم کار سینما می‌کرد. این بار مسئولیت ساخت فیلمی را پذیرفته بود که زندگی مردم یک مرکز دور از شهر را به پرده می‌آورد. در پایان کار، از آن سفر فیلمی در حدود بیست دقیقه ماند. صدای دو راوی، صدای آدم‌های محل و تصویرهایی از مکتب، درمانگاه و زندگی روزمره در آن به هم می‌رسند. [۲] [۳]

دوازده روز در باباباغی

باباباغی در آن سال‌ها هم محل درمان بود و هم محل زندگی. بیمارانی که از شهرها و آبادی‌های دیگر به آن‌جا می‌آمدند، گاهی سال‌ها در همان محیط می‌ماندند. تاریخچه‌ای که محمدحسین عزیزی و مسلم بهادری نوشته‌اند، از وضع دشوار زندگی بیماران در دهه ۱۹۶۰ یاد می‌کند. در ۱۹۵۷ انجمنی در تبریز برای حمایت از بیماران باباباغی شکل گرفته بود. چنین انجمنی می‌توانست نیازهای مرکز را به کسانی برساند که زندگی داخل آن را به ندرت می‌دیدند. سفارش ساخت مستند نیز از همین کار حمایت و آگاهی‌رسانی برخاست. [۲] [۴]

پیش از سفر باباباغی، فرخزاد در استودیوی گلستان با تدوین آشنا شده بود. موزه هنر مدرن نیویارک در معرفی کارهای سینمایی او به تدوین «یک آتش» اشاره می‌کند، مستندی درباره آتش‌سوزی یک چاه نفت که گلستان تهیه کرده بود. در «خانه سیاه است»، فرخزاد هم نویسنده و کارگردان بود و هم تدوینگر. سلیمان میناسیان پشت دوربین بود و گلستان تهیه‌کنندگی را بر عهده داشت. این تقسیم کار را می‌توان در عنوان‌های فیلم و در اسناد جشنواره ونیز دید. نام فیلم معمولاً با فروغ می‌آید و تصویرهایش حاصل کار همین گروه کوچک در کنار مردم باباباغی است. [۳] [۵]

پژوهش منتشرشده از سوی انتشارات دانشگاه کمبریج، مدت فیلم‌برداری را دوازده روز ثبت کرده است. پژوهش سینما ایرانیکا به یک سفر مقدماتی و سپس بازگشت گروه برای فیلم‌برداری اشاره می‌کند. در این فاصله، فرصت دیدن محل و گفت‌وگو با ساکنان فراهم شد. سال‌ها بعد، حسین منصوری، که در باباباغی کودکی کرده بود، به رادیو فردا گفت پدرش از نمایندگان بیماران بود و فروغ برای فهمیدن شیوه کار با او صحبت کرد. منصوری به یاد می‌آورد که پدرش برای کارگردان از نگاه تحقیرآمیز مردم بیرون گفته بود و تحمل آن را دشوارتر از تحمل خود بیماری می‌دانست. این خاطره از زبان کسی نقل شده که پس از آن دیدار با فروغ زندگی کرد. [۲] [۴] [۶]

از نگاه مردم بیرون، باباباغی پیش از هر چیز نام یک مرکز بیماری بود. برای خانواده‌هایی که آن‌جا زندگی می‌کردند، همان محل جایی بود که کودک به صنف می‌رفت، مردم خرید می‌کردند، غذا می‌خوردند و روز را می‌گذراندند. فاصله میان این دو تجربه را می‌توان در خود فیلم دید. دوربین هم رسیدگی به زخم‌ها را ثبت کرده و هم به چیزهایی وقت داده که در یک گزارش معمول شفاخانه به آسانی حذف می‌شدند. توپی که به زمین می‌خورد، ظرف‌هایی که کنار پنجره گذاشته شده‌اند و دست‌هایی که کار روزانه را پیش می‌برند، همه از همان محل آمده‌اند. [۱] [۷]

