یوشیه شیراتوری، چهار فرار و سال‌هایی که در زندان ماند
بخش‌های این نوشته
در اسناد محلی توکورو در هوکایدو، دو سرگروه پیشین یک واحد محلی، جست‌وجویی از زمان جنگ را به خاطر آورده‌اند. در کوه‌ها دنبال یک زندانی می‌گشتند و شب و روز در نزدیکی پل، راه و گذرگاه نگهبانی می‌دادند. آنچه آنان ثبت کردند، خستگی و دشواری این کار بود. کتابخانه شهر کیتامی در توضیح آن خاطرات نام زندانی را آورده است. یوشیه شیراتوری در ۲۶ آگست ۱۹۴۴ از زندان آباشیری فرار کرده بود. او برای نخستین بار در آن روز تحت تعقیب قرار نگرفت. آباشیری سومین زندانی بود که از آن گریخت.۱، ۲، ۴، ۵
در گزارش‌هایی که سال‌ها بعد درباره شیراتوری نوشته شد، توجه بیشتر به این بود که چگونه چهار بار از زندان بیرون رفت. روایت کتابخانه کیتامی نشان می‌دهد این خبر برای مردم بیرون دیوار هم پیامد داشت. برای آنان، فرار از روزی شروع شد که در منطقه جست‌وجو به راه افتاد. بعضی تا مدت‌ها جزئیات محل‌هایی را به یاد داشتند که باید در آن‌ها نگهبانی می‌دادند. پرونده شیراتوری از سه گونه منبع پی‌گیری می‌شود. گزارش‌های محلی از تعقیب می‌گویند، کتاب‌های مربوط به زندان دوره‌های محکومیت را دنبال می‌کنند و ساختمان‌های موزیم شرایط یک زندان در هوکایدو را نشان می‌دهند.۱، ۲، ۵، ۶
از آئوموری تا آکیتا
در فهرست کتابخانه ملی پارلمان جاپان، نام او به صورت یوشیه شیراتوری ثبت شده است. در ۱۹۰۷ به دنیا آمد و در ۱۹۷۹ درگذشت. پرونده‌ای که او را به زندان رساند، در آئوموری بود و به یک سرقت همراه با قتل مربوط می‌شد. گزارش انجمن خبرنگاران خارجی جاپان می‌گوید او در دهه ۱۹۳۰ به عنوان همدست در این پرونده بازداشت شد و به حکم اعتراض کرد. جزئیات زندگی او پیش از آن در منابع عمومی به اندازه جابه‌جایی‌هایش میان زندان‌ها ثبت نشده است. آنچه در چند منبع تکرار می‌شود، آغاز مسیر زندان از آئوموری و نخستین فرار در همان‌جاست.۲، ۳، ۴، ۵، ۱۱
فرار نخست در ۱۹۳۶ رخ داد. در روایت منتشرشده انجمن خبرنگاران خارجی، ماموران او را پس از مدتی کوتاه دوباره گرفتند. او بعدتر به زندان کوسوگه در توکیو منتقل شد. پیشینه فرار پیش از او به زندان بعدی رسید. وقتی در ۱۹۴۱ به آکیتا برده شد، ماموران او را در سلولی با مراقبت شدید نگه داشتند. این انتقال‌ها دوره‌هایی از زندگی او را ساخته‌اند که در کتاب میچینوری سایتو هم فصل‌های جداگانه دارند. در فهرست کتاب، زندان‌های آئوموری و آکیتا پیش از آباشیری و ساپورو آمده‌اند.۲، ۴، ۵
شیراتوری در ۱۹۴۲ از آکیتا گریخت. به روایت گزارش انجمن خبرنگاران خارجی، بعد از مدتی به کوسوگه در توکیو رفت و خود را معرفی کرد. همان گزارش می‌گوید او رفتار سخت در آکیتا را دلیل فرارش دانست. این ادعا از قول شیراتوری گزارش شده است. در گزارش‌های عمومی، شرح رفتار نگهبانان اغلب از یادآوری خود او یا از روایت‌هایی می‌آید که بعدتر جمع‌آوری شده‌اند. در اپریل ۱۹۴۳، از کوسوگه به آباشیری فرستاده شد. جاپان در جنگ بود و زندانی که این بار به آن رفت، در جزیره شمالی هوکایدو قرار داشت.۴، ۵، ۱۱
