وانگاری ماتای نهال‌کاری را از روستاهای کنیا به دفاع از جنگل کارورا رساند
بخش‌های این نوشته
وانگاری ماتای در کودکی از جویبار نزدیک خانه برای مادرش آب می‌آورد. یک روز، میان علف‌های کنار آب، رشته‌هایی دید که به دانه‌های روشن شباهت داشتند. کوشید چند دانه را بردارد، اما میان انگشتانش از هم پاشیدند. بعدها فهمید تخم قورباغه‌اند. وقتی بچه‌قورباغه‌ها از تخم بیرون آمدند، از کنار جوی حرکت‌شان را در آب تماشا کرد. این خاطره را سال‌ها بعد در اسلو، هنگام دریافت جایزه صلح نوبل، برای حاضران گفت. جویباری که از آن آب می‌آورد، تا آن زمان خشک شده بود. ۱
در همان سخنرانی، ماتای از زنانی گفت که برای آب آشامیدنی راه طولانی‌تری می‌پیمودند و تهیه هیزم و خوراک برایشان دشوارتر شده بود. این‌ها از جمله مشکلاتی بودند که زنان روستاهای کنیا در دهه هفتاد میلادی با او در میان گذاشتند. ماتای، که زیست‌شناسی خوانده بود و در دانشگاه نایروبی درس می‌داد، پیشنهاد کرد در نزدیکی خانه‌ها نهال پرورش بدهند. سال‌ها بعد، در نایروبی، خودش و همراهانش نهال به دست به سوی جنگلی رفتند که بخش‌هایی از آن را برای ساختمان‌سازی واگذار کرده بودند. ۱، ۲
زنان از آب و هیزم گفتند
ماتای در سال ۱۹۴۰ در نیری، در بخش مرکزی کنیا، به دنیا آمد. در گفت‌وگویی با کریستا تیپت در برنامه «آن بیینگ»، یادآوری کرد که مادرش اجازه نمی‌داد از درخت انجیر هیزم جمع کند. آن درخت باید تا زمانی که خودش می‌افتاد، سر پا می‌ماند. ماتای در همان گفت‌وگو گفت بعدها وقتی به محل برگشت، دید انجیر را بریده‌اند و به جای آن چای کاشته‌اند. او خشک‌شدن جویبار را هم در همان روایت به یاد آورد. این گزارش از یک محل مشخص در زندگی او می‌آمد، جایی که تغییر پوشش زمین را با خاطره آوردن آب می‌سنجید. ۲، ۳
ماتای در امریکا زیست‌شناسی خواند و پس از تحصیل در ایالت‌های کانزاس و پنسیلوانیا، دوره دکترا را در آلمان و کنیا دنبال کرد. دانشگاه نایروبی در سال ۱۹۷۱ به او مدرک دکترا داد. در همان دانشگاه به تدریس کالبدشناسی دامپزشکی پرداخت و بعد مسئولیت آن بخش را به عهده گرفت. هم‌زمان، کارش در شورای ملی زنان کنیا او را به جمع زنانی رساند که درباره گرفتاری‌های خانه و روستا حرف می‌زدند. آن‌ها از آبی می‌گفتند که باید از دورتر می‌آوردند و از سوختی که برای پختن غذا لازم بود. ۱، ۳
ماتای در سخنرانی نوبل توضیح داد که در بخش‌هایی از کنیا، جنگل‌ها پاک شده بودند و کشت تجارتی جای پوشش گیاهی را گرفته بود. به گفته او، از دست رفتن درختان و خاک حاصل‌خیز بر توان خانواده‌ها برای تهیه خوراک و سوخت اثر می‌گذاشت. برای زنانی که این وضعیت را از راه طولانی تهیه هیزم تجربه می‌کردند، کاشت درخت می‌توانست بخشی از پاسخ باشد. بعضی درختان میوه می‌دادند و بعضی چوب برای سوخت فراهم می‌کردند. نگه‌داشتن پوشش گیاهی همچنین می‌توانست به کاهش فرسایش خاک کمک کند. ۱، ۴
نهالستان را به خانه‌ها نزدیک کردند
در روز جهانی محیط زیست سال ۱۹۷۷، ماتای و همراهانش در مراسمی در نایروبی هفت درخت کاشتند. این شمار را خودش در نوشته‌ای برای گاردین در سال دریافت نوبل ثبت کرد. جنبش کمربند سبز در همان سال، زیر چتر شورای ملی زنان کنیا، آغاز شد. در روزهای نخست، جنگل‌بانان نهال می‌دادند. ماتای می‌گوید فراهم‌کردن نهال به این شیوه برای گسترش کار دوام نیاورد. گروه به جای آن، نهالستان‌های کوچک را در نزدیکی خانه‌ها راه انداخت تا خود زنان آن‌ها را اداره کنند. ۳، ۴
