نور عنایت‌خان، نویسنده قصه‌های کودکان که صدای مقاومت را از پاریس رساند

در دفتر پرواز فرانک رایمیلز، خلبان نیروی هوایی بریتانیا، ثبت شده که شب ۱۶ جون ۱۹۴۳ هواپیمایش به فرانسه رفت. یکی از سرنشینانش نور عنایت‌خان بود. او فرانسوی را روان حرف می‌زد، سال‌ها در نزدیکی پاریس زندگی کرده بود و این بار برای کار با شبکه مقاومت برمی‌گشت. در سندی که چند روز پیش از پرواز برایش آماده شده بود، از او خواسته بودند به عنوان مسوول مخابره پیام‌های رادیویی کار کند. در آن سند، هم نامی که همکارانش می‌شناختند آمده بود و هم نام دیگری که برایش در فرانسه در نظر گرفته شده بود.^{۱، ۲، ۳، ۵}

دفتر پرواز اکنون در موزیم نیروی هوایی بریتانیا نگه‌داری می‌شود. کنار آن نشانی به نمایش گذاشته شده که خانواده عنایت‌خان به موزیم امانت داده است. دفتر به شبی مربوط است که او به فرانسه رسید. نشان سال‌ها بعد از مرگ او اعطا شد. در فاصله میان این دو سند، چند ماه کار در فرانسه اشغالی، بازداشت در پاریس و انتقال از زندانی در آلمان به اردوگاه داخائو قرار دارد. چند سال پیش از آن، نام عنایت‌خان روی کتابی برای کودکان چاپ شده بود.^{۱، ۴، ۵، ۷}

از قصه‌های کودکان تا نیروی هوایی

نورالنساء عنایت‌خان در ۱۹۱۴ در مسکو به دنیا آمد. پدرش عنایت‌خان، موسیقی‌دان و آموزگار تصوف، اهل هند بود و مادرش امینه بیگم از امریکا آمده بود. خانواده مدتی در لندن زندگی کرد و بعد به فرانسه رفت. نور بیشتر سال‌های رشد خود را در پاریس و اطراف آن گذراند. پدرش در ۱۹۲۷ درگذشت و به روایت آرشیو ملی بریتانیا، نور در مراقبت از مادر و خواهر و برادرهای کوچک‌تر سهم گرفت. این سال‌ها به دوره‌ای تعلق دارد که او هنوز به نوشتن و کار ادبی فکر می‌کرد.^{۱، ۲، ۷، ۸}

عنایت‌خان در سوربن روان‌شناسی کودک خواند. پیش از جنگ برای کودکان داستان و شعر می‌نوشت و نوشته‌هایش در نشریه‌های فرانسه چاپ می‌شد. در ۱۹۳۹، کتاب «بیست قصه جاتاکا» از او نشر شد. این قصه‌ها از روایت‌هایی برگرفته شده بود که در سنت بودایی درباره زندگی‌های پیشین بودا گفته می‌شود. به نوشته شربانی باسو، زندگی‌نامه‌نویس او، چاپ کتاب ادامه کاری بود که نور در پاریس برای خوانندگان خردسال انجام می‌داد. بعد از آغاز جنگ، مسیر زندگی‌اش عوض شد. نویسنده‌ای که به زبان فرانسوی با خوانندگان خود ارتباط داشت، بعدها همان زبان را در ماموریت بریتانیا به کار برد.^{۱، ۲، ۵، ۷، ۸}

در جون ۱۹۴۰، خانواده چند روز پیش از سقوط پاریس فرانسه را ترک کرد و به بریتانیا رفت. نور در ۱۹ نوامبر همان سال به نیروی هوایی کمکی زنان پیوست. در اسناد آن نهاد نام او به صورت «نورا عنایت‌خان» هم آمده است. در می ۱۹۴۲، برای کار با دستگاه بی‌سیم به محل آموزش دیگری فرستاده شد. در نوامبر همان سال از او برای مصاحبه در لندن دعوت شد. اداره عملیات ویژه بریتانیا کسانی را برای کمک به شبکه‌های مقاومت در کشورهای اشغالی به کار می‌گرفت. مهارت کار با بی‌سیم و تسلط نور به فرانسوی از توانایی‌هایی بود که برای کار در فرانسه به آن نیاز داشتند.^{۱، ۲، ۵}

موزیم نیروی هوایی بریتانیا، تصمیم نور برای ورود به خدمت را در کنار پیشینه خانوادگی‌اش شرح می‌دهد. او در خانواده‌ای بزرگ شده بود که آموزش تصوف و پرهیز از خشونت در آن جایگاه داشت. بنا بر روایت موزیم، نور مخالفت با نازیسم را وظیفه خود می‌دانست. نوع کاری که برایش در نظر گرفتند، رساندن خبر و حفظ ارتباط بود. او از دوره آموزش نیروی هوایی زنان به اداره‌ای رفت که از تجربه فنی و زبانش برای همین کار استفاده کرد.^{۲، ۵}