آباشیری و جست‌وجو در کوه‌ها
آباشیری از سال‌ها پیش از ورود شیراتوری سابقه‌ای در تاریخ هوکایدو داشت. در پایان سده نوزدهم، دولت زندانیان را به منطقه منتقل کرد تا در ساخت راه کار کنند. موزیم آباشیری در شرح گذشته خود می‌گوید که در ۱۸۹۱ بیش از هزار زندانی برای ساخت مسیر در منطقه به کار گماشته شدند. شرایط کار سخت بود و شماری جان باختند. در زمانی که شیراتوری به آباشیری رسید، از آن دوره چند دهه گذشته بود. بخشی از ساختمان‌هایی که در ۱۹۱۲ ساخته شده بود، هنوز برای نگه‌داری زندانیان استفاده می‌شد.۶، ۷
ساختمان‌های ۱۹۱۲ پس از یک آتش‌سوزی ساخته شدند. به روایت موزیم، در ۱۹۰۹ آتش از کارگاه کاه شروع شد و باد آن را به بخش‌های دیگر رساند. بندها، دفتر اداری، کارگاه‌ها و انبارها سوختند. کار بازسازی سه سال بعد به پایان رسید. بندهای تازه در یک ساختمان چوبی یک‌طبقه قرار داشتند و راهروها از یک نقطه مرکزی به چند سو می‌رفتند. این همان مجموعه‌ای است که تاریخ بنایش در معرفی موزیم ثبت شده است. زندان در سال‌های جنگ از بناهایی استفاده می‌کرد که در پی آن آتش‌سوزی ساخته شده بودند.۶، ۱۲
در گزارش انجمن خبرنگاران خارجی، دوران زندان شیراتوری در آباشیری با استفاده از دست‌بند و پابند و محدودیت‌های سخت همراه بود. او در ۲۶ آگست ۱۹۴۴ از زندان بیرون رفت. خاطرات محلی که کتابخانه کیتامی نقل کرده، از جست‌وجو در کوه‌ها، اطراف زیارتگاه هیوشی، کنار پل و در گذرگاه‌های منطقه یاد می‌کند. یک بخش از واقعه به کسانی مربوط بود که در کوه‌ها دنبال او می‌گشتند و بخشی دیگر به روزهایی که او دور از شهر گذراند. تاریخ دقیق خروج از زندان در گزارش محلی و بازخوانی انجمن خبرنگاران یکسان است.۱، ۴
شرح کتابخانه کیتامی، به نقل از کتابی درباره زندان، می‌گوید شیراتوری در کوه‌های ناحیه سارومای امروزی پنهان شد. در آن شرح، از حفره‌ای یاد شده که قبلاً برای جست‌وجوی سنگ آهن ایجاد شده بود و مدتی جای پناه او بود. گزارش محلی و گزارش انگلیسی هر دو می‌گویند او تا مدتی پس از پایان جنگ از آن خبر نداشت. دو روایت درباره زمان دقیق بیرون آمدن و جزئیات مسیر بعدی همسان نیستند. سرانجام او در هوکایدو دوباره بازداشت شد و پرونده‌اش از آباشیری به ساپورو رسید.۱، ۴، ۵
پرونده ساپورو و سال‌های فوچو
