هوشنگ سیحون چگونه برج آرامگاه ابنسینا را از نمونهای هزارساله بازطراحی کرد؟

بخشهای این نوشته
در همدان، ستونهای بلند آرامگاه ابنسینا دور فضایی باز به سوی بالای بنا میروند. کسی که از فاصله دور نگاه میکند، حجم برج را میبیند. از نزدیک، میان ستونها فاصله وجود دارد و بخشی از روشنایی از آنها میگذرد. معمار میخواست برای آرامگاهی که در روزگار جدید ساخته میشد شکلی پیدا کند که به زمان زندگی ابنسینا نیز اشاره داشته باشد. یکی از منابع او برجی بود که در شمال ایران از همان سدهها باقی مانده است.
ابنسینا در ۱۰۳۷ در همدان درگذشت. محل آرامگاه در دورههای بعد تغییر و مرمت یافت. در روزگار قاجار بنای قدیمی تعمیر شد و در میانه سده بیستم طرح معاصر جای آن را گرفت. هوشنگ سیحون برای ساختمان تازه از برج گنبد قابوس الهام گرفت. آن برج در اندازه و محیطی دیگر قرار داشت. برای همدان باید شکل بالارونده سازه به طرحی تبدیل میشد که در مجموعه آرامگاه، فضای ورود و دید بازدیدکننده هم داشته باشد.
از بدنه بسته تا فاصله میان ستونها
در گنبد قابوس، سطح برج به صورت حجمی بسته و ممتد بالا میرود. در آرامگاه همدان، فاصله میان ستونها بخشی از ظاهر برج را میسازد. به همین دلیل، وقتی کسی دور آرامگاه حرکت کند میتواند بخشهای پشت ستون را هم در زاویههایی ببیند. اشاره به نمونه تاریخی در شکل بالایی و حرکت عمودی باقی مانده است. تفاوت در چگونگی ساختن بدنه به رابطه بنا با محیطی مربوط میشود که امروز در آن قرار دارد.

طرح جدید در اوایل دهه ۱۹۵۰ تکمیل شد. در گزارشهای تاریخی از میان برداشتن بنای پیشین و ساخت بنای جدید در همان محل یاد شده است. امروز مدفن و برج یادبود بخشهای یک مجموعهاند. پیرامون بنا به بازدیدکننده امکان میدهد نخست شکل کلی را ببیند و سپس به بخشهای نزدیک مدفن برسد. این ترتیب به کاربری جدید در کنار اشاره به تاریخ کهن مربوط است.
برای خواندن ساختمان، میتوان شکل برج را از دور دید و سپس جای خالی میان ستونها را از نزدیک دنبال کرد. سیحون بخشی از حافظه معماری یک دوره را به ساختمانی برای سده بیستم برد. نتیجه در همدان به صورتی ظاهر شد که میتوان هم نمونه قدیمی را در شکل بلند آن به یاد آورد و هم راه تازهای را که بنا برای ورود مردم پیدا کرده دید.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و تاریخ محل آرامگاه ابنسینا در همدان
- پرونده آثار همدان و طرح هوشنگ سیحون بر پایه برج گنبد قابوس
عکس شاخص. برج یادبود ابنسینا در همدان. Ahmad Masoominezhad، CC BY-SA 4.0، اندازه تصویر تنظیم شده است.


