اعتزاز حسن، شاگردی که مهاجم را پیش از رسیدن به مکتب متوقف کرد

مردی به سوی مکتب می‌رفت و می‌گفت برای ثبت‌نام آمده است. سه شاگرد که بیرون بودند، او را نمی‌شناختند. وقتی متوجه واسکت انفجاری شدند، همراهان اعتزاز حسن به سوی مکتب دویدند. اعتزاز کوشید مرد را متوقف کند. انفجار پیش از ورود مهاجم به ساختمان رخ داد. نوجوانی که جلو رفته بود، زنده به خانه برنگشت.^۱

ششم جنوری ۲۰۱۴ بود، در ابراهیم‌زی، روستایی در منطقه هانگو در خیبرپختونخوا. صدها شاگرد در مکتب دولتی درس می‌خواندند. خبرهای نخستین، اعتزاز را نوجوانی پانزده‌ساله معرفی کردند که با جلوگیری از ورود حمله‌کننده، هم‌مکتبی‌هایش را از خطر دور کرد. در آن حادثه، شاگردان و کارکنان داخل مکتب آسیب ندیدند.^۲

شاگردی که آن صبح بیرون مانده بود

روایت برادرش، مجتبی، از دیررسیدن اعتزاز آغاز می‌شود. او به روزنامه اکسپرس تریبیون گفته بود اعتزاز صبح دیر به مکتب رسیده و به همین دلیل اجازه حضور در صف صبحگاهی را نیافته بود. همراه دو شاگرد دیگر بیرون ایستاده بود که مرد ناشناس نزدیک شد. یک تن از همان شاگردان متوجه وسیله انفجاری شد.^۳

این جزئیات، بعدتر در تحقیق دیده‌بان حقوق بشر هم دنبال شد. رضا علی، شاگردی که در محل بود، به پژوهشگران گفت مرد ادعا کرده بود برای گرفتن پذیرش می‌رود. زمان ثبت‌نام نبود و آنان از حضورش تعجب کرده بودند. در روایت رضا، مرد به حرکت خود به سوی دروازه ادامه داد. سپس شاگردان متوجه خطر شدند.^۱

آنچه پس از آن رخ داد، در نقل شاهدان و خانواده آمده است. اعتزاز به سوی مرد رفت و تلاش کرد نگذارد جلوتر برود. بمب منفجر شد. او زخمی به شفاخانه انتقال یافت و جان باخت. گزارش پولیس که در خبرهای آن روزها نقل شد، نشان می‌داد مهاجم نتوانسته بود وارد ساختمان مکتب شود.^۲

خبر از یک روستا بیرون رفت

هانگو، جایی که این مکتب قرار داشت، با خشونت گروه‌های مسلح بیگانه نبود. ابراهیم‌زی روستایی با جمعیت عمدتاً شیعه بود. تحقیق دیده‌بان حقوق بشر، حمله به این مکتب را در چارچوب تهدیدهایی بررسی کرده که شاگردان و خانواده‌ها با آن روبه‌رو بودند. این نهاد ثبت کرده است که لشکر جنگوی مسئولیت حمله را پذیرفت.^۱

نام اعتزاز در روزهای بعد به رسانه‌های پاکستان و سپس به خبرهای بیرون از کشور رسید. عکس نوجوان در دست خانواده دیده می‌شد و خبرنگاران سرگذشتش را از برادر، پدر و شاگردان مکتب می‌پرسیدند. در بسیاری از گزارش‌ها، موضوع اصلی روشن بود، مهاجمی قصد رسیدن به شاگردان را داشت و یک شاگرد پیش از ورود او مانع شده بود.^۴

رویترز از قول پدرش گزارش داد که به اقدام پسرش افتخار می‌کند. پولیس نیز در همان خبر تأیید کرده بود که شاگردان و کارکنان دیگری در انفجار صدمه ندیده‌اند. برای خانواده‌های مکتب، نتیجه حادثه در همین تفاوت دیده می‌شد، کودکان دیگر زنده بودند و جای اعتزاز در میان‌شان خالی شده بود.^۴

