چگونه آب گرگر پیش از برگشت به کارون آسیابهای شوشتر را به حرکت درآورد؟
بخشهای این نوشته

در شوشتر، آب از چند دهانه در دیواره سنگی بیرون میآید و به حوضچه پایین میریزد. کسی که بالای سازهها ایستاده، ابتدا ریزش را میبیند. برای شناخت کار قدیمی محل باید مسیر را به طرف دیگر دنبال کرد. پیش از آنکه آب در پایین دیده شود، بخشی از آن در آبروها و تونلهای بالاتر میگذشت. در نقطههایی از همین راه، نیروی حرکت آب برای چرخاندن ابزار آسیاب به کار میرفت.
گرگر یکی از آبراههایی است که آب کارون را به شاخه دیگری میرساند. در ساخت نظام آبی شوشتر، بندها، کانالها و تونلها در چند دوره در ارتباط با یکدیگر به کار رفتند. هر بخش کار جداگانهای داشت. آبراه اصلی آب را تا محدوده شهر میآورد. مسیرهای کوچکتر آن را به نقطههایی هدایت میکردند که باید آب در آنجا به آسیاب، زمین کشت یا کاربرد شهری میرسید.
پایین آمدن آب در مسیری کوتاه
آسیاب برای چرخاندن سنگ به نیروی دوامدار نیاز داشت. در جای مناسب، آب از راهی میرسید که با پایین آمدن از سطح بالاتر میتوانست بخش متحرک آسیاب را بچرخاند. پس از انجام این کار، آب به مسیر پایینتر میرفت. منشا حرکت تعیین میکرد آسیاب در کجای مجموعه قابل ساخت باشد. اگر فاصله سطحها یا مقدار آب مناسب نبود، رسیدن آب به محل به تنهایی کار سنگ آسیاب را تضمین نمیکرد.

بخشهای مجموعه در طول زمان ترمیم یا تغییر داده شدند. نسبت دادن همه سازهها به یک سال یا یک دوره تصویر دقیقی از تاریخشان نمیدهد. بخشهایی از نظام شوشتر به دورههای گذشته از جمله روزگار ساسانی مربوط دانسته میشوند و کاربرد آبراهها در سدههای بعد ادامه یافت. یونسکو در ۲۰۰۹ مجموعه را ثبت کرد. اهمیت ثبت به همکاری قسمتهای متعدد نظام آبی و تنوع استفاده از آن مربوط است.
کسی که به حوضچه پایین میرسد، بخش پایانی راه آب را پیش چشم دارد. در دوره کار آسیابها، همین آب چند لحظه پیشتر بخشی از مسیر خود را در خدمت آرد کردن غله گذرانده بود. با پیگیری جای تونل، دهانه و اتاق آسیاب میشود فهمید که شهر از اختلاف ارتفاع و حرکت آب چه استفادهای میکرد. ریزشهای امروزی همچنان محل بیرون آمدن آبی را نشان میدهند که زمانی کار آسیاببان به رسیدنش وابسته بود.
منابع
عکس شاخص. سازههای آبی شوشتر و محل پایین آمدن آب از دهانهها. Mahmoodrezamo، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