در این شیوه، گروه‌های محلی تخم جمع می‌کردند، نهال می‌پروراندند و پس از کاشت از آن مراقبت می‌کردند. پرداخت پول به زنده‌ماندن نهال بستگی داشت. زنانی که نهالستان را می‌گرداندند، از همین راه درآمدی هم به دست می‌آوردند. این ترتیب به موضوعی توجه داشت که شمارش درختان در روز کاشت نشان نمی‌دهد. نهال باید پس از آن روز آب می‌خورد و در زمین می‌ماند. ادامه کار بر دوش همان گروهی بود که در محل زندگی می‌کرد و به آن زمین دسترسی داشت. ۱، ۴
در حسابی که ماتای در اسلو ارائه کرد، جنبش تا سال ۲۰۰۴ به کاشت بیش از سی میلیون درخت کمک کرده بود. او این عدد را در کنار نقش زنان آورد. سال‌های میان هفت درخت نخست و آن سخنرانی با کار گروه‌های کوچک در نقاط مختلف کنیا پر شده بود. هر گروه به تخم، زمین و زمانی برای پرورش و رسیدگی به نهال نیاز داشت. وقتی کار در جایی آغاز می‌شد، دانش پرورش نهال در همان محل می‌ماند و گروه برای تهیه هر نهال به اداره مرکزی وابسته نمی‌ماند. ۱، ۴
پارک اوهورو به محل اعتراض بدل شد
در ۱۹۸۹ طرح ساخت یک مجموعه بزرگ در پارک اوهورو، فضای عمومی مرکز نایروبی، مطرح شد. ماتای در گفت‌وگویی که بنیاد گولبنکیان نشر کرده، گفت اعتراض را با این استدلال پیش برد که پارک به مردم تعلق دارد. او به محکمه رفت و پرونده را باخت. اعتراض عمومی ادامه یافت و به روایت او، سرمایه‌گذاران از طرح کنار کشیدند. در این پرونده، نگه‌داشتن درختان و فضای باز پارک به این پرسش گره خورده بود که چه کسی حق دارد درباره استفاده از زمین عمومی تصمیم بگیرد. ۵
ماتای چند سال بعد دوباره به همان پارک رفت. این بار، در ۱۹۹۲، در کنار مادرانی ایستاد که آزادی فرزندان زندانی‌شان را می‌خواستند. گروه در بخشی از پارک که به «گوشه آزادی» معروف شد، اعتصاب غذا کرد. عفو بین‌الملل در گزارش همان زمان نوشت که پولیس در سوم مارچ به زنان حمله کرد. ماتای و چند زن دیگر زخمی شدند و برای درمان به شفاخانه رفتند. به روایت ماتای، شماری از مادران پس از پراکنده‌شدن گردهمایی به نایروبی برگشتند و اعتراض را از کلیسای جامع همه قدیسان ادامه دادند. ۵، ۶
آن دو حضور در یک پارک، دو خواست جداگانه داشت. نخستین کارزار برای نگه‌داشتن فضای عمومی پیش رفت و مادران برای آزادی زندانیان گرد هم آمدند. ماتای بعدها در سخنرانی نوبل گفت تجربه کار در جنبش کمربند سبز به او و همراهانش نشان داد که مردم برای مراقبت از زمین و آب، باید بتوانند در تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد سهم بگیرند. کار جنبش به همین دلیل آموزش درباره حقوق شهروندی و شیوه پیگیری تصمیم‌های عمومی را نیز دربر گرفت. ۱، ۳
در «گوشه آزادی» و در محل‌های دیگری در کنیا، معترضان درختانی کاشتند که ماتای در سخنرانی اسلو از آن‌ها به نام «درختان صلح» یاد کرد. جنبش همین رسم را در تلاش برای آشتی میان گروه‌هایی که با هم درگیر شده بودند هم به کار برد. ماتای برای توضیح این کار به رسمی از مردم کیکویو اشاره کرد. به گفته او، بزرگان چوبی از درخت تیگی را میان دو طرف درگیر می‌گذاشتند تا دست از زد و خورد بردارند و راه آشتی را بجویند. در روایت او، نهالی که در محل اعتراض کاشته می‌شد معنایی داشت که مردم می‌توانستند از رسم‌های آشنای خود بفهمند. ۱
