بیست‌ودو سال چکش بر سنگ، راهی که داشرات مانجی برای روستایش ساخت

در عکس راه، دو دیوار بلند سنگی در دو طرف دیده می‌شود. جاده از میان شکافی می‌گذرد که زمانی صخره آن را بسته بود. برای رهگذری که از آن عبور می‌کند، این مسیر چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد. برای داشرات مانجی، بازکردن همین راه بیست‌ودو سال زمان برد. ابزار اصلی او چکش و قلم سنگ‌تراشی بود.^۲

مانجی در گهلور، روستایی نزدیک گایا در ایالت بیهار هند، زندگی می‌کرد. کارگر بود و زمین و سرمایه بزرگی نداشت. راهی که سرانجام باز کرد، نزدیک صدوده متر از میان صخره می‌گذشت. کوتاهی این بخش با اثری که بر رفت‌وآمد مردم گذاشت تناسبی نداشت. گذرگاه، مسیر طولانی دورزدن ارتفاعات را کوتاه کرد.^۲

کوه، میان خانه و امکانات

برای اهالی گهلور، صخره بخشی از دشواری زندگی روزمره بود. رفتن به بازار، رسیدن به زمین‌های کار، بردن بیمار و فرستادن کودک به مکتب، با مسیر رفت‌وآمد ارتباط داشت. در روایت‌هایی که از مانجی مانده، موضوع به همین رفت‌وآمدها برمی‌گردد. او می‌خواست مردم بتوانند از راهی بگذرند که دسترسی به آن دشوار شده بود.^۲

نام همسرش، فالگونی دیوی، در بیشتر بازگویی‌ها حضور دارد. گزارش‌ها از آسیب‌دیدن او هنگام عبور از مسیر و دشواری رساندنش به درمان سخن می‌گویند. در روایت رایج، مرگ همسر مانجی با آغاز تصمیم او برای بازکردن راه پیوند داده می‌شود. خانواده با مشکلی روبه‌رو شده بود که مردم روستا نیز آن را در زندگی خود می‌شناختند.^۳

در مستندی که از خود مانجی تصویر و گفت‌وگو دارد، او درباره دشواری آوردن آب از آن سوی ارتفاعات صحبت می‌کند. از شکستن کوزه آب همسرش نیز یاد می‌کند. این جزئیات نشان می‌دهد که در حرف‌های او، راه با کارهای کوچک و تکراری زندگی پیوند داشت، آب، غذا و عبور از زمینی که حرکت در آن آسان نبود.^۴

کاری که در سال ۱۹۶۰ آغاز شد

آغاز کار را سال ۱۹۶۰ و پایان آن را سال ۱۹۸۲ ثبت کرده‌اند. مانجی در این فاصله با ابزار دستی روی سنگ کار کرد. راه از ضربه‌های پی‌درپی و برداشتن تکه‌های صخره شکل گرفت. هیچ ماشین بزرگ حفاری در مرکز این روایت نیست. اندازه کار را زمانی می‌توان فهمید که بیست‌ودو سال را کنار ابزارهایی بگذاریم که در دست داشت.^۳

در گزارش تایمز هند، از فروختن بزهایش برای خرید چکش و قلم یاد شده است. آن گزارش، زندگی او را در خانواده و محیط روستا دنبال می‌کند. مانجی از میان مردمی آمده بود که کار روزانه و تأمین خوراک برایشان مسئله بود. بازکردن راه، در چنین وضعی آغاز شد و سال‌های طولانی ادامه یافت.^۵

آنچه در پایان دیده شد، گذرگاهی با طول محدود اما کاربرد عمومی بود. اداره گردشگری بیهار طول راه را صدوده متر، عرض آن را حدود نه متر و عمق برش را نزدیک هشت متر معرفی می‌کند. این اندازه‌ها درباره شکاف ایجادشده در صخره‌اند. مانجی توانسته بود در یک بخش مشخص از ارتفاعات، فضایی برای عبور باز کند.^۱

همان اداره، کوتاه‌شدن مسیر میان دو بخش اتری و وزیرگنج را از پنجاه‌وپنج کیلومتر به پانزده کیلومتر شرح می‌دهد. در خبرها، برای فاصله روستا تا محل‌های مختلف عددهای دیگری هم آمده است. نتیجه عملی این بود که مردم برای رسیدن به آن سوی ارتفاعات، راه نزدیک‌تری در اختیار داشتند.^۱