در دوره آموزش، مادر نور در بلومزبری لندن زندگی می‌کرد. نور در بهار ۱۹۴۳ از همان خانه برای برادرش نامه نوشت. از مصروفیت و فعالیت‌هایش گفت و ابراز امیدواری کرد که دوباره او را ببیند. در ترجمه بخشی از نامه آمده است «امیدوارم وقتی برمی‌گردی، این‌جا باشم.» این سطر از خانه‌ای نوشته شده بود که پیش از رفتن به فرانسه محل برگشت نور در لندن بود. ماه‌ها بعد، هنگامی که در زندانی در آلمان بود، نشانی همان خانه را همراه نام «نورا بیکر» روی کاسه غذایش خراشید تا زندانیان دیگر بتوانند آن را ببینند.^۲

فرستادن پیام از پاریس اشغالی

در نامه ماموریت جون ۱۹۴۳ آمده است که نور به عنوان مسوول بی‌سیم به فرانسه می‌رود و باید با مسوول محلی شبکه در منطقه لومان همکاری کند. آن مسوول آنری گاری بود. ماموریت شامل حفظ تماس با اداره عملیات ویژه در بریتانیا می‌شد. نامی که برای نور در ارتباط با همکارانش تعیین شده بود «مادلن» بود. میراث انگلستان می‌گوید این نام از یکی از شخصیت‌های داستانی خودش گرفته شده بود. در پرونده آرشیو ملی، نام مادلن و نام واقعی نویسنده در بخش‌های مختلف مجموعه کنار هم پیدا می‌شوند.^{۱، ۲، ۳}

ورود او به فرانسه با بازداشت شماری از اعضای شبکه در هفته‌های بعد هم‌زمان شد. کسانی که قرار بود پیام‌ها را بگیرند، بفرستند و کار را در محل دنبال کنند، از هم جدا شدند. بنا بر موزیم نیروی هوایی بریتانیا، به نور امکان برگشت داده شد. او تصمیم گرفت بماند تا تماس با کسانی که هنوز در فرانسه بودند، قطع نشود. در روایت میراث انگلستان، برای مدتی تنها مامور این اداره بود که در پاریس همچنان پیام می‌فرستاد. ^{۱، ۲، ۴، ۵}

کار او پس از بازداشت‌های اولیه بیش از سه ماه ادامه یافت. پیام‌هایی که به لندن می‌رسیدند برای کسانی در آن‌جا از وضع شبکه خبر می‌دادند. نور در پاریس به کار با کسانی ادامه می‌داد که با خطر بازداشت روبه‌رو بودند. اسناد تقدیر بعد از جنگ بر همین دوره پس از ازهم‌پاشیدن شبکه تاکید دارند. نور در ۱۹۴۰ فرانسه را در کنار خانواده ترک کرده بود. در ۱۹۴۳ برگشت و تصمیم گرفت مدتی طولانی‌تر از آنچه در آغاز ممکن به نظر می‌رسید در همان کشور بماند.^{۲، ۴، ۵، ۹}

نامی بر کف کاسه

در اکتوبر ۱۹۴۳، نور در پاریس بازداشت شد. میراث انگلستان می‌گوید پیش از بازداشت اطلاعاتش به آلمانی‌ها داده شده بود و او در آن زمان آماده برگشت به بریتانیا می‌شد. ماموران او را به مقر امنیتی آلمان در پاریس بردند. آرشیو ملی بریتانیا از دو کوشش برای فرار یاد می‌کند. نور دوباره گرفتار شد و در نوامبر او را به زندان فورستهایم در آلمان انتقال دادند. ماه‌های طولانی در انزوا نگه داشته شد. در گزارش‌های بعد از جنگ آمده است که با بازجویان همکاری نکرد.^{۲، ۴، ۵، ۱۰}

در فورستهایم، نامی که زندان‌بانان برایش می‌شناختند «نورا بیکر» بود. به گزارش میراث انگلستان، او همین نام را کنار نشانی خانواده‌اش در بلومزبری در کف ظرف غذا نوشت. هر دو شناسه برای کسی که ظرف را می‌دید مهم بود. یکی نام زنی را ثبت می‌کرد که در زندان بود و دیگری نشانی خانه‌ای را که به او مربوط می‌شد. آن نشانی همان جایی بود که نامه بهار ۱۹۴۳ به برادرش از آن‌جا نوشته شده بود. امروز لوحه یادبود در همان ساختمان نام واقعی نور و نام مادلن را کنار هم آورده است.^{۲، ۱۰}