نهال‌ها را به سوی کارورا بردند
در دهه نود میلادی بخش‌هایی از جنگل کارورا، در شمال نایروبی، برای ساخت‌وساز به شرکت‌های خصوصی واگذار شد. جنبش کمربند سبز در گزارش سالانه خود می‌گوید در ۱۹۹۷ از واگذاری زمین خبر یافت. برای گروهی که سال‌ها وقت صرف کاشتن درخت کرده بود، کارورا آزمونی درباره سرنوشت یک جنگل موجود بود. ماتای در گفت‌وگو با تیپت از راهپیمایی به سوی جنگل گفت. معترضان نهال با خود می‌بردند و می‌گفتند برای کاشت درخت می‌روند. حضورشان در آن مسیر اعتراض به قطع درختان و ساخت خانه در جنگل را به چشم می‌آورد. ۲، ۷
عفو بین‌الملل در گزارش جنوری ۱۹۹۹ نوشت که نگهبانان در هشتم همان ماه گردهمایی مسالمت‌آمیز معترضان را با خشونت برهم زدند. گزارش سالانه جنبش کمربند سبز می‌گوید ماتای در این حمله زخمی شد. کارزار به آن روز ختم نشد. به روایت جنبش، شرکت‌ها در ۱۹۹۹ ساخت‌وساز را پی نگرفتند و در سال ۲۰۱۷ کمیسیون ملی زمین کنیا ۱۵۱ سند مالکیت مربوط به زمین‌های واگذارشده جنگل را لغو کرد. فاصله میان حمله به معترضان و لغو سندها نشان می‌دهد که سرنوشت زمین تا سال‌ها بعد در پیگیری‌های اداری و حقوقی مطرح بود. ۷، ۸
درختی که پس از مرگ او کاشته شد
ماتای در انتخابات سال ۲۰۰۲ به پارلمان کنیا راه یافت و پس از آن معاون وزیر محیط زیست شد. کمیته نوبل در ۲۰۰۴ جایزه صلح را به پاس کارش در توسعه پایدار، دموکراسی و صلح به او داد. او نخستین زن افریقایی بود که این جایزه را گرفت. در سخنرانی اسلو، به جای بسنده‌کردن به شمار درختان، از کار زنانی گفت که نخست برای آب، هیزم و غذا به دنبال راه چاره بودند. خاطره جویبار کودکی را در پایان همان سخنرانی آورد. ۱، ۹
ماتای در سپتمبر ۲۰۱۱ در نایروبی درگذشت. چند هفته بعد، سفیر کنیا در آلمان و اعضای بنیاد هاینریش بل در باغ دفتر بنیاد در برلین یک درخت سیب کاشتند. جنبش کمربند سبز از مردم خواسته بود آن روز به یاد ماتای درخت بکارند. اشتفان رول از کاشت درخت در برلین عکس گرفت. در عکس، کار کسانی دیده می‌شود که دور گودال نهال جمع شده‌اند. عمل کوچکی که سال‌ها پیش در نهالستان‌های نزدیک خانه‌ها آغاز شده بود، این بار راهی برای یادکردن از کسی شد که آن را پیشنهاد کرده بود. ۳، ۱۰
منابع و اعتبار عکس‌ها
- وانگاری ماتای، سخنرانی جایزه صلح نوبل، اسلو، ۱۰ دسمبر ۲۰۰۴، بایگانی دانشگاه نایروبی.
- گفت‌وگوی کریستا تیپت با وانگاری ماتای درباره کودکی و راهپیمایی به سوی جنگل، آن بیینگ.
- زندگی‌نامه ماتای و تاریخچه جنبش کمربند سبز.
- وانگاری ماتای، «زمین و آزادی»، گاردین، اول نومبر ۲۰۰۴.
- روایت ماتای از کارزار پارک اوهورو و «گوشه آزادی»، بنیاد گولبنکیان.
- عفو بین‌الملل، گزارش حمله پولیس به زنان معترض، مارچ ۱۹۹۲.
- جنبش کمربند سبز، گزارش سالانه ۲۰۱۷، بخش جنگل کارورا.
- عفو بین‌الملل، گزارش حمله به معترضان جنگل کارورا، جنوری ۱۹۹۹.
- بنیاد نوبل، پرونده جایزه صلح سال ۲۰۰۴.
- شرح آرشیفی عکس کاشت نهال در برلین.
- عکس شاخص، وانگاری ماتای در مراسم کمیسیون ملی حقوق بشر کنیا، عکس Demosh، CC BY 2.0.