راه باز شد، پیگیری ادامه یافت

کار مانجی پس از کناررفتن سنگ‌ها به مطالبه امکانات عمومی کشیده شد. گزارش ایندین اکسپرس در سال ۲۰۱۲ می‌گوید او بارها به مرکز اداری ایالت در پتنا رفت و برای سرک‌سازی در مسیرهای اتری، وزیرگنج و گایا پیگیری کرد. شکافتن صخره، مردم را به مرحله دیگری رسانده بود، راهی که باید برای رفت‌وآمد بهتر آماده می‌شد.^۳

در همان گزارش، از ساخته‌شدن راه‌های پخته پس از مرگ او یاد شده است. مردم محل درباره تفاوت رفت‌وآمد با موتورسایکل و توجهی صحبت کرده‌اند که به منطقه جلب شده بود. مانجی توانسته بود مشکل یک مسیر را به مسئله‌ای عمومی تبدیل کند. مقام‌ها، خبرنگاران و فیلم‌سازان حالا نام روستایی را می‌شنیدند که پیش‌تر دور از توجه بود.^۳

نام «مرد کوهستان» به او داده شد و به مرور از گهلور بیرون رفت. شهرتش بر کاری استوار بود که مردم می‌توانستند نتیجه آن را ببینند و از آن عبور کنند. برای شناختن بخش اصلی داستان، نیازی به تصور یک بنای ناپدیدشده نیست. راه میان صخره‌ها مانده است و عکس‌های سال‌های بعد، شکل آن را نشان می‌دهند.^۶

مردی مقابل دوربین

کوندان رنجان، فیلم‌ساز، در سال ۲۰۰۷ برای دیدار مانجی به گهلور رفت. او پیش‌تر در تلویزیون کار می‌کرد و سرگذشت کارگر روستایی توجهش را جلب کرده بود. رنجان در گفت‌وگو با اسکرول توضیح داده است که گرفتن رضایت مانجی برای مصاحبه آسان نبود و رفت‌وآمدهایش چند ماه ادامه پیدا کرد.^۴

حاصل آن دیدارها، مستند «مردی که کوه را جابه‌جا کرد» شد که با حمایت فیلمز دیویژن ساخته شد و در سال ۲۰۱۱ انتشار یافت. در آن، مانجی درباره کارش حرف می‌زند و بخشی از حرکت سنگ‌تراشی را برای دوربین دوباره انجام می‌دهد. فیلم، چهره و صدای مردی را نگه داشته که بخش بزرگی از داستانش از زبان دیگران نقل شده است.^۴

مانجی در هفدهم اگست ۲۰۰۷ درگذشت. برای درمان سرطان به دهلی انتقال یافته بود. دولت بیهار هزینه درمان را پذیرفته و پس از مرگ نیز برایش مراسم رسمی برگزار کرده بود. مردی که سال‌ها برای راه و امکانات به اداره‌ها مراجعه کرده بود، سرانجام با تقدیر عمومی به روستایش بازگردانده شد.^۳۴

شهرتی که به سینما رسید

در سال ۲۰۱۵، فلم داستانی «مانجی، مرد کوهستان» نیز به سرگذشت او پرداخت. کتان مهتا کارگردان آن بود و نوازالدین صدیقی نقش مانجی را بازی می‌کرد. سینما، داستان سال‌های سنگ‌تراشی را به تماشاگرانی رساند که گهلور را ندیده بودند. نام مانجی حالا در کنار خبرهای مربوط به یک فلم تجارتی مطرح می‌شد.^۸

برای دنبال‌کردن زندگی واقعی او، باید گزارش‌های روستا و روایت خود مانجی را نیز دید. فلم داستانی برای نشان‌دادن سال‌های طولانی از بازسازی صحنه و گفت‌وگو استفاده می‌کند. شرکت ملی توسعه فلم هند، تاریخ اکران سراسری اثر را بیست‌ویکم اگست ۲۰۱۵ ثبت کرده است. توزیع آن در سراسر هند، داستان روستا را به سالن‌های بیشتری رساند.^۸