پدری که از امارات برگشت

مجاهد علی بنگش، پدر اعتزاز، در امارات متحده عربی کار می‌کرد. هنگام حادثه در روستا نبود. گزارش خبرگزاری فرانسه می‌گوید او زمانی به ابراهیم‌زی رسید که مراسم خاک‌سپاری پسرش انجام شده بود. کار در بیرون از کشور و بازگشت به خانه، این بار با خبری همراه شده بود که زندگی خانواده را تغییر می‌داد.^۲

برادر بزرگ‌تر در گفت‌وگوهای روزهای نخست، از نجات هم‌مکتبی‌های اعتزاز سخن می‌گفت. پدر نیز فقدان پسرش را به خانواده‌های کودکانی پیوند می‌داد که زنده مانده بودند. به اکسپرس تریبیون گفت: «پسرم مادرش را گریاند، اما صدها مادر را از گریستن برای کودکان‌شان نجات داد.»^۳

این جمله در گزارش‌های مختلف بازنشر شد و به بخشی از یاد اعتزاز تبدیل شد. در آن، جای مادر نوجوان نیز دیده می‌شد، کسی که فرزندش را از دست داده بود، در حالی که مادران دیگری فرزندان‌شان را سالم دیدند. خانواده با همین دو واقعیت روبه‌رو بود، مرگ یک پسر و زنده‌ماندن هم‌مکتبی‌هایش.^۳

نام او بر سر زبان‌ها افتاد

در پاکستان، درخواست تقدیر رسمی از اعتزاز بالا گرفت. رسانه‌ها و کاربران شبکه‌های اجتماعی از مقام‌ها می‌خواستند اقدام او به رسمیت شناخته شود. دفتر نخست‌وزیر وقت، نواز شریف، اعلام کرد پیشنهاد اعطای نشان ستاره شجاعت برای تصویب به رئیس‌جمهور داده شده است. گزارش آن اعلامیه، جلوگیری از تلفات در میان شاگردان را دلیل تقدیر می‌دانست.^۲

ملالا یوسف‌زی نیز از اعتزاز یاد کرد و اقدامش را ستود. او که خود از حمله به دلیل فعالیت برای آموزش دختران جان به در برده بود، در بیانیه‌ای درباره حفاظت اعتزاز از شاگردان سخن گفت. نام دو نوجوان در یک بحث مشترک کنار هم قرار گرفت، این‌که رفتن به مکتب در بعضی بخش‌های پاکستان تا چه اندازه با خطر همراه شده بود.^۲

در سیزدهم جنوری، مقام‌های ایالتی به خانه خانواده رفتند. صدای امریکا با شوکت‌الله خان، والی وقت خیبرپختونخوا، گفت‌وگو کرد. او از کمک مالی پنج میلیون روپیه‌ای به خانواده خبر داد و گفت به نمایندگی از رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر بر مزار نوجوان گل گذاشته است. خانواده‌ای که در روزهای نخست خبرنگاران را می‌دید، حالا میزبان مقام‌های رسمی بود.^۵

اعلام شد که مکتب و یک استدیوم ورزشی به نام اعتزاز نام‌گذاری می‌شوند. این وعده‌ها، یاد نوجوان را به زندگی روزانه روستا پیوند می‌دادند. مکتبی که قرار بود هدف حمله باشد، قرار بود نام شاگردی را بر خود بگیرد که مانع ورود مهاجم شده بود. ورزشگاه نیز در میان برنامه‌های اعلام‌شده قرار داشت.^۵

نگرانی‌هایی که با انفجار تمام نشد

بازماندن شاگردان از آن حمله، ترس را از روستا نبرد. علی حسین، یکی از بزرگان ابراهیم‌زی، در تحقیق دیده‌بان حقوق بشر از نگرانی خانواده‌ها برای فرستادن کودکان به مکتب گفت. او توضیح داد که بعضی کودکان پس از حادثه به درس نرفتند. این بخش از گزارش در سال ۲۰۱۷ منتشر شد و به پیامدهای حمله برای آموزش می‌پرداخت.^۱

