قلعه هرمز چگونه پس از یک قرن از دست پرتغال بیرون شد؟

در گزارش‌هایی که از بهار ۱۶۲۲ میلادی به جا مانده‌اند، نام یک بندر پیوسته تکرار می‌شود. منشی شاه عباس آن را گمبرو نوشته و یادآور شده که در زمان نوشتن او «به بندر عباسی موسوم است». امام‌قلی خان، حاکم فارس، در همین بندر ماند و سپاهیانش با کشتی از ساحل به جزیره هرمز رفتند. در سوی دیگر آب، قلعه‌ای سنگی بر لبه شهر بود که پرتغالی‌ها بیش از یک قرن برای ساخت و استحکام آن کار کرده بودند. کشتی‌های کمپانی هند شرقی انگلستان در نبرد به صفویان پیوسته بودند. در نامه‌هایی که از همان کارزار مانده، بازرگانان کمپانی از ابریشم، عوارض گمرک و سرنوشت زندانیان هم نوشته‌اند. ^{[۱] [۲] [۳]}

در فهرست اسناد کتابخانه بریتانیا، گرفتن قلعه در ۲۲ اپریل ۱۶۲۲ ثبت شده است. برای حکومت صفوی این خبر به معنای پایان حاکمیت پرتغال بر هرمز بود. برای بازرگانان انگلیسی، فصل حساب‌وکتاب و پی‌گیری وعده‌هایی آغاز می‌شد که پیش از حرکت کشتی‌ها شنیده بودند. برای پی‌بردن به آنچه با سقوط قلعه از دست رفت، باید از همان مسیر، از گمبرو تا جزیره، به روزگاری برگشت که تاجران برای خرید و فروش از بصره، هند و سواحل دریای سرخ به هرمز می‌آمدند. ^{[۲] [۴] [۵]}

بندری که آبش از بیرون می‌آمد

نام هرمز در نوشته‌های قدیم به بندری در خشکی و به شهری بر جزیره اشاره می‌کند. ابن بطوطه، که در سده چهاردهم میلادی از آن ناحیه گذشت، این دو را جدا وصف کرده است. روبه‌روی بندر قدیم، بر جزیره‌ای که شهر آن را جرون می‌خواندند، بازارهای هرمز نو برپا بود. اُدوریک، راهب مسافری که پیش از ابن بطوطه به جزیره رفته بود، از فراوانی کالای گران‌بها و کمبود آب شیرین نوشته است. در گزارشی از قشم نیز آمده که آن جزیره بارها آب آشامیدنی هرمز را تأمین می‌کرد. شهر می‌توانست کالاهای چندین سرزمین را در بازار گرد آورد و در همان حال برای نیاز روزمره ساکنانش به رفت‌وآمد از راه آب وابسته بماند. ^{[۴] [۶]}

عبدالرزاق سمرقندی در ۱۴۴۲ میلادی، در راه سفر به هند، به هرمز رسید. او فرستاده شاهرخ تیموری بود و شرح سفرش را در «مطلع سعدین و مجمع بحرین» آورد. در فهرستی که از بازرگانان بندر به دست می‌دهد، کسانی از مصر، شام، هند، چین و جاوه در کنار تاجران ولایت‌های ایران دیده می‌شوند. نام بنگال و گجرات نیز آمده است. بیش از نیم قرن بعد، دریانوردان پرتغالی با چنین بندری روبه‌رو شدند. حکمرانان محلی هرمز از این تجارت درآمد داشتند و با بندرهای هر دو سوی خلیج فارس رابطه برقرار کرده بودند. برای کشتی‌هایی که در این راه کار می‌کردند، عوض‌شدن فرمانروای بندر بر این اثر می‌گذاشت که عوارض را به چه کسی بدهند و برای ادامه سفر از کدام مقام اجازه بگیرند. ^{[۳] [۴]}

آفونسو د آلبوکرک، فرمانده پرتغالی، در ۱۵۰۷ به هرمز رسید. پس از درگیری با ناوگان محلی، پرداخت باج سالانه را بر شهر تحمیل کرد و کار ساخت قلعه را آغاز کرد. اختلاف با چند تن از فرماندهانش او را واداشت در ۱۵۰۸ از جزیره برود. در ۱۵۱۵ برگشت و موقعیت پرتغال را تثبیت کرد. فرمانروایان هرمز مدتی عنوان خود را حفظ کردند، اما زیر اقتدار پادشاه پرتغال بودند و از اختیارشان بر شماری از بندرهای تابع کاسته شد. حکومت صفوی، که هرمز را وابسته به خود می‌دانست، به این وضع اعتراض داشت. قلعه طی دهه‌های بعد توسعه یافت و صورت بنایی را گرفت که نقشه‌ها و سفرنامه‌ها ثبت کرده‌اند. ^{[۳] [۴] [۷]}

میکله ممبره، فرستاده ونیزی، در ۱۵۴۰ این قلعه را در کنار شهر دید. در وصف او، بخشی از قلعه رو به آب و بخشی در کنار خانه‌ها بود و درونش مخزن بزرگ آب داشت. او از کشتی‌هایی نوشت که از بصره، هند و راه دریایی مکه می‌رسیدند و از روزهایی گفت که آذوقه در بازار فراوان یا کمیاب می‌شد. این دو مشاهده به هم مربوط‌اند. همان رفت‌وآمدی که بازار را پر از کالا می‌کرد، خوراک و بخشی از آب مورد نیاز جزیره را هم می‌رساند. دیوار شهر و ذخیره آب قلعه از مدافعان حفاظت می‌کرد، اما برای زندگی شهری با هزاران خانوار، کشتی‌ها باید همچنان به بندر می‌رسیدند. ^{[۳] [۴] [۶]}