صدای دو راوی و صدای مردم

یک بخش از گفتار فیلم با صدای ابراهیم گلستان خوانده می‌شود. در آن، توضیح‌هایی درباره جذام و امکان درمان آن شنیده می‌شود. برای تماشاگر آن روز، این بخش به باورهایی پاسخ می‌داد که بیماری را موروثی یا درمان‌ناپذیر می‌پنداشتند. بخشی دیگر را فروغ می‌خواند. متن او از زبان دعا، بخش‌هایی از کتاب مقدس و قرآن و شعر خودش استفاده می‌کند. شنیدن این دو صدا در فاصله‌ای کوتاه، تماشاگر را از توضیح درباره بیماری به شنیدن کلمات مربوط به رنج و تنهایی می‌برد. در این میان، بازی و درس و دعای مردم باباباغی نیز با صدای خودشان در فیلم جا دارد. [۱] [۳] [۷]

آرشیو مستند آمستردام صحنه‌های خرید، غذا خوردن، بافتن و بازی را در معرفی فیلم برمی‌شمارد. این لحظه‌ها در کنار صحنه‌هایی از آسیب‌های بیماری و درمان می‌آیند. در نمایی، مکث دوربین اجازه می‌دهد که چهره و نگاه یک نفر را ببینیم. در بخش دیگر، صدای تکرارشونده یک حرکت ضرباهنگ چند تصویر را تعیین می‌کند. تماشاگر همیشه از یک مکان به مکان بعدی با توضیح راوی نمی‌رود. گاهی صدای ضربه توپ یا حرکت عصا، یا شباهت شکل دو حرکت، نماها را به هم وصل می‌کند. تدوین فروغ به جزئیاتی که در فیلم‌های توضیحی معمولاً زمینه تصویر اند، جایی در پیش‌زمینه می‌دهد. [۱] [۷]

خود فرخزاد در گفت‌وگو با فرج صبا در مجله «روشنفکر» در فبروری ۱۹۶۴، باباباغی را جامعه‌ای محصور توصیف کرد. به گفته او، بعضی از همان شکل‌های محرومیت و فرسودگی را می‌توان در زندگی کسانی هم دید که بیرون از مرکز سالم شمرده می‌شوند. این گفته پس از ساخت فیلم بیان شد و جشنواره ونیز آن را هنگام نمایش نسخه مرمت‌شده بازنشر کرد. پرسشی که او آن‌جا طرح کرد از مرز یک مرکز درمانی می‌گذشت. برای فهم آن می‌شود به همان فاصله میان آینه آغاز فیلم و نگاه مردم بیرون، که پدر منصوری از آن حرف زده بود، برگشت. [۳] [۶]

کودکی که از باباباغی به تهران رفت

پیوند فروغ با باباباغی با پایان فیلم‌برداری قطع نشد. حسین منصوری با او به تهران رفت و فرزندخوانده‌اش شد. منصوری در گفت‌وگوی سال ۱۳۸۹ از نخستین دیدار با فروغ و سپس از زندگی در تهران یاد کرد. می‌گفت وقتی برای اولین بار شعر گفتن او را دید، نمی‌دانست شعر چیست. فروغ زیر لب با خودش حرف می‌زد و کودک خیال می‌کرد جایی از بدنش درد می‌کند. بعد از مرگ فروغ بود که دیدن عکس‌ها، خواندن مجله‌ها و شنیدن حرف کسانی که به خانه می‌آمدند، به او کمک کرد بفهمد آن لحظه‌ها بخشی از شعر گفتن بوده‌اند. [۶]

در همان گفت‌وگو، منصوری تصویر دیگری از انتظار خود به یاد آورد. وقتی فروغ به اروپا رفته بود، بارها از دریچه حویلی به کوچه نگاه می‌کرد تا ببیند برگشته است یا نه. یک روز فروغ زنگ زد و پرسید آیا صدایش را می‌شناسد. منصوری گفت صدا را شناخت، اما از دلتنگی و دلخوری وانمود کرد که گمان می‌کند دخترخاله‌اش پشت تلفن است. در بازگویی او، آنچه از باباباغی آغاز شده بود، بعدتر به رفت‌وآمدهای یک خانه، فاصله سفرها و انتظار بازگشت کسی مربوط می‌شد که در زندگی‌اش جای گرفته بود. این بخش داستان را خود منصوری سال‌ها پس از مرگ فروغ روایت کرد. [۶]

