هیو تامپسون چگونه میان سربازان و خانواده‌های مای‌لای فرود آمد؟

دو با سرش را بلند کرد و دید چرخبالی در شالیزار می‌نشیند. او در جوی آبی افتاده بود که سربازان امریکایی خانواده‌اش و دیگر باشندگان روستا را به آن رانده بودند. مادر و دو تن از خواهران و برادران کوچک‌ترش کشته شده بودند. دو با در مصاحبه‌ای برای مستند «مای‌لای» گفت وقتی سه سرباز امریکایی به جوی نزدیک شدند، خودش را به مردن زد. می‌ترسید تیراندازی دوباره آغاز شود. مردان از خدمه همان چرخبال بودند. پایین آمدند، او را بیرون کردند و به شفاخانه‌ای در کوانگ‌نگای رساندند. هیو تامپسون خلبان چرخبال بود.^{۱، ۲}

صبح ۱۶ مارچ ۱۹۶۸، تامپسون برای پشتیبانی از عملیات زمینی به پرواز درآمده بود. گلن آندریوتا و لارنس کلبورن همراهش بودند. وقتی دو با را از زمین برداشتند، چند ساعت از آغاز عملیات در سون‌می، در ولایت کوانگ‌نگای ویتنام جنوبی، گذشته بود. در همین فاصله، خدمه چرخبال از گزارش موقعیت‌های روی زمین به تخلیه کسانی رسیده بودند که سربازان امریکایی در مسیرشان بودند. آنچه خلبان پس از بازگشت به فرماندهانش گفت، در گزارش‌های بعدی ثبت شد. برای دو با، آن روز به خاطر آخرین لحظاتی که مادرش را دید و راهی که تا شفاخانه پیمود، در یاد ماند.^{۱، ۲، ۳}

آنچه از چرخبال دیده می‌شد

تامپسون پیش از پیوستن به ارتش در نیروی دریایی امریکا خدمت کرده بود. در ۱۹۶۶ به ارتش رفت تا خلبان شود و در دسمبر ۱۹۶۷ به ویتنام اعزام شد. صبح عملیات سون‌می، او چرخبال سبک شناسایی را هدایت می‌کرد. آندریوتا مسئول خدمه و کلبورن تیرانداز چرخبال بود. عملیات زمینی در چند آبادی جریان داشت. مای‌لای در اسناد نظامی امریکا با شماره مشخص می‌شد و در گزارش‌های بعدی نام آن برای اشاره به کشتار در سون‌می رواج یافت. کمیسیون بررسی ارتش رویدادهای مای‌لای و آبادی می‌خه را نیز در پرونده عملیات گنجاند.^{۲، ۴، ۵}

تامپسون در آغاز مجروحانی را روی زمین دید. خدمه محل آنان را علامت گذاشتند و برای رسیدگی درخواست کمک کردند. پس از رفتن برای سوخت‌گیری و برگشتن به محل، دیدند برخی از همان کسانی که پیش‌تر زخمی بودند کشته شده‌اند. خدمه در نزدیکی یک جوی، گروه دیگری را دیدند. تامپسون از چرخبال پایین شد و درباره رسیدگی به مجروحان با افراد روی زمین صحبت کرد. گزارش کمیسیون پیرز می‌گوید که هنگام بلند شدن دوباره چرخبال، آندریوتا از طریق ارتباط داخلی خبر داد که سربازی به درون جوی تیراندازی می‌کند. تامپسون برگشت و سربازی را دید که سلاحش را به سمت جوی گرفته بود.^{۲، ۳}

کلبورن در مصاحبه‌اش توضیح داد که با هر دور پرواز، تصویر آنچه روی زمین می‌گذشت روشن‌تر می‌شد. در ابتدا خدمه نمی‌توانستند برای هر مجروح بگویند که در چه شرایطی زخمی شده است. بازگشت به محل کسانی که برای‌شان کمک خواسته بودند و مشاهده تیراندازی در جوی، وضعیت را تغییر داد. گزارش پیرز شرح می‌دهد که تامپسون نشانه‌های پراکنده را کنار هم می‌گذاشت. او جسدها را در امتداد جاده و در آبادی دیده بود و در چند مورد با افراد روی زمین صحبت کرده بود. تصمیم فرود در کنار پناهگاه پس از همین تماس‌ها و مشاهده‌ها گرفته شد.^{۲، ۶}

در همان آبادی، فام تی توآن کوشش می‌کرد صدای دختر کوچکش بلند نشود. او بعدها در مصاحبه‌اش گفت که دختر را نزدیک بدن خود نگه داشت و پدرش را دید که هنوز روی زمین نیفتاده بود. از ترس اینکه صدایش توجه سربازان را جلب کند، به پدرش چیزی نگفت. پدرش کشته شد. شهادت توآن و دو با درباره آنچه در جوی گذشت، از کسانی ثبت شده که روی زمین و در میان خانواده‌های روستا بودند. گزارش خدمه چرخبال، بخش دیگری از همان صحنه را از بالا و از چند فرود کوتاه ثبت می‌کند.^{۱، ۲}

فرود میان سربازان و پناهگاه

در شرق آبادی، تامپسون دید که زنان، کودکان و مردان سالخورده به پناهگاه کوچکی می‌روند. نیروهای امریکایی به همان سمت پیش می‌آمدند. او چرخبال را میان افراد روی زمین و پناهگاه نشاند. بر اساس گزارش تحقیق، از دو همکارش خواست هنگام نزدیک شدن او به نیروهای زمینی مراقب باشند. خودش برای بیرون آوردن غیرنظامیان با یکی از افسران صحبت کرد. کمیسیون ارتش درباره هویت افسری که در این محل با او گفت‌وگو کرد، احتمال اشتباه در شناسایی را مطرح کرده است. افسر گفت‌وگوی قبلی در کنار جوی، در شهادت‌ها به عنوان ویلیام کالی شناسایی شده بود.^{۲، ۳}

تامپسون به سوی پناهگاه رفت و به مردم اشاره کرد که بیرون بیایند. چرخبال او برای انتقال گروه جا نداشت. از خلبانان دیگر کمک خواست. دن میلیانز، یکی از خلبانان، بعدتر گفت که برای سوار کردن مردم فرود آمد. مطابق گزارش تحقیق، تخلیه در دو پرواز انجام شد و غیرنظامیان را به محل دیگری بردند. میلیانز در مصاحبه‌اش گفت آن نوع چرخبال معمولا در چنین وضعی برای برداشتن مسافر نمی‌نشست. درباره دلیل تصمیمش گفت: «آن مردم باید از آن‌جا بیرون می‌شدند.» نتیجه فرود تامپسون به آمادگی خدمه دیگری هم بستگی داشت که درخواست او را پذیرفتند.^{۱، ۲}

بعد از تخلیه گروه، خدمه تصمیم گرفتند به محل جوی برگردند. در میان کسانی که آن‌جا افتاده بودند، حرکتی دیده شد. دو با به یاد داشت که مردان نزدیک شدند و او را بیرون کشیدند. کلبورن گفت هنگام بیرون آوردن کودک او را از پشت پیراهنش گرفته بود و نگران بود پارچه یا دکمه‌ها رها شود. در شفاخانه کوانگ‌نگای او را به کسی سپردند که به گفته کلبورن راهبه بود. خدمه پس از آن برای سوخت‌گیری برگشتند. در آن لحظه نمی‌دانستند کودک پس از شفاخانه چه خواهد کرد یا اینکه سال‌ها بعد دوباره او را خواهند دید.^{۱، ۲، ۶}

گزارش خدمه و پرونده‌ای که ماه‌ها بعد باز شد

تامپسون پس از پرواز به فرماندهانش گزارش داد. در تحقیق کانگرس، میجر فردریک واتکی به یاد آورد که تامپسون از نجات گروهی از پناهگاه و انتقال کودک به شفاخانه گفته بود و خلبانان چرخبال‌های دیگر بخشی از گزارش او را تایید کردند. در گزارش رسمی تقدیر از تامپسون آمده که اطلاع‌رسانی او در صدور دستور توقف تیراندازی سهم داشت. مقام‌های ارتش در همان روز از کشته شدن غیرنظامیان خبر گرفتند. با وجود این، روایت اولیه عملیات، گستره کشتار و نقش نیروهای امریکایی را به‌درستی ثبت نکرد.^{۲، ۳، ۷}

کلبورن گفت تامپسون از او خواست خودش هم آنچه دیده بود به دگروال اوران هندرسون بگوید. خلبان نخست وارد محل فرماندهی شد. سپس کلبورن به تنهایی داخل رفت و گزارش داد که غیرنظامیان کشته شده‌اند. به یاد او، هندرسون چند یادداشت روی کاغذ نوشت. بعدها، بررسی کمیسیون نشان داد که خبرها از چند راه رسیده بودند. علاوه بر گزارش خدمه، نامه‌هایی از مقام‌های محلی ویتنام درباره کشته شدن باشندگان سون‌می وجود داشت. گزارش پیرز، پیگیری ناکافی این خبرها و پنهان ماندن بخش‌هایی از اطلاعات را نیز بررسی کرد.^{۲، ۶}

رونالد ریدنهاور، سربازی که هنگام کشتار در محل حضور نداشت، ماجرا را از چند نفر از افراد واحد شنید. پس از بازگشت به امریکا، آنچه را گرد آورده بود در نامه‌ای به تاریخ ۲۹ مارچ ۱۹۶۹ نوشت و برای مقام‌های دولت و اعضای کانگرس فرستاد. در نوامبر همان سال، ارتش به جنرال ویلیام پیرز ماموریت داد تا تحقیق‌های نخستین را بررسی کند. گزارش نهایی در ۱۴ مارچ ۱۹۷۰ به وزیر و رییس ستاد ارتش فرستاده شد. مجموعه پرونده شامل گزارش، شهادت‌ها، سندها و بررسی‌های جنایی است. در همان دوره، گزارش‌های مطبوعاتی و نشر عکس‌های رونالد هیبرلی، عکاس همراه نیروهای زمینی، کشتار را به اطلاع مردم رساند.^{۱، ۴، ۸}

ویلیام کالی در محکمه نظامی به دلیل قتل غیرنظامیان محکوم شد. دامنه کشتار در سون‌می از پرونده او گسترده‌تر بود. در گزارش‌های نظامی امریکا برآوردهای متفاوتی آمده است. در یادبود سون‌می، نام ۵۰۴ قربانی ثبت شده است. مراسم سالگرد نیز با همین شمار برگزار می‌شود. در گزارش پولیس ولایت کوانگ‌نگای از حضور بازماندگان، خانواده‌ها و دانش‌آموزان در مراسم یاد شده است. نام‌های روی تابلوها به کسانی تعلق دارند که در چند آبادی زندگی می‌کردند و در گزارش‌های نظامی اغلب در یک رقم جمع شده‌اند.^{۵، ۹، ۱۰}

کودکی که دوباره پیدا شد

در مارچ ۱۹۹۸، سی سال پس از کشتار، ارتش امریکا مدال سرباز را به تامپسون، کلبورن و آندریوتا اعطا کرد. آندریوتا در جنگ کشته شده بود و مدال پس از مرگ به او تعلق گرفت. در متن تقدیر، کار خدمه برای نجات غیرنظامیان ثبت شد. کلبورن بعدها به ویتنام برگشت و گفت که او و تامپسون در ۲۰۰۱ دوباره دو با را دیدند. ابتدا اطمینان نداشتند که مرد روبه‌روی‌شان همان کودکی باشد که از جوی بیرون آورده بودند. با کمک ترجمان از او درباره چیزهایی پرسیدند که به گفته کلبورن، فقط همان کودک می‌توانست به یاد داشته باشد.^{۵، ۶، ۷}

پیش از اعطای مدال سرباز، ارتش برای تامپسون نشان پروازی دیگری در نظر گرفته بود. متن آن به رویارویی با آتش نیروهای دشمن اشاره می‌کرد. در بررسی منتشرشده از سوی مرکز ارتش امریکا آمده است که تامپسون از پذیرفتن آن تقدیر خودداری کرد، چون شرح واقعه را نادرست می‌دانست. سه دهه بعد، به گفته کلبورن، وقتی بحث اعطای مدال سرباز پیش آمد، تامپسون بر شامل شدن هر دو عضو خدمه پافشاری کرد. در متن تقدیر سال ۱۹۹۸، بیرون آوردن غیرنظامیان از محل کشتار و گزارش کردن آنچه خدمه دیده بودند، دلیل اعطای مدال ذکر شد.^{۵، ۶، ۷}

دو با پرواز و شفاخانه را به یاد داشت. کلبورن گفت پس از مدت کوتاهی، کودک راه بازگشت به روستا را در پیش گرفته بود تا مطمئن شود مادر و دیگر اعضای خانواده‌اش به خاک سپرده می‌شوند. تامپسون در جنوری ۲۰۰۶ درگذشت. شهادت او، مصاحبه کلبورن و گفته‌های دو با از آن صبح باقی مانده‌اند. برای خدمه، ماجرا به انتقال کودکی ختم شده بود که او را به شفاخانه سپردند. برای دو با، پس از رفتن چرخبال هنوز راهی مانده بود. او می‌خواست به خانه برگردد و بداند بر خانواده‌اش چه گذشته است.^{۱، ۴، ۶}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. متن مستند مای‌لای و شهادت دو با، فام تی توآن، لارنس کلبورن و دن میلیانز، شبکه پی‌بی‌اس.
2. جلد اول گزارش کمیسیون پیرز، فصل دهم درباره پروازها و گزارش هیو تامپسون، کتابخانه کنگره امریکا.
3. گزارش کمیته تحقیق کانگرس امریکا درباره مای‌لای و شهادت فردریک واتکی.
4. پیشینه هیو تامپسون و دیگر افراد حاضر در عملیات، شبکه پی‌بی‌اس.
5. بررسی کشتار مای‌لای، تحقیق نظامی و تقدیر از خدمه، مرکز ارتش امریکا.
6. مصاحبه لارنس کلبورن درباره پرواز و دیدار دوباره با دو با، شبکه پی‌بی‌اس.
7. متن رسمی تقدیر از تامپسون، آندریوتا و کلبورن، بازنشر واشنگتن پست.
8. راهنمای گزارش کمیسیون پیرز، شامل نامه ۲۹ مارچ ۱۹۶۹ رونالد ریدنهاور، کتابخانه کنگره امریکا.
9. گزارش ویتنامی مراسم یادبود ۵۰۴ قربانی سون‌می، پولیس ولایت کوانگ‌نگای.
10. معرفی کتاب تاریخ محلی کشتار سون‌می، کتابخانه ولایت کوانگ‌نگای.
11. عکس شاخص، پرتره نظامی هیو تامپسون، ارتش امریکا، عکاس ثبت نشده، مالکیت عمومی.