چگونه سفرهای ابن بطوطه در فاس از گفتار به کتاب رسیدند؟

بخشهای این نوشته
وقتی ابن بطوطه پس از آخرین سفرهایش به فاس برگشت، برای شرح آنچه دیده بود باید از چندین دوره سفر حرف میزد. او سالها پیش از طنجه برای حج راه افتاده بود. در دورههای بعد به جاهای دیگری در افریقا و آسیا رفت. نام شهرها، مردم و راههای گوناگون در یادش بود. اگر گزارش به کتاب تبدیل میشد، کسی باید ترتیب این تجربهها را در جمله و بخشهای مکتوب مشخص میکرد.
دربار مراکش از ابن جزی خواست در تنظیم روایت سهم بگیرد. ابن بطوطه سفرهایش را بازگفت و ابن جزی در آماده کردن شکل کتاب کار کرد. متن نهایی با نام «رحله» شناخته شد. در آغاز اثر درباره کار تنظیم و انتقال شرح سفر سخن آمده است. بخش بزرگی از سفرها در زمان نوشتن به گذشته تعلق داشت. برای ثبت آنها، نام جایها باید در مسیری کنار هم میآمدند که خواننده بتواند حرکت را از یک بخش به بخش دیگر دنبال کند.
جدا کردن مسیرهای دور از هم
یک سفر از طنجه آغاز شده بود و سفرهای دیگر در دورههای بعد شکل گرفتند. رسیدن به فاس پس از سفرهای افریقای غربی با پایان نخستین سفر حج فاصله داشت. در کار آمادهسازی کتاب، همین فاصلهها به ترتیب روایت مربوط میشدند. گزارش از راهها، گردهماییها، دیدارها و احوال شهرها در یک متن گرد آمد، اما همه تجربهها در یک وقت یا در امتداد یک راه پیوسته رخ نداده بودند.

نسخههای بهجامانده را میتوان با پژوهشهای بعدی درباره مسیرها مقایسه کرد. در شماری از بخشها، پژوهشگران درباره تاریخ دقیق، منبع شرح یا این که مسافر شخصا در کدام جای معین حضور داشته بحث کردهاند. خواندن کتاب از همین رو دو کار را کنار هم میآورد. یکی دنبال کردن داستانی است که در فاس نوشته شد و دیگری سنجیدن آن با دانستههای مستقل درباره راهها و زمانها.
کار نوشتن در میانه دهه ۱۳۵۰ میلادی به پایان نزدیک شد. در نسخه مکتوب، خواننده میتواند از آخرین سفر چند صفحه به عقب برگردد و به راهی برسد که راوی سالها پیش پیموده بود. این امکان از نظم دادن به گفتار و باقی ماندن دستنویسها میآید. سفر در جاده و دریا انجام شد. «رحله» زمانی شکل گرفت که تجربههای دور از هم در فاس دوباره بازگو شدند و به صفحات کتاب درآمدند.
منابع
- دانشگاه برکلی و بازگشت ابن بطوطه به فاس و نگارش رحله
- پژوهش دانشگاه کمبریج و تاریخ پایان نسخه رحله
- شرح نقش ابن جزی در تنظیم سفرنامه
عکس شاخص. برگی از نسخه عربی سفرنامه ابن بطوطه، کتابخانه ملی فرانسه. ابن بطوطه و ابن جزی، نسخه کتابخانه ملی فرانسه، مالکیت عمومی.