برای مکتب، مسئله امنیت به دروازه و ساختمان محدود نمی‌شد. خانواده باید باور می‌کرد که فرزندش می‌تواند هر روز برود و برگردد. در گفت‌وگوی آن بزرگ روستا، نگرانی از کمبود حفاظت و کوشش مردم برای کمک به نگهبانی نیز آمده بود. زنده‌ماندن در یک روز، به معنای برطرف‌شدن نگرانی روزهای بعد نبود.^۱

گزارش «رویاهایی که کابوس شدند» حاصل مصاحبه با آموزگاران، شاگردان، والدین و مدیران مکتب‌ها بود. دیده‌بان حقوق بشر هنگام معرفی آن، توضیح داد که خشونت علیه آموزش می‌تواند پس از پایان حمله نیز اثر بگذارد، با ساختمان‌های آسیب‌دیده، از دست رفتن فرصت درس و ترس خانواده‌ها. سرگذشت ابراهیم‌زی یکی از نمونه‌هایی بود که در این تحقیق بررسی شد.^۶

سه سال بعد، پرسش از وعده‌ها

در جنوری ۲۰۱۷، روزنامه دنیوز به مناسبت سومین سالگرد حادثه با پدر اعتزاز صحبت کرد. مجاهد علی از اجرا نشدن وعده‌هایی شکایت داشت که پس از مرگ پسرش داده شده بود. بر پایه همان گزارش، خانواده به نشانه اعتراض مراسمی برگزار نکرده بود. آن نوشته، فاصله میان توجه روزهای نخست و انتظارهای خانواده در سال‌های بعد را ثبت می‌کرد.^۷

چند ماه بعد، اکسپرس تریبیون نیز دوباره سراغ خانواده رفت. پدر از وعده ساخت کالج برای دختران و پسران و امکانات ورزشی سخن گفت که به گفته او تا آن زمان اجرا نشده بودند. این سخنان مربوط به سال ۲۰۱۷ است. آنچه در این گزارش اهمیت دارد، خواسته خانواده برای ادامه آموزش و امکانات روستاست، پس از آن‌که تقدیر رسمی انجام شده بود.^۸

در همان گزارش، اعطای نشان ستاره شجاعت و حضور پدر برای دریافت آن ثبت شده است. خانواده به اقدام نوجوان افتخار می‌کرد، اما از مقام‌ها انتظار دیگری هم داشت، بهترشدن زندگی کسانی که اعتزاز برای جلوگیری از مرگ‌شان ایستاده بود. مکتب، شاگردان و امکان درس‌خواندن، همچنان در مرکز حرف‌های پدر قرار داشت.^۸

نام یک شاگرد، در کنار نام یک مکتب

در روایت اعتزاز، بخش بزرگی از آینده نانوشته مانده است. او از مکتب فارغ نشد و نتوانست درباره آن صبح برای خبرنگاران حرف بزند. شرح آخرین حرکتش از کسانی مانده که همراهش بودند، صدای انفجار را شنیدند و به خانواده خبر دادند. برای همین، روایت او به شهادت هم‌مکتبی‌ها و پیگیری‌های بعدی وابسته است.^۱۳

آنچه در همه این گزارش‌ها باقی می‌ماند، مکتبی است که مهاجم به داخل آن نرسید و شاگردی که بیرون مانع شد. زندگی کودکان دیگر ادامه یافت. پدر اعتزاز سال‌ها بعد، وقتی درباره وعده‌ها صحبت می‌کرد، دوباره از آموزش و امکانات همان کودکان می‌گفت. یاد پسرش را با آینده کسانی دنبال می‌کرد که از آن روز زنده برگشته بودند.^۸

تصویر شاخص، نمایی از هانگو در سال ۱۳۸۸ است و روز حادثه یا ساختمان مکتب را نشان نمی‌دهد. بارگذار Salmantayyab، منبع عکس، واگذاری به مالکیت عمومی.