هم‌زمان با توجه دوباره به نام او، خبرنگاران سراغ خانواده رفتند. تایمز هند در سال ۲۰۱۵، از زندگی فرزندان و دشواری اقتصادی آنان گزارش داد. اعضای خانواده از فاصله میان تقدیر عمومی و کمک عملی صحبت می‌کردند. عکس و نام پدرشان شناخته شده بود، اما پرسش تأمین زندگی همچنان در خانه مطرح بود.^۵

جاده‌ای که جوانان از آن بیرون می‌رفتند

گزارش میدانی دیگری در همان سال، راه پخته، طاق ورودی و یادبود مانجی را توصیف کرد. خبرنگار ایندین اکسپرس با اهالی درباره کار و درآمد صحبت کرده بود. بسیاری از مردان جوان برای یافتن کار به شهرهایی مانند دهلی، ممبئی و چنای می‌رفتند. جاده، رفت‌وآمد را آسان‌تر کرده بود و بیکاری همچنان یکی از دشواری‌های محل بود.^۶

یکی از بستگان مانجی در آن گزارش، از رسیدن برق و سرک یاد می‌کرد و در کنار آن از کمبود کار می‌گفت. بعضی خانواده‌ها زمینی نداشتند که از آن درآمد ثابت به دست بیاورند. تغییر در مسیر، به‌تنهایی همه شرایط زندگی را عوض نمی‌کرد. آنچه مانجی ساخته بود، یک امکان عمومی بود که برای بهترشدن زندگی باید با خدمات و فرصت‌های دیگر همراه می‌شد.^۶

برای خانواده‌های روستا، نام مانجی از زندگی روزمره جدا نبود. در فصل انتخابات، سیاست‌مداران نیز به یادبودش می‌آمدند و درباره خدمات صحبت می‌کردند. مردم در گفت‌وگو با خبرنگار، هم از احترامی که به او شده بود یاد می‌کردند و هم از انتظارهای خود. راه بازشده، در برابر چشم‌شان بود و آینده فرزندان‌شان موضوع دیگری بود که برایش پاسخ می‌خواستند.^۶

گهلور در گزارش سال ۲۰۲۵

بهارات دوگرا، خبرنگار مجله جامعه مدنی، در گزارش میدانی سال ۲۰۲۵ دوباره به گهلور رفت. او از کارهایی در آموزش، صحت و معیشت نوشت که با همکاری بنیاد اس‌بی‌آی و یک نهاد محلی انجام شده بود. در مکتب، کمپیوتر، تخته تعاملی و پروژکتور دیده می‌شد. آموزگاران از تغییر شیوه درس‌دادن و توجه شاگردان سخن می‌گفتند.^۷

دوگرا در کنار این تغییرها، از ادامه فقر نیز نوشت. یاد مانجی سبب شده بود برنامه‌هایی به زادگاهش توجه کنند، اما نیازهای روستا گسترده‌تر بود. برای بررسی اثر کار او، هر دو تصویر لازم است، راه و خدماتی که افزوده شده‌اند و خانواده‌هایی که هنوز برای کار و زندگی بهتر تلاش می‌کنند.^۷

در سال ۲۰۲۶ نیز در وب‌سایت رسمی منطقه گایا، اسناد تدارکات جشنواره‌ای به نام مانجی منتشر شده است. نام او از یک کارگر روستایی به نام یک یادبود و برنامه عمومی رسیده است.^۹

امروز نام او در معرفی رسمی گردشگری بیهار نیز آمده است. بازدیدکنندگان به محل یادبود و راه می‌روند. در مجسمه، چهره مردی روستایی دیده می‌شود که مردم به یادش گل می‌گذارند. کنار آن، همان گذرگاه قرار دارد، راهی میان سنگ‌ها که کاربردش از هر جمله تقدیری روشن‌تر است.^۱

مانجی برای بازکردن این مسیر، بیست‌ودو سال از عمرش را صرف کرد. کسانی که پس از او از راه عبور کردند، زمان بسیار کم‌تری برای رسیدن به سوی دیگر نیاز داشتند. حاصل کارش در همین تفاوت دیده می‌شود، سال‌های طولانی یک زندگی که رفت‌وآمد زندگی‌های دیگر را کوتاه‌تر کرد.^۲

تصویر شاخص، راه مانجی در سال ۱۳۹۸ است. عکاس Sumita Roy Dutta، منبع عکس، مجوز بازنشر.