برگ «پیر و جوان» رضا عباسی چگونه ساخته شد؟

بخشهای این نوشته
در میان آثار صفوی موزیم متروپولیتن، برگی با نام «پیر و جوان» هست. در نگاه اول دو پیکره چنان کنار هم قرار گرفتهاند که میتوان آنها را اجزای یک صحنه دید. بررسی ورق نشان میدهد که قطعهها جدا از هم ساخته و سپس روی یک صفحه در کنار یکدیگر نصب شدهاند. هر دو پیکره امضای رضا عباسی را دارند. در این اثر، ساختن صفحه به اندازه کشیدن هر چهره در شکل نهایی آن سهم داشته است.
رضا عباسی در اواخر سده شانزدهم و اوایل سده هفدهم میلادی کار میکرد. او هم برای نسخههای خطی تصویر میساخت و هم طراحیها و نقاشیهایی روی برگهای جداگانه داشت. برگ جدا میتوانست با خوشنویسی یا برگ دیگری در مجموعهای به نام مرقع گرد آید. ترتیب اجزا را کسی که مرقع را آماده میکرد تعیین میکرد. حاشیهسازی و گزینش کاغذ نیز به صفحه صورتی میداد که با شکل اولیه قطعهها فرق داشت.
دو امضا بر روی یک صفحه
پژوهش موزیم متروپولیتن از سه قطعهای یاد میکند که برای ساخت برگ «پیر و جوان» به کار رفتهاند. دو پیکره ایستاده با مرکب ترسیم شده و بخشهایی از آنها رنگ و طلا دارد. دور آنها حاشیههای گلدار گذاشتهاند. نزدیکی حالت و شیوه طراحی دو پیکره سبب شده است بتوان رابطهای میان جوان و مرد سالخورده تصور کرد. در عین حال، کنار هم قرار گرفتن قطعهها از تصمیمی هنگام آماده کردن صفحه حکایت دارد.

موضوع پیر و جوان پیش از رضا عباسی هم به نگارگری راه یافته بود. پژوهشگران موزیم نمونههایی را از پایان سده پانزدهم و اوایل سده شانزدهم ثبت کردهاند. تفاوت در جزییات پیکرهها و حرکت آنها پیدا میشود. در همین فاصله، طراح میتوانست توجه را به ایستادن، برگشتن سر یا حالت دست معطوف کند. در یک مرقع، بیننده میتوانست صفحهای را مدتی نگاه کند و سپس آن را ورق بزند، بیآنکه برای فهمیدن تصویر ناگزیر به دنبال کردن متن یک داستان باشد.
نمونه دیگر در موزیم ملی هنر آسیایی اسمیتسونین نشان میدهد که یک مرقع میتوانست قطعههای متعلق به زمانهای مختلف را کنار هم بیاورد. آن برگ طرحی با امضای رضا عباسی، قطعه خوشنویسی میرعلی و مُهر شاه عباس را در خود دارد. در برگ نیویارک هم مرز میان کاغذها بخشی از سرگذشت اثر است. اگر آن مرزها را دنبال کنیم، افزون بر کار نقاش، کار کسی را میبینیم که از قطعههای جدا یک صفحه تازه ساخته است.
منابع
- موزیم متروپولیتن و برگ پیر و جوان با امضای رضا عباسی
- فهرست پژوهشی طرحهای ایرانی در موزیم متروپولیتن و تحلیل قطعههای برگ
- موزیم ملی هنر آسیایی اسمیتسونین و نمونه دیگری از مرقع دارای امضای رضا عباسی
عکس شاخص. برگ پیر و جوان، با دو پیکره که امضای رضا عباسی دارند، در مجموعه موزیم متروپولیتن. موزیم متروپولیتن، مجموعه دسترسی آزاد، CC0.


