واریان فرای و دفتر مارسی که راه خروج را برای پناهندگان باز کرد

میریام داونپورت در راهروی هوتل اسپلندید مارسی به آخر صف رفت. شماری از کسانی را که پیش رویش ایستاده بودند، در کافه پلیکان دیده بود. او آن روز به نمایندگی از والتر مهرینگ، شاعر آلمانی، آمده بود. پولیس پس از ملاقات مهرینگ در هوتل، او را چند ساعت برای بازجویی نگه داشته بود و شاعر از برگشتن به آن‌جا می‌ترسید. وقتی نوبت میریام رسید، مردی در اتاق کوچکی به حرفش گوش داد. واریان فرای، روزنامه‌نگار امریکایی، کنار میز کار می‌کرد و آستین‌هایش را بالا زده بود. او برای دیدار بعدی با مهرینگ کافه‌ای را پیشنهاد کرد و نام چند پناهنده دیگر را که داونپورت از آنان خبر داشت، یادداشت کرد.^۱

این دیدار در خاطرات خود داونپورت ثبت شده است. او برای رساندن پیام یک دوست به هوتل رفته بود. فرای از او پرسید که آیا می‌خواهد برای دفتری کار کند که قرار بود به زودی باز شود. داونپورت، هنرمند امریکایی که آن زمان در مارسی منتظر ویزا بود، پیشنهاد را پذیرفت. چند هفته پیش‌تر، سازمانی در نیویارک گمان می‌کرد فرای در یک ماه کارش را به پایان می‌رساند. صفی که داونپورت در راهرو دید، یکی از نخستین نشانه‌های تفاوت میان برنامه نیویارک و آنچه در مارسی می‌گذشت بود.^{۱، ۲}

فهرستی که در نیویارک تهیه شد

فرانسه در جون ۱۹۴۰ با آلمان آتش‌بس امضا کرد. ماده نوزدهم توافق، حکومت فرانسه را مکلف می‌کرد اتباع آلمانی مورد درخواست حکومت آلمان را تحویل بدهد. برای کسانی که پیش از جنگ از آلمان و اتریش گریخته بودند، این بند خطر بازداشت و بازگرداندن اجباری را جدی‌تر کرد. برخی از آنان روزنامه‌نگار و نویسنده بودند، برخی در اتحادیه‌های کارگری و احزاب فعالیت داشتند و بسیاری از یهودیانی بودند که زیر فشار قوانین نازی‌ها خانه خود را ترک کرده بودند. در نیویارک گروهی از روزنامه‌نگاران، دانشگاهیان و فعالان امدادی کمیته امداد اضطراری را تشکیل دادند تا به کسانی کمک کنند که در جنوب فرانسه گیر مانده بودند.^{۲، ۳}

کمیته نزدیک به دویست نفر را برای پیگیری فوری در نظر داشت. مشکل این بود که حتی با پیدا کردن افراد، برای بیرون آوردن آنان از فرانسه باید مدارک ورود به یک کشور دیگر آماده می‌شد. امریکا در آن زمان سهمیه محدود مهاجرت داشت. برنامه ویزای اضطراری بازدید امکان دیگری فراهم کرده بود و بعضی از متقاضیان می‌توانستند از آن استفاده کنند. فرای، روزنامه‌نگاری که در سفر ۱۹۳۵ به آلمان خشونت ضدیهودی را از نزدیک دیده بود، داوطلب شد به فرانسه برود و افراد فهرست را پیدا کند. او در آگست ۱۹۴۰ به مارسی رسید. قنسولگری امریکا و چند نهاد امدادی هنوز در شهر کار می‌کردند و راه اسپانیا و پرتگال به روی بخشی از مسافران باز بود.^{۲، ۳}

خبر رسیدن فرای در میان کسانی پخش شد که نام بسیاری از آنان در فهرست نیویارک نبود. بعضی ویزای امریکا داشتند، اما برای خروج از فرانسه مشکل داشتند. عده‌ای پولی برای اقامت یا رفتن به بندر نداشتند و شماری در اردوگاه‌های فرانسه نگهداری می‌شدند. کمیته با تمدید ماموریت فرای موافقت کرد. در پایان آگست دفتر «مرکز امداد امریکایی» در جاده گرینیان باز شد و بعدتر به بلوار گاریبالدی انتقال یافت. داونپورت راهروی تاریک دفتر اول را به یاد داشت و میزهایی را که برای گفت‌وگو با مراجعه‌کنندگان گذاشته بودند. به گفته او، یک تاجر یهودی که پیش از آن در همان محل کار می‌کرد، اتاق‌ها را بدون کرایه به کمیته داده بود.^{۱، ۲}

کار کسانی که خودشان هم پناهنده بودند

داونپورت با مراجعه‌کنندگان مصاحبه می‌کرد. لنا فیشمان، زن پولندی که پیش‌تر در یک نهاد امدادی یهودی در پاریس کار کرده بود، منشی دفتر شد. هاینتس ارنست اوپنهایمر برگه‌های مصاحبه و حساب‌های دفتر را سامان داد. آلبرت هیرشمن، پناهنده‌ای از برلین که بعدها اقتصاددان شد، در تیم کار می‌کرد. میریام در هوتل اسپلندید پیش از معرفی به فرای، با او گفت‌وگو کرده بود. مری جین گلد، زن امریکایی مقیم فرانسه، بخشی از هزینه‌ها را فراهم می‌کرد. به این ترتیب کسانی که برای ویزا و سفر به کمک نیاز داشتند، با کارمندانی روبه‌رو می‌شدند که بعضی از آنان خودشان تجربه ترک خانه و انتظار برای مدارک را داشتند.^{۱، ۲}

برای همه پرونده‌ها کمک یکسانی لازم نبود. کسی که اجازه ورود به امریکا داشت، شاید به پول، جای ماندن یا امکان رسیدن به بندر نیاز داشت. برای فردی که از اردوگاه آزاد نشده بود، مسئله نخست بیرون آمدن از همان اردوگاه بود. هیرام بینگهام، معاون قنسول امریکا، به شماری از پناهندگان کمک کرد. لیون فویشتوانگر، نویسنده یهودی آلمانی، مدتی در خانه او پناه گرفت. در بیرون از مارسی، فرای و همکارانش ویلایی به نام ایر‌ـ‌بل کرایه کردند. گروهی از کارکنان و پناهندگان در آن‌جا زندگی می‌کردند تا بتوانند برای سفر آماده شوند. یکی از ساکنان، به شوخی نامی برای ویلا گذاشته بود که معنایش «قصر امید به ویزا» بود.^{۲، ۴}

در پرونده فویشتوانگر، نخستین محل نگهداری یک فابریکه پیشین کاشی در نزدیکی مارسی بود که حکومت فرانسه آن را به اردوگاه له میل تبدیل کرده بود. پس از حمله آلمان، فویشتوانگر در آن‌جا زندانی شد. همسرش مارتا برای بیرون آوردن او با چند نفر تماس گرفت. افزون بر بینگهام و فرای، مایلز استندیش از قنسولگری امریکا و ویتستیل شارپ از یک نهاد امدادی مذهبی امریکایی در کار سهم داشتند. شارپ بیشتر وقتش را در لیسبون می‌گذراند و همسرش، مارتا شارپ، در دفتر مارسی کار می‌کرد. فویشتوانگر به امریکا رسید و در کالیفرنیا به نوشتن ادامه داد. این پرونده از یک اردوگاه فرانسوی آغاز شد و برای پایان یافتن به کسانی در بیش از یک شهر نیاز داشت.^{۱۰، ۱۱}

فرای بعدتر در خاطراتش توضیح داد که دفتر نمی‌توانست به همه برسد و راه مطمئنی هم برای سنجیدن خطر هر پرونده نداشت. تصمیم آن‌ها این بود که تا حد امکان تردید را به سود متقاضی در نظر بگیرند. به نوشته او، ممکن بود کسی را رد کنند و بعد بفهمند که او به داخاو یا بوخن‌والد فرستاده شده است. این دشواری در فهرست نام‌های سرشناس کمتر دیده می‌شود. پیش از هر سفر، کارکنان باید از خلال یک گفت‌وگو می‌فهمیدند که چه کسی تهدید شده، چه مدرکی در دست دارد و برای چند نفر باید جا و هزینه فراهم شود.^{۲، ۵}

نامه‌ای به شاگال و راهی به لیسبون

در آرشیف مارک و ایدا شاگال نامه‌ای از فرای حفظ شده که از دفتر امداد مارسی فرستاده شده است. شاگال در ۱۹۳۷ تابعیت فرانسه گرفته بود. پس از پیشروی آلمان، او و خانواده‌اش در گورد، در جنوب فرانسه، اقامت کردند و نقاشی‌هایش را به همان‌جا بردند. به روایت آرشیف خانواده، او در هوتل مدرن مارسی گرفتار شد و با پیگیری فرای و بینگهام آزاد شد. موزیم هنر مدرن نیویارک نیز برای آمدن او دعوت داده بود. شاگال پس از آزادی تصمیم گرفت همراه همسرش بلا از فرانسه بیرون شود.^{۶، ۷}

مارک و بلا از اسپانیا و پرتگال گذشتند و در ۲۱ جون ۱۹۴۱ به نیویارک رسیدند. صندوق‌های نقاشی همراه آنان نرسید. به گفته آرشیف خانواده، حدود ششصد کیلوگرام اثر بسته‌بندی‌شده پنج هفته در مادرید ماند تا ایدا، دخترشان، برای انتقال آن پیگیری کرد. در پرونده هانا آرنت و همسرش هاینریش بلوشر نیز مارسی و پرتگال بخشی از مسیر رسیدن به امریکا بود. آرنت در ۱۹۳۳ از آلمان گریخته و در فرانسه زندگی کرده بود. او و بلوشر در ۱۹۴۱ به امریکا رسیدند. دفتر فرای به هر دو خانواده کمک کرد، اما زمان حرکت، مدارک و آنچه توانستند همراه ببرند در هر سفر فرق داشت.^{۲، ۷، ۸}

مارگیت موراوتس مایسنر نیز از کسانی بود که مرکز به آنان کمک کرد. زمانی که ارتش آلمان به پاریس نزدیک شد، مادر مارگیت دستور گرفت خود را به یک مرکز تجمع معرفی کند. مارگیت بایسکل خرید و از پایتخت بیرون شد. در شهر اتامپ خبر گرفت که مادرش را به اردوگاه گورس فرستاده‌اند. او خود را با قطار به شهری در نزدیکی اردوگاه رساند. مادرش در هفته‌های پس از تسلیم فرانسه توانست از گورس بیرون شود و به دخترش بپیوندد. سپس با هم به مارسی رفتند و از راه اسپانیا و پرتگال به امریکا رسیدند. مارگیت در خاطراتش نخست از بایسکل و جست‌وجوی مادر گفت، بخشی از سفر که پیش از رسیدن به دفتر امداد انجام شده بود.^{۲، ۱۲}

روزی که ماموریت فرای در مارسی پایان یافت

وزارت خارجه امریکا چند بار از فرای خواست مقررات حکومت ویشی را رعایت کند. مقام‌های فرانسوی نیز فعالیت دفتر را زیر نظر داشتند. در ۲۹ آگست ۱۹۴۱، پولیس فرانسه فرای را بازداشت کرد و دولت ویشی او را اخراج کرد. به گزارش موزیم هولوکاست، پس از یک شب بازداشت به او دو ساعت فرصت دادند وسایلش را جمع کند. پولیس او را به مرز اسپانیا برد. فرای حدود یک هفته در مرز ماند تا مشکل نداشتن سند معتبر خروج و عبور حل شود. همکارانش بخشی از کار مرکز را پس از رفتن او ادامه دادند. موزیم یادبود هولوکاست امریکا برآورد می‌کند که فرای و کمیته به حدود دو هزار تن برای گریز از جنوب فرانسه کمک کردند. در گزارش یاد وشم، شمار کسانی که گونه‌ای از کمک دریافت کردند بیشتر از شمار کسانی است که دفتر مستقیما در خروج‌شان سهم داشت. کمک به اقامت، تهیه سند و عبور از مرز در گزارش‌ها به شیوه‌های متفاوت حساب شده است.^{۲، ۳}

فرای پس از برگشت به امریکا به روزنامه‌نگاری ادامه داد و در دسمبر ۱۹۴۲ درباره کشتار یهودیان در مجله نیو ریپابلیک نوشت. خاطراتش در ۱۹۴۵ با عنوان «تحویل به درخواست» نشر شد، عنوانی که به همان بند آتش‌بس فرانسه اشاره داشت. او در ۱۹۶۷ درگذشت. یاد وشم در ۱۹۹۴ او را در شمار درستکاران در میان ملت‌ها شناخت. در مارسی، در سال ۲۰۰۰ نام او را بر میدان مقابل قنسولگری امریکا گذاشتند. نام روی تابلو به یک نفر تعلق دارد. در خاطرات داونپورت، آغاز کار هنوز با راهروی هوتل، شاعر منتظر و مردی به یاد می‌آید که نشانی پناهندگان را یکی‌یکی روی کاغذ می‌نوشت.^{۱، ۲، ۵، ۹}

منابع و اعتبار عکس‌ها

1. خاطرات میریام داونپورت ابل، دیدار در هوتل اسپلندید و کار در دفتر امداد.
2. واریان فرای، کمیته امداد اضطراری و کار در مارسی، موزیم یادبود هولوکاست امریکا.
3. پرونده واریان فرای در مرکز اسناد یاد وشم.
4. عکس و شرح آرشیفی هنرمندان و کارکنان امداد در ویلای ایر‌ـ‌بل.
5. تحویل به درخواست، خاطرات واریان فرای، مجموعه کتابخانه دانشگاه کلمبیا و راهنمای آرشیف مکاتبات و عکس‌ها.
6. نامه واریان فرای از مارسی به مارک شاگال، آرشیف مارک و ایدا شاگال.
7. زندگی‌نامه مستند مارک شاگال و سفر ۱۹۴۱، آرشیف شاگال.
8. گاه‌شمار زندگی هانا آرنت، کتابخانه کنگره امریکا.
9. فهرست درستکاران در میان ملت‌ها، یاد وشم.
10. لیون فویشتوانگر و تلاش برای بیرون آوردنش از بازداشت، موزیم هولوکاست امریکا و تاریخ اردوگاه له میل.
11. پرونده مارتا و ویتستیل شارپ و همکاری با فرای.
12. پرونده مارگیت مایسنر و تاریخ شفاهی خروج او از پاریس با بایسکل.
13. عکس شاخص، نسخه سال ۱۹۹۴ از عکس مطبوعاتی واریان فرای در ۱۹۴۱، عکاس ثبت نشده، مجموعه بولمش کالج کنیون، نشان مالکیت عمومی.