ابریشم در جاسک و نامه‌های کمپانی

در آغاز سده هفدهم، صفویان بحرین را گرفتند و سپس پرتغالی‌ها پایگاه گمبرو را از دست دادند. اسناد کمپانی هند شرقی نشان می‌دهند که هم‌زمان، بازرگانان انگلیسی راه تازه‌ای برای خرید ابریشم ایران می‌جستند. جیمز اول، پادشاه انگلستان، از شاه عباس خواسته بود اجازه بدهد تاجران ابریشم را در شهری بخرند که دسترسی از آن به بندر جاسک آسان‌تر باشد. کشتی‌های کمپانی که در پایان ۱۶۲۱ میلادی به جاسک رسیدند، برای بردن ابریشم آمده بودند. امام‌قلی خان از آنان کمک دریایی خواست. در نامه‌ها می‌توان دید که نمایندگان کمپانی برای پذیرفتن این درخواست درباره درآمد و امتیازهای بازرگانی چانه می‌زدند. ^{[۲] [۵] [۶] [۸]}

در طرف پرتغالی، روی فریره د آندراده با مأموریتی از لیسبون آمده بود که مقابله با نفوذ انگلیسی‌ها از هدف‌های آن بود. او در ۱۶۲۱ به قشم رسید و در آن‌جا قلعه‌ای بنا کرد. در زمستان همان سال، نیروهای حاکم فارس پادگان قشم را محاصره کردند. انگلیسی‌ها به کارزار پیوستند و قلعه قشم در آغاز ۱۶۲۲ تسلیم شد. فریره را به سوی سورت در هند فرستادند. قشم و هرمز دو جزیره و دو قلعه جدا بودند. در گزارش‌های کوتاهی که فقط نام فرمانده پرتغالی را کنار خبر سقوط هرمز می‌آورند، این جدایی به آسانی گم می‌شود. فریره هنگامی به اسارت درآمد که هنوز کار قلعه هرمز به پایان نرسیده بود. ^{[۲] [۶] [۹]}

پس از تسلیم، قلعه به چه کسی رسید؟

اسکندر بیگ ترکمان، منشی دربار، در «عالم‌آرای عباسی» فتح هرمز را ذیل رویدادهای ۱۰۳۱ هجری قمری ثبت کرد. او از اقامت امام‌قلی خان در گمبرو و گذشتن سپاهیان به جزیره نوشت و مدت محاصره را «دو ماه و چند روز» خواند. روایت او به جایگاه فرمانده صفوی و خبر رسیدن پیروزی به شاه توجه دارد. نامه‌های کمپانی به موضوع دیگری هم می‌پردازند. از دید نمایندگان انگلیسی، کسانی که کشتی‌ها را به کارزار آورده بودند باید در تعیین شروط تسلیم نقش می‌داشتند. با این حال در اسناد آمده است که مذاکرات صفویان و پرتغالی‌ها بر سر شرایط تسلیم بدون مشارکت کمپانی انجام شد. ^{[۱] [۲]}

از طرف پرتغالی، روایت مفصل ماجرا در کتابی حفظ شده که در ۱۶۴۷ در لیسبون چاپ شد و نام فریره د آندراده را بر خود دارد. کتاب حدود یک ربع قرن پس از محاصره به چاپ رسید و نسبت‌دادن متن آن به شخص فرمانده قطعی نیست. نسخه‌ای که چارلز باکسر در ۱۹۳۰ به انگلیسی نشر کرد، در کنار روایت چاپی پرتغالی، گزارش سیمائو د ملو و نامه‌ای از مانوئل بورژس د سوزا را هم در بخش اسناد دارد. یکی از این سندها گزارشی درباره محاصره و دیگری نامه‌ای از خود هرمز در زمان محاصره است. اسناد کمپانی نیز از انتقال زندانیان پرتغالی به مسقط یا هند خبر می‌دهند. این جابه‌جایی نشان می‌دهد پیوند پرتغالی‌ها با بندرهای دیگر، پس از از دست‌دادن هرمز هم برقرار ماند. ^{[۲] [۹]}

پادگانی صفوی در قلعه مستقر شد و بخش‌هایی از بنا را تعمیر کردند. به دستور امام‌قلی خان، بیشتر توپ‌های قلعه را به شیراز بردند. در گمبرو، که بندرعباس نام گرفت، بازرگانان انگلیسی امتیازهایی برای دادوستد و وعده سهمی از عواید گمرک گرفتند. در پژوهش پیتر گود درباره فرمان‌های صفوی، این امتیازها بخشی از رابطه‌ای‌اند که اعتبار آن به تمدید فرمان و اجرای آن از سوی مقام‌های محلی بستگی داشت. طبق پژوهش‌های تاریخ کمپانی، سهم وعده‌داده‌شده گمرک به‌طور منظم و کامل به دست بازرگانان نمی‌رسید. هلندی‌ها هم در ۱۶