بازداشت دوباره پس از فرار آباشیری با پرونده دیگری همراه شد. گزارش انجمن خبرنگاران خارجی می‌گوید در یک برخورد در بیرون زندان، جوانی کشته شد. شیراتوری گفت از خود دفاع کرده است. دادگاه در مرحله‌ای حکم مرگ صادر کرد. در ۱۹۴۷، او از زندان ساپورو نیز گریخت و دوباره گرفتار شد. این چهارمین فرار در گاه‌شماری است که کتابخانه تخصصی امور زندان‌ها تایید کرده است. در منابع علنی که جزئیات این بخش را نقل می‌کنند، نام و زندگی جوان کشته‌شده به اندازه جابه‌جایی‌ها و محکومیت‌های شیراتوری روشن نیست.۲، ۴، ۵
شیراتوری پس از بازداشت دوباره اعدام نشد. به زندان فوچو در توکیو منتقل شد و سال‌های طولانی را آن‌جا گذراند. گزارش انجمن خبرنگاران خارجی می‌گوید در فوچو فرار دیگری از او ثبت نشد. کتاب سایتو در کنار فصل‌های چهار فرار، فصل‌هایی درباره انتقال به توکیو، سال‌های زندان فوچو و زندگی بعد از آزادی دارد. این بخش‌ها دورانی طولانی‌تر را در بر می‌گیرند که در عنوان‌های مطبوعاتی درباره فرارها کمتر دیده می‌شود. شیراتوری در اوایل دهه ۱۹۶۰ با آزادی مشروط بیرون آمد. گزارش انجمن از کارهای موقتی او بعد از خروج یاد می‌کند.۴، ۵
از خاطرات محلی تا کتاب و تلویزیون
ماجرای شیراتوری در دهه ۱۹۸۰ دست‌مایه دو کتاب متفاوت شد. میچینوری سایتو در کتابی که در ۱۹۸۵ ثبت شده، زندگی او را بر پایه گفته‌های خود شیراتوری و منابع دیگر دنبال کرد. نسخه گسترش‌یافته کتاب در ۲۰۲۳ منتشر شد و فهرست آن هنوز چهار زندان را جداگانه نشان می‌دهد. آکیرا یوشیمورا در «هاگوکو» سرگذشت زندانی و کسانی را که وظیفه مراقبت از او داشتند، در قالب روایت ادبی بازآفرینی کرد. وقتی از کتابخانه تخصصی امور زندان‌ها پرسیدند آیا قهرمان این اثر شخص واقعی بوده، پاسخ داد «شیراتوری شخص واقعی بود و چهار بار فرار هم واقعیت دارد.»۲، ۵، ۹، ۱۱
کتابخانه شهر ساپورو، در معرفی پژوهش سایتو، توجه را به گفته‌های شیراتوری درباره رفتار نگهبانان جلب می‌کند. در آن معرفی، شرح می‌دهد که برداشت شیراتوری از رفتار نگهبانان در تصمیم‌هایش اثر داشت. این گفته‌ها روایت خود زندانی از رابطه با کسانی است که بر زندگی روزانه‌اش اختیار داشتند. گزارش محلی کیتامی از همان برخوردها چیزی نمی‌گوید. نویسندگان آن یادداشت‌ها از بیرون زندان و از وظیفه جست‌وجو می‌نوشتند.۱، ۱۱
تلویزیون توکیو در ۲۰۱۷ اقتباسی از «هاگوکو» پخش کرد. در معرفی رسمی برنامه، زندانی با نام ساکوما سیتارو و نگهبان با نام اوراتا سوسومو ظاهر می‌شوند. این نام‌ها به شخصیت‌های اقتباس تعلق دارند. در ثبت رسمی کتابخانه، نام زندانی واقعی همان یوشیه شیراتوری است. برای خواننده‌ای که نخست از راه نمایش با روایت آشنا می‌شود، برگشتن به فهرست اسناد کمک می‌کند تا تشخیص دهد کدام نام از داستان آمده و کدام نام به پرونده واقعی مربوط است. سند کتابخانه کیتامی نیز تاریخ فرار آباشیری را از مسیر دیگری، در میان یادداشت‌های مربوط به خود منطقه، حفظ کرده است.۱، ۲، ۳، ۹، ۱۰
آنچه از زندان باقی ماند