منصوری بزرگ شد و به کار شعر و ترجمه روی آورد. رادیو فردا گفت‌وگو را پس از نمایش مستندی درباره زندگی او منتشر کرد، زمانی که خودش می‌توانست درباره باباباغی و آنچه بعدتر بر او گذشته بود سخن بگوید. فیلم ۱۹۶۲ بخشی از زندگی یک محل را در فاصله چند روز حفظ کرده بود. مصاحبه سال‌ها بعد مسیری طولانی‌تر را باز می‌کند. در آن، پدر منصوری کسی است که کارگردان برای شناختن باباباغی به سراغش می‌رود و خود منصوری نیز درباره زندگی‌اش به پرسش‌ها پاسخ می‌دهد. [۶]

جمله‌ای که روی تخته ماند

در بخش پایانی مستند، کودکان در صنف درس‌اند. آموزگار از یکی از آنان می‌خواهد با کلمه «خانه» جمله بسازد. کودک روی تخته می‌نویسد «خانه سیاه است». عنوان فیلم این‌جا به شکل یک تکلیف مکتب برمی‌گردد. تماشاگر تا آن لحظه مردم محل را دیده و صداهای مختلفی از آنان و از راویان شنیده است. حالا جمله‌ای کوتاه با خط کودک روی تخته است و در ادامه تصویر دروازه بسته‌شونده محل می‌آید. فیلم پاسخ کودک را به یک گفت‌وگوی طولانی بدل نمی‌کند. تخته و دروازه، هر یک، چیزی را که دوربین در دو سوی این زندگی دیده است به یاد می‌آورند. [۱]

فیلم در ۱۹۶۴ در جشنواره فیلم کوتاه اوبرهاوزن جایزه گرفت. نسخه مرمت‌شده آن در ۲۰۱۹ در بخش آثار کلاسیک جشنواره ونیز به نمایش درآمد. مرکز سینمایی بولونیا و شرکت اکران نوآر در مرمت سهم داشتند. برخی آرشیوها سال فیلم را ۱۹۶۲، زمان ساخت، و برخی ۱۹۶۳ ثبت کرده‌اند. آنچه از این ثبت‌های متفاوت روشن می‌شود این است که سفر و فیلم‌برداری در ۱۹۶۲ انجام شد و اثر در سال‌های پس از آن به جشنواره‌ها رسید. امروز می‌توان دوباره آن را دید و میان صدای راویان مکث کرد تا صدای صنف و بازی و دعا هم شنیده شود. [۲] [۳] [۷] [۸]

اگر از آخر فیلم به آغازش برگردیم، نخستین زن هنوز روبه‌روی آینه است. او در فیلم فرصت دارد نگاه کند و نگاهش را پایین بیاورد. روی تخته نیز نوشته‌ای هست که با حرکت دست یک کودک شکل می‌گیرد. این دو صحنه از زندگی کسانی آمده‌اند که عموماً بیرون از میدان دید شهر بودند. فرخزاد و میناسیان آن‌قدر نزدیک شدند که لحظه را ثبت کنند و تدوین به تماشاگر وقت می‌دهد تا آن را ببیند. بیش از شصت سال پس از فیلم‌برداری، این وقت کوتاه هنوز همان کاری را می‌کند که پدر حسین منصوری از آن حرف زده بود. از ما می‌خواهد به شیوه نگاه کردن خود توجه کنیم. [۱] [۶]

منابع

1. خود فیلم «خانه سیاه است» و یادداشت صحنه‌ها در آرشیو پدما.
2. انتشارات دانشگاه کمبریج، پیشینه باباباغی و زمان فیلم‌برداری.
3. جشنواره ونیز، مشخصات فیلم، مرمت و گفت‌وگوی فروغ با مجله روشنفکر.
4. سینما ایرانیکا، پژوهش درباره دو فیلم نخست به کارگردانی زنان ایران.
5. موزه هنر مدرن نیویارک، معرفی کارهای سینمایی فرخزاد.
6. رادیو فردا، گفت‌وگوی شهرام میریان با حسین منصوری.
7. آرشیو جشنواره مستند آمستردام، صحنه‌ها و دست‌اندرکاران فیلم.
8. آرشیو جشنواره فیلم کوتاه اوبرهاوزن.

عکس شاخص، پرتره فروغ فرخزاد، عکاس نامعلوم. منبع عکس · مالکیت عمومی در ایران.