روزا پارکس از جایش برنخاست و مونتگمری بس‌هایش را تحریم کرد
بخش‌های این نوشته
در نقشه‌ای که در پرونده محکمه مانده، محل نشستن روزا پارکس با نشانه‌ای در ردیف نخست پشت ده صندلی پیش روی بس مشخص شده است. عصر اول دسمبر ۱۹۵۵، پارکس در مونتگمری، مرکز ایالت الابامای امریکا، از محل کار به خانه می‌رفت. او در فروشگاه مونتگمری فیر خیاطی می‌کرد و چهل‌ودو سال داشت. وقتی بس پر شد، راننده از چهار مسافر سیاه‌پوست آن ردیف خواست بلند شوند تا برای مسافران سفیدپوست جا باز شود. سه نفر برخاستند. پارکس روی صندلی‌اش ماند. ۱
در بس‌های شهری مونتگمری ده صندلی جلو برای سفیدپوستان کنار گذاشته می‌شد. پارکس درست پشت آن بخش نشسته بود. جیمز بلیک، راننده، معتقد بود می‌تواند مرز میان بخش‌های بس را جابه‌جا کند. وقتی پارکس از دستورش سر باز زد، بلیک پولیس را خبر کرد. دو مامور آمدند و او را بازداشت کردند. پارکس در یادداشت‌هایش نوشت از مامور پرسیده بود چرا با آنان این‌گونه رفتار می‌شود. به یادش مانده بود که مامور گفت نمی‌داند و او را بازداشت می‌کند. ۱، ۲
پیش از آن‌که نامش در گزارش پولیس بیاید
پارکس سال‌ها پیش از آن عصر، به پرونده‌های تبعیض و خشونت نژادی رسیدگی می‌کرد. در ۱۹۴۳ منشی شاخه مونتگمری انجمن ملی پیشرفت رنگین‌پوستان شد. این شاخه درباره ثبت‌نام رای‌دهندگان سیاه‌پوست و پیگیری پرونده‌های تبعیض کار می‌کرد. بخش بزرگی از کار در دفتر و بیرون از دید عموم پیش می‌رفت. در آن سال‌ها پارکس باید شکایت‌ها را ثبت می‌کرد، با کسانی که از تبعیض آسیب دیده بودند حرف می‌زد و برای پیگیری پرونده‌ها به دیگران خبر می‌داد. ۳
در ۱۹۴۴، شاخه مونتگمری او را به ابیویل در الاباما فرستاد تا درباره حمله به ریسی تیلور تحقیق کند. تیلور، مادر جوان سیاه‌پوستی که از کلیسا به خانه برمی‌گشت، ربوده شده و مورد تجاوز جنسی قرار گرفته بود. پارکس به جمع کسانی پیوست که برای رسیدگی به پرونده و دادخواهی برای تیلور کار کردند. کتابخانه کنگره سند کمیته‌ای را که برای پیگیری پرونده شکل گرفت نگهداری می‌کند. این یکی از مواردی است که نام پارکس را در کنار کار روزمره دادخواهی، سال‌ها پیش از تحریم بس‌ها، ثبت کرده است. ۴
اعتراض به رفتار راننده‌های بس هم سابقه داشت. در مارچ ۱۹۵۴، شورای سیاسی زنان مونتگمری در دیدار با شهردار از شرایط بس‌ها شکایت کرد. خواسته‌هایش از تجربه هر روز مسافران می‌آمد. مسافر سیاه‌پوست گاهی مجبور بود کرایه را از در جلو بپردازد و برای سوارشدن به در عقب برود. زنان شورا همچنین از شیوه توقف بس‌ها در محله‌های سیاه‌پوست‌نشین شکایت داشتند. جو آن رابینسون، رئیس شورا، پس از آن دیدار به شهردار نامه نوشت و خبر داد که گروه‌های محلی درباره تحریم بس‌ها گفت‌وگو می‌کنند. ۵
در سال ۱۹۵۵، کلادت کلوین، دختر پانزده‌ساله، در بس مونتگمری از واگذارکردن صندلی‌اش سر باز زد و بازداشت شد. مری لوئیز اسمیت نیز چند ماه بعد در پی رویدادی مشابه بازداشت شد. هر دو بعدا در پرونده‌ای سهم گرفتند که مقررات جداسازی را به محکمه فدرال برد. تا زمانی که روزا پارکس بازداشت شد، مسافران دیگری هم با دستور راننده مخالفت کرده بودند و گروه‌های محلی درباره چگونگی یک اعتراض جمعی کار کرده بودند. ۵، ۹
در اگست همان سال، پارکس برای یک دوره آموزشی دوهفته‌ای به مکتب هایلندر در ایالت تنسی رفت. ویرجینیا دور برایش کمک‌هزینه فراهم کرد. سپتیما کلارک، آموزگار و فعال حقوق شهروندی، دوره را اداره می‌کرد. هایلندر برای فعالانی از گروه‌های نژادی مختلف برنامه آموزشی داشت و پارکس در دوره‌ای شرکت کرد که موضوع آن پایان‌دادن به جداسازی بود. عکسی از پارکس و کلارک در هایلندر در کتابخانه کنگره نگهداری می‌شود. این سفر چند ماه پیش از آن بود که پارکس در بس مونتگمری با دستور جیمز بلیک روبه‌رو شود. ۱۲
اعلامیه‌ای که برای یک روز نوشته شد
شب بازداشت، پارکس مدتی در زندان شهر ماند. ادگار دانیل نیکسون از فعالان محلی و ویرجینیا و کلیفورد دور به آزادی او کمک کردند. پارکس پذیرفت که پرونده‌اش برای اعتراض به مقررات بس پیگیری شود. در همان فاصله، جو آن رابینسون و همکارانش اعلامیه‌ای آماده کردند که از مردم می‌خواست دوشنبه پنجم دسمبر، روز محاکمه پارکس، سوار بس نشوند. نسخه‌ای از آن اعلامیه در بایگانی موسسه پژوهشی مارتین لوتر کینگ در دانشگاه استنفورد در دسترس است. ۵، ۶
صبح دوشنبه، بسیاری از مسافران سیاه‌پوست از بس‌های شهر استفاده نکردند. پارکس به محکمه رفت، محکوم شد و وکیلش برای تجدیدنظر اقدام کرد. همان روز، گروهی از فعالان و کشیشان محلی «انجمن بهبود مونتگمری» را برای هماهنگی اعتراض به راه انداختند و مارتین لوتر کینگ، کشیش جوان کلیسای خیابان دکستر، را به ریاست آن برگزیدند. در گردهمایی شام در کلیسای هولت استریت، حاضران از ادامه تحریم حمایت کردند. اعلامیه‌ای که مردم را برای یک روز دعوت کرده بود، آغاز اعتراضی شد که بیش از یک سال ادامه یافت. ۱، ۶، ۷
برای ادامه تحریم، مردم باید هر صبح راه دیگری برای رسیدن به کار، مکتب یا بازار پیدا می‌کردند. عده‌ای پیاده می‌رفتند. گروهی با تاکسی یا موترهای داوطلبان جابه‌جا می‌شدند. وقتی اداره شهر رانندگان تاکسی سیاه‌پوست را برای کمک به تحریم‌کنندگان جریمه کرد، انجمن شبکه‌ای برای استفاده مشترک از موترها سامان داد. به نوشته موسسه کینگ، حدود سه‌صد موتر در این شبکه سهم داشتند. هماهنگی رانندگان و مسافران بخشی از کاری بود که باید هر روز تکرار می‌شد تا تحریم دوام بیاورد. ۷
خود پارکس برای مدتی در تنظیم رفت‌وآمد موترها کار کرد. در میان اوراقش، پیش‌نویس دستورهایی برای رانندگان و مسافران مانده است. حدود یک ماه پس از آغاز اعتراض، کار خیاطی‌اش را در فروشگاه از دست داد. در بخش بزرگی از سال ۱۹۵۶ به شهرهای دیگر رفت تا درباره تحریم حرف بزند و برای آن کمک جمع کند. سهم او در این مدت را می‌شود در دو نوع سند دنبال کرد. در گزارش بازداشت، نامش در برابر دستور راننده آمده است. در نوشته‌های بعدی، کار کسی دیده می‌شود که برای ادامه رفت‌وآمد تحریم‌کنندگان دستورالعمل می‌نوشت. ۱، ۸
پارکس نام و راه تماس بعضی رانندگان را در دفتری ثبت کرد که نام فروشگاه مونتگمری فیر روی آن بود. به شرح کتابخانه کنگره، شبکه در مقطعی ۳۲۵ موتر شخصی داشت و کلیساها ۲۲ موتر دیگر در اختیار آن گذاشته بودند. ده‌ها محل برای هماهنگی و برداشتن مسافران تعیین شده بود. برنامه از پنج‌ونیم صبح تا نیم ساعت پس از نیمه‌شب ادامه داشت. در کنار گردهمایی‌های بزرگ کلیسا، این دفتر بُعد دیگری از تحریم را نشان می‌دهد. کسانی که بس را کنار گذاشته بودند باید می‌دانستند چه وقت و از کجا می‌توانند سوار موتر شوند. ۱۳
چهار زن پرونده را در محکمه پیش بردند
در حالی که اعتراض در خیابان ادامه داشت، یک پرونده جداگانه به محکمه فدرال رفت. اورلیا براودر، سوزی مک‌دونالد، کلادت کلوین و مری لوئیز اسمیت شاکیان پرونده‌ای بودند که به نام «براودر علیه گیل» شناخته شد. جانتا ریس در آغاز به پرونده پیوسته بود و سپس زیر فشار کنار رفت. در این پرونده، وکلا مقررات جداسازی نژادی در بس‌های شهری را به چالش کشیدند. نقشه صندلی روزا پارکس نیز در اسناد محکمه مانده است. ۱، ۹