ساختمان‌های قدیمی آباشیری در جریان نوسازی زندان به تدریج از استفاده روزمره بیرون رفتند. موزیم در ۱۹۸۳ باز شد و ساختمان چوبی بندها و اتاق مرکزی نگهبانی که در ۱۹۱۲ ساخته شده بود، در ۱۹۸۵ به محوطه آن انتقال یافت. تالار آموزشی هم از ساختمان‌های حفظ‌شده است. موزیم توضیح می‌دهد که در آن تالار برای زندانیان سخنرانی‌های دینی و اخلاقی برگزار می‌شد. ساختمان‌هایی که امروز می‌توان دید، بازمانده یک نهاد بزرگ‌اند که هم محل حبس بود، هم از نیروی زندانیان کار می‌گرفت و هم برای آنان برنامه‌هایی در نظر می‌گرفت.۶، ۷، ۸
پیشنهاد نگه‌داری بناها زمانی مطرح شد که برنامه نوسازی زندان در ۱۹۷۳ اعلام شد. هی‌ساشی ساتو، مسوول روزنامه محلی آباشیری، پیشنهاد کرد ساختمان‌های قدیمی به محلی دیگر منتقل شوند. بنا بر تاریخچه موزیم، مردم محل و نهادهای شهری و دولتی در این کار سهم گرفتند. در ۱۹۸۰، بنیاد نگه‌داری زندان پیشین به رسمیت شناخته شد. ساخت موزیم به این معنا بود که ساختمان‌ها، پس از پایان کارشان به عنوان بند و دفتر زندان، می‌توانستند در معرض دید قرار گیرند. سند مربوط به زندگی شیراتوری از راه کتاب و گزارش حفظ شد و بخشی از زمینه آن زندگی از راه انتقال همین ساختمان‌ها.۶، ۷
در پرونده شیراتوری، آباشیری یکی از چهار نام است. در تاریخ آباشیری، او یکی از زندانیانی است که نامش به حافظه شهر راه یافته است. اگر از سرگذشت او فقط خبر فرار را بخوانیم، بخش مهمی از صحنه بیرون زندان از دست می‌رود. در یادداشت‌های کیتامی، دو نفر هنوز از شب‌ها و روزهایی حرف می‌زنند که در راه و کنار پل برای جست‌وجو نگهبانی دادند. در موزیم، دیوارها و ساختمان‌ها دوره‌ای طولانی‌تر را ثبت می‌کنند. هر دو به خواننده نشان می‌دهند که تاریخ این زندان از خاطره کسانی شکل گرفته که در دو سوی دیوار زندگی می‌کردند.۱، ۲، ۶، ۷
منابع و اعتبار عکس‌ها
- کتابخانه شهر کیتامی، خاطرات جست‌وجوی زندانی فراری و تاریخ واقعه آباشیری.
- کتابخانه تخصصی امور زندان‌ها، تایید هویت شیراتوری و چهار فرار او.
- کتابخانه ملی پارلمان جاپان، ثبت نام و تاریخ زندگی یوشیه شیراتوری.
- انجمن خبرنگاران خارجی جاپان، بازخوانی گاه‌شمار پرونده شیراتوری.
- کتابخانه ملی پارلمان جاپان، فهرست فصل‌ها و مشخصات کتاب میچینوری سایتو.
- موزیم زندان آباشیری، ساختمان تاریخی بندها و انتقال آن به موزیم.
- موزیم زندان آباشیری، تاریخ کار اجباری و نگه‌داری ساختمان‌ها.
- موزیم زندان آباشیری، تاریخ تالار آموزشی زندان.
- نشر شینچوشا، معرفی کتاب هاگوکو اثر آکیرا یوشیمورا.
- تلویزیون توکیو، شناسنامه اقتباس نمایشی هاگوکو در ۲۰۱۷.
- کتابخانه شهر ساپورو، شرح پژوهش سایتو و استفاده از گفته‌های شیراتوری.
- موزیم زندان آباشیری، آتش‌سوزی ۱۹۰۹ و بازسازی ساختمان‌ها.
- ورودی موزیم زندان آباشیری در هوکایدو، جون ۲۰۱۰. عکس 221.20، ویکی‌مدیا کامنز، مالکیت عمومی.
