چگونه نوشته بایسنغر نام گوهرشاد را بر ایوان مسجد مشهد نگه داشت؟
بخشهای این نوشته

در مسجد گوهرشاد مشهد، نوشتهای در نمای ایوان قرار دارد که از پایین در امتداد کاشیها دیده میشود. اندازه حرفها با خواندن روی یک صفحه کوچک فرق دارد. خوشنویس باید کلمهها را در نواری میگنجاند که بر بالای یک فضای بزرگ دیده میشد. نوشته از ساخت مسجد و نام کسی خبر میداد که هزینه آن را فراهم کرده بود. بخشی از تاریخ بنا از همین رابطه میان متن، جای نصب و شخص سفارشدهنده روشن میشود.
گوهرشاد همسر شاهرخ تیموری بود و در ساخت مسجد در کنار آرامگاه امام رضا سهم داشت. در نوشته ایوان، کار ساخت به دارایی خود او نسبت داده شده است. متن در ۸۲۱ قمری، برابر با ۱۴۱۸ میلادی، با خط پسر او بایسنغر نوشته شد. این اشاره به نام کاتب و پشتیبان امکان میدهد دو نقش متفاوت در کنار ساختمان دیده شوند. یک نفر هزینه و سفارش را فراهم میکرد و دیگری صورت مکتوب آن را برای نمای ایوان آماده کرد.
خطی به اندازه دیوار
متنی که در ورق نوشته میشود نزدیک چشم خواننده است. در ایوان، هر واژه باید از فاصلهای دیده شود که اندازه بنا تعیین میکند. شکل حروف، رنگ زمینه و فاصله میان قسمتهای نوشته بخشی از امکان خواندناند. تکرار نقشها در کنار خط نیز مرز نوشته را روشن میکند. کسی که به ایوان نزدیک میشود نخست نوار رنگ را میبیند و با توجه به حروف میتواند آن را به سندی درباره ساخت مسجد تبدیل کند.

کار معماری به قوامالدین شیرازی نسبت داده میشود. ایوان، حویلی و دیوارهها بخشهاییاند که به جای نوشته در فضا شکل میدهند. مسجد در دورههای بعد ترمیمهایی هم دیده است. برای شناخت مرحله نخست، تاریخ و نامها در کتیبه اهمیت دارند. آنها به پژوهشگر کمک میکنند که بخشی از بنا را با دوره سفارش اولیه و کسانی که در آن حضور داشتند مرتبط کند.
کسی که از حویلی به بالا نگاه میکند، پیش از خواندن همه واژهها میتواند جای کتیبه را روی نمای ایوان پیدا کند. همان جای بلند نوشته را به بخشی از ساختمان بدل کرده است. اگر متن روی کاغذ به دست ما میرسید، نامها و تاریخ همچنان خوانده میشدند. روی ایوان، میتوان دید که این نامها برای معرفی همان بنایی نوشته شدند که بازدیدکننده روبهرویش ایستاده است.
منابع
- دانشنامه ایرانیکا و کتیبه بایسنغر و تاریخ مسجد گوهرشاد
- آرشیف اسمیتسونین و نام معمار و تاریخ مسجد گوهرشاد مشهد
عکس شاخص. مسجد گوهرشاد در مشهد در یک عکس سال ۱۹۷۷. photo.aqr.ir (unknown photographer)، مالکیت عمومی.


