میرزا حسن رشدیه چگونه آموزش خواندن را از صدای حرفها آغاز کرد؟

بخشهای این نوشته
وقتی شاگردان به مکتب رشدیه در تبریز میآمدند، کار خواندن از شناختن رابطه میان نشانه و صدای آن آغاز میشد. آموزگار میتوانست یک حرف را نشان بدهد و از شاگرد بخواهد صدایش را بگوید. بعد نوبت جا دادن همان صدا در کنار صدای دیگر میرسید. برای شاگرد، وصل کردن نشانههای جدا به یک واژه کاری بود که باید چند بار تمرین میشد. رشدیه میخواست این مسیر را با ترتیب درس و نوشتههایی که برای شاگردان آماده میکرد روشنتر سازد.
میرزا حسن پیش از کار در تبریز با آموزش در بیروت آشنا شده بود. او پیش از بازگشت به تبریز، در ایروان برای آموزش کودکان کار کرده بود. در پایان دهه ۱۸۸۰، کوشش او برای ایجاد مکتب ابتدایی جدید در تبریز بخشی از حرکت گستردهتری برای تغییر آموزش شد. برای راه انداختن مکتب، افزون بر روش خواندن، باید محل درس، وقت آموزش و افرادی که به آن فرزندان خود را میسپردند فراهم میشدند.
از حرف تا واژه
در شیوه منسوب به رشدیه، تمرین صدای حرف به خواندن واژه ربط پیدا میکرد. شاگرد یک نشانه را در جای دیگر دوباره میدید و میتوانست صدای آن را با نوشته تازه پیوند بدهد. کتاب یا ورقه درس به ترتیب دادن این کار کمک میکرد. آموزگار نیز باید از روی پاسخ شاگرد میفهمید که او نشانه را از یاد برده یا هنگام پیوند چند صدا گیر مانده است. همین تفاوت، شکل تکرار درس را تعیین میکرد.

راه افتادن مکتبهای رشدیه در تبریز با دشواریهایی همراه شد. کار در یک ساختمان آغاز میشد و ادامه آن بسته به فراهم بودن محل و پشتیبانی خانوادهها تغییر میکرد. پژوهش درباره این مکتبها به کتابهای آموزشی و گزارشهای تاریخی تکیه دارد. شعبهها و تلاشهای بعدی در جاهای دیگر به گسترش بحث درباره آموزش ابتدایی کمک کردند.
در تاریخ این دگرگونی، جزئیترین کار از روی چیزی دیده میشود که شاگرد پیش رو داشت. حرفی نوشته شده بود و صدایی باید به آن وصل میشد. وقتی شاگرد میتوانست چند صدا را به ترتیبی که در واژه دیده بود کنار هم بیاورد، دایره آموزش بازتر میشد. مکتب رشدیه از همین مرحله آغاز کرد و برای دوره ابتدایی شکل تازهای از تنظیم درس فراهم آورد.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و پیدایش مکتبهای ابتدایی جدید ایران
- پژوهش درباره رشدیه، بیروت و روش جدید آموزش در تبریز
عکس شاخص. میرزا حسن رشدیه در عکس تاریخی همراه فرزندانش. عکاس ناشناس، مالکیت عمومی.