در سپتامبر ۱۹۴۴، او و سه زن دیگر از ماموران اداره عملیات ویژه به داخائو منتقل شدند. مرکز یادبود اردوگاه نام‌ها را ثبت کرده است. یولاند بیکمن، مادلن دامرمان، الیان پلومن و نور عنایت‌خان در ۱۳ سپتامبر ۱۹۴۴ به دست اس‌اس کشته شدند. در برخی روایت‌های بعدی، آخرین واژه نور «آزادی» نقل شده است. مرکز یادبود تاریخ و نام هر چهار زن را ثبت می‌کند. روایت‌های مربوط به واپسین ساعت‌های نور از گزارش‌های بازماندگان و بررسی‌های بعد از جنگ به دست آمده‌اند.^{۲، ۴، ۵، ۶، ۱۰}

نشانی ظرف غذا بعد از جنگ هم در روایت خانواده پیدا شد. شربانی باسو نوشته است که یولاند لاگراو، زندانی فرانسوی، به همان نشانی در لندن رفت تا نور را پیدا کند. نام روی ظرف نامی بود که نور در زندان با آن شناخته می‌شد. نشانی، لاگراو را به خانه خانواده رساند. به روایت باسو، این دیدار به روشن شدن دوره‌ای کمک کرد که خانواده از آن خبر نداشت، از زندان فورستهایم تا انتقال نور به داخائو. این بخش از سرگذشت نور از چیزی به دست آمد که زندانیان توانسته بودند به یکدیگر برسانند.^{۲، ۷}

دفتر پرواز و نشان در یک ویترین

پس از جنگ، فرانسه به نور نشان صلیب جنگ داد. در ۵ اپریل ۱۹۴۹، لندن گزت اعلام کرد که به او پس از مرگ نشان جرج کراس اعطا شده است. در متن رسمی، از شجاعت اخلاقی و جسمی او در دوره خدمت یاد شده است. گزارش‌های باقی‌مانده از اداره عملیات ویژه و متن تقدیر، نام نظامی او را به شکلی ثبت کرده‌اند که در زمان خدمت به کار می‌رفت. این اسناد راهی برای دنبال کردن بخشی از زندگی‌اند که در قصه‌های کودکان و نامه‌های خانوادگی دیده نمی‌شود.^{۲، ۴، ۵، ۹}

باسو پس از نشر زندگی‌نامه نور از خوانندگانی نامه گرفت که خواستار یادبودی دایمی بودند. او برای ساخت یادبود بنیادی راه انداخت و کارن نیومن را برای ساختن تندیس برگزید. باسو در نوشته‌ای درباره آن تلاش، از برنامه‌های جمع‌آوری کمک و نامه‌هایی یاد می‌کند که برای شورای کمدن رسید. انتخاب میدان گوردون به سال‌هایی مربوط بود که نور و خانواده‌اش در همان محله زندگی می‌کردند. اعضای شورای کمدن در اکتوبر ۲۰۱۲ طرح نصب تندیس را پذیرفتند.^{۷، ۸}

در ۲۰۱۲، تندیسی به یاد نور عنایت‌خان در میدان گوردون لندن نصب شد. محل یادبود به جایی نزدیک است که خانواده در سال‌های جنگ زندگی می‌کرد. در ۲۰۲۰، میراث انگلستان لوحه خانه بلومزبری را نصب کرد. خانواده بعدتر نشان جرج کراس را به موزیم نیروی هوایی امانت داد و موزیم در ۲۰۲۴ آن را کنار دفتر خلبانی به نمایش گذاشت که نور را به فرانسه برده بود. نخستین کار یکی از این دو شیء ثبت یک پرواز بود. دیگری پس از پایان جنگ برای تقدیر از کسی داده شد که با آن پرواز رفت و هرگز به خانه بازنگشت.^{۲، ۵، ۸}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. آرشیو ملی بریتانیا، اسناد نور عنایت‌خان و زندگی‌نامه او.
2. میراث انگلستان، نامه‌ها، خانه خانواده و گاه‌شمار خدمت عنایت‌خان.
3. آرشیو ملی بریتانیا، نامه ماموریت جون ۱۹۴۳.
4. لندن گزت، متن رسمی اعطای نشان جرج کراس، ۵ اپریل ۱۹۴۹.
5. موزیم نیروی هوایی سلطنتی، دفتر خلبان و نشان عنایت‌خان.
6. یادبود داخائو، تاریخ قتل و نام چهار زن زندانی.
7. شربانی باسو، زندگی‌نامه‌نویس، درباره کتاب کودکان و پژوهش در اسناد.
8. موزیم مردمی کمدن، تندیس میدان گوردون و شرح سال‌های پیش از جنگ.
9. آرشیو ملی بریتانیا، گزارش کالین گابینز درباره خدمت عنایت‌خان.
10. آرشیو ملی بریتانیا، بازداشت، زندان فورستهایم و انتقال به داخائو.
11. پرتره نور عنایت‌خان در ۱۹۴۳. عکاس ناشناس، موزیم‌های جنگ امپراتوری بریتانیا، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.