بیبی خانم استرآبادی چگونه در تهران مکتب دوشیزگان را به راه انداخت؟
بخشهای این نوشته

در تهران اواخر دوره قاجار، برای خانوادهای که میخواست دخترش به مکتب برود، داشتن آموزگار تنها یکی از شرطها بود. باید جایی پیدا میشد که دخترها بتوانند منظم به آن بروند و خانوادهها با رفتنشان موافقت کنند. بیبی خانم استرآبادی در همین شرایط مکتبی را به نام دوشیزگان به راه انداخت. پژوهشهای تاریخی آغاز کار آن را در ۱۹۰۷ ثبت کردهاند، زمانی که در تهران درباره آموزش عمومی دختران گفتوگو و مخالفت همزمان وجود داشت.
استرآبادی پیش از گشایش مکتب با اهمیت سواد و امکان کار زنان در محیط آموزشی آشنا بود. راهاندازی مکتب به تهیه محیط درس، ثبتنام شاگردان و رساندن خبر گشایش به خانوادهها نیاز داشت. برای یک دختر، مراجعه به مکتب به معنای وارد شدن به فضایی بود که وقت و کار جداگانهای برای خواندن و نوشتن داشت. همین رفتوآمد در شهری که آموزش زنان در آن فراگیر نبود، به تصمیم خانواده و پشتیبانی دیگران وابسته بود.
شاگردانی که باید دوباره برمیگشتند
برخی پژوهشها از گروه کوچکی از شاگردان در آغاز کار دوشیزگان یاد میکنند. ارزش توانایی مکتب در دوام کار بود. شاگردی که روز نخست در صنف مینشست باید روزهای بعد هم میتوانست برای درس برگردد. فشار اجتماعی، اعتراض بعضی مخالفان و نیاز به اجازه برای ادامه فعالیت کار را دشوار میکرد. پیگیری تاریخ این مکتب نشان میدهد که گشایش بخشی از مسئله بود و نگه داشتن مکتب بخشی دیگر.

آموزش زنان پیش از دوشیزگان هم در ایران شکلهای دیگری داشت. مواردی از آموزش در خانه یا مکتبهای وابسته به جامعههای دینی وجود داشتند. تجربه دوشیزگان به گسترش شکل جدید مکتب دخترانه در تهران مربوط بود. نام آن در بررسیهای مربوط به مشروطه و کوشش زنان برای به دست آوردن امکان آموزش آمده است. این سابقه کمک میکند مکتب در میان شکلهای گوناگون آموزش همان دوره دیده شود.
کسی که نام دوشیزگان را در اسناد میبیند، میتواند از آن به محل کار آموزگار و شمار نخستین شاگردان برسد. در زندگی روزانه، هر صنف با آمدن دخترانی تشکیل میشد که باید راه خانه تا مکتب را میپیمودند. کار استرآبادی برنامهای برای همین حضور فراهم کرد و باعث شد تجربه یک گروه کوچک از شاگردان به بخشی از تاریخ آموزش دختران در تهران برسد.
منابع
- پژوهش تاریخ آموزش زنان و گشایش مکتب دوشیزگان
- پژوهش دانشگاه تافتس درباره مکتبهای دخترانه و فعالیت بیبی خانم استرآبادی
عکس شاخص. برگی از اثر مکتوب بیبی خانم استرآبادی، بنیانگذار مکتب دوشیزگان. Bibi Khanoom Astarabadi، مالکیت عمومی.


