نقشهای روی ظرفهای سنگی جیرفت چگونه به پرسش درباره زندگی در هلیلرود رسیدند؟
بخشهای این نوشته

روی برخی ظرفهای سنگی منسوب به حوزه جیرفت، نقش عقرب، مار یا شکلهای هندسی دیده میشود. خطها با برداشتن بخشی از سطح سنگ ایجاد شدهاند و در اطراف بدنه ادامه پیدا میکنند. برای کسی که یک قطعه را جدا میبیند، شکل نقش نقطه آغاز بررسی است. برای باستانشناس، پرسش دیگری هم مطرح میشود. این ظرف در چه محل و در کنار چه چیزهایی به کار رفته یا گذاشته شده بود؟
در حوزه هلیلرود در کرمان، کاوشها در ناحیه کنار صندل و محلهای نزدیک شواهدی از زندگی در هزاره سوم پیش از میلاد فراهم کردند. از جمله یافتهها قطعههایی از سنگ نرم مناسب برای کندهکاری بودند که در منابع با عنوان کلوریت یاد میشوند. شکل دادن ظرف به سنگی نیاز داشت که بتوان سطح آن را تراشید و خطها را روی خم بدنه ادامه داد. تکرار بعضی نقشها نشان میدهد هنرمندان با مجموعهای از شکلهای آشنا کار میکردند. کلوریت برای شیءهای دستهدار هم به کار رفت و نقش مشابه روی بدنه آنها دیده میشود.
فرق قطعه پیداشده در لایه با ظرف بینشانی
شماری از آثار پس از بیرون آمدن از محل اصلی به دست پژوهشگران رسیدند. وقتی جای دقیق پیدا شدن یک ظرف ثبت نشده باشد، فهمیدن سن و کاربردش دشوارتر میشود. قطعهای که در یک کاوش همراه اشیا و خاک همان لایه ثبت شده، امکان مقایسه بیشتری دارد. به همین دلیل، بخشی از کار پژوهشگران تشخیص ارتباط ظروف سالم با قطعهها و نشانههایی بود که در بررسی علمی محل به دست آمدند.

در مطالعه نقشها، شباهت تصویر در دو شیء به معنای دانستن قطعی داستان پشت آن تصویر نیست. ممکن است یک نقش در چند ناحیه گردش کرده یا در چند کارگاه به شیوههای نزدیک ساخته شده باشد. پژوهشگران از شکل ظرف، جنس سنگ و جای یافتن آثار برای مقایسه کمک میگیرند. در بعضی نمونهها، نقش جانوران یا صورتهای ترکیبی به پرسشهایی درباره تصورهای دینی و داستانهای قدیمی راه داده است.
در نمایشگاه، بخش روشن کار از سطح ظرف شروع میشود. میتوان دید کدام خط گرد بدنه کشیده شده و پیکره در کجا به خط کناری میرسد. برای فهمیدن ادامه داستان باید از نقش به زمین محل کاوش برگشت. وقتی ظرفی کنار نشانههای دیگر ثبت شده باشد، همان نقش فرصت میدهد درباره کار هنرمند و استفاده مردم از شیء در هلیلرود پرسش دقیقتری مطرح شود.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و نقشها و ظرفهای کلوریتی حوزه جیرفت
- پژوهش مائوریتسیو ویداله و فرانسوا دسه درباره محوطه نزدیک کنار صندل
عکس شاخص. شیء کلوریتی جیرفت با نقش برجسته، موزیم ملی ایران. Nationalmuseumofiran، CC BY-SA 4.0.