محکمه فدرال در جون ۱۹۵۶ جداسازی نژادی در بس‌ها را خلاف قانون اساسی دانست. ستره محکمه امریکا در ۱۳ نومبر همان سال حکم را تایید کرد. انجمن تحریم را تا رسیدن دستور اجرای حکم به مونتگمری ادامه داد. در ۲۰ دسمبر، پس از رسیدن دستور، رهبران انجمن به پایان تحریم رای دادند و روز بعد بس‌ها بدون مقررات پیشین جداسازی مسافر گرفتند. تحریم ۳۸۱ روز ادامه یافت. ۱، ۹
زندگی پس از بازگشت بس‌ها
حکم محکمه وضع بس‌های مونتگمری را تغییر داد، اما پارکس و خانواده‌اش همچنان با تهدید و دشواری یافتن کار روبه‌رو بودند. در اگست ۱۹۵۷، او، همسرش ریموند و مادرش لیونا به دیترویت در ایالت میشیگان رفتند، جایی که برادر پارکس زندگی می‌کرد. پارکس برای مدتی در ویرجینیا کار کرد و بعد در دیترویت ماند. در ۱۹۶۵ در دفتر جان کانیرز، عضو کنگره، کار گرفت و تا ۱۹۸۸ آن‌جا ماند. اسناد آن سال‌ها فعالیت او را درباره حقوق شهروندی، کار و شرایط زندگی مردم دیترویت هم ثبت کرده‌اند. ۸، ۱۰
پارکس در ۱۹۸۷ همراه دوستش الین استیل نهادی برای آموزش جوانان ساخت. دو سال بعد، آن نهاد سفرهای آموزشی با بس را آغاز کرد. نوجوانان درباره مسیرهایی تحقیق می‌کردند که مردم برده‌شده برای فرار از بردگی پیموده بودند و تاریخ جنبش حقوق شهروندی را نیز دنبال می‌کردند. در عکس‌های بایگانی کتابخانه کنگره، پارکس و استیل کنار کودکانی دیده می‌شوند که در برنامه آموزشی نهاد شرکت کرده‌اند. بس که در مونتگمری صحنه جداسازی بود، در این برنامه وسیله‌ای شد که نوجوانان با آن به سراغ مکان‌های تاریخ خود می‌رفتند. ۱۴
چهل‌ویک سال پس از بازداشت در مونتگمری، پارکس در کاخ سفید نشان آزادی ریاست‌جمهوری را گرفت. عکس شاخص این نوشته او را پس از دریافت همان نشان کنار بیل کلینتون نشان می‌دهد. در بایگانی زندگی پارکس، کنار عکس‌های مراسم، گزارش پولیس، نقشه بس و برگه‌های هماهنگی موترها هم مانده‌اند. روی نقشه می‌توان دید پارکس کجا نشست. در اعلامیه و یادداشت‌های رفت‌وآمد می‌توان دید مردم مونتگمری از فردای بازداشت او چه کارهایی را به عهده گرفتند. ۱، ۶، ۸، ۱۱
منابع و اعتبار عکس‌ها
- آرشیو ملی امریکا، گزارش بازداشت پارکس و طرح صندلی‌های بس.
- یادداشت‌های روزا پارکس درباره بازداشت و تحریم، نسخه‌های دست‌نویس در کتابخانه کنگره.
- کتابخانه کنگره، نمایشگاه «روزا پارکس به روایت خودش»، نومبر ۲۰۱۹.
- بایگانی کمیته دادخواهی برای ریسی تیلور، کتابخانه کنگره.
- موسسه کینگ، شورای سیاسی زنان مونتگمری و نامه رابینسون به شهردار.
- اعلامیه تحریم یک‌روزه بس‌ها، دوم دسمبر ۱۹۵۵، بایگانی دانشگاه استنفورد.
- موسسه کینگ، تاریخچه تحریم بس‌های مونتگمری.
- جین تئوهریس، «فراتر از بس»، کتابخانه کنگره و دستورهای رفت‌وآمد موترهای داوطلبان.
- متن حکم محکمه فدرال در پرونده براودر علیه گیل و شرح پرونده و اجرای حکم در بایگانی موسسه کینگ.
- پرونده زندگی پارکس در دیترویت، کتابخانه کنگره.
- عکس رسمی کاخ سفید از پارکس و بیل کلینتون پس از دریافت نشان آزادی، ۱۹۹۶. نسخه عکس شاخص در مالکیت عمومی است.
- عکس و شرح دوره هایلندر، کتابخانه کنگره.
- دفتر ثبت رانندگان و شرح شبکه رفت‌وآمد، کتابخانه کنگره.
- پرونده نهاد روزا و ریموند پارکس و سفرهای آموزشی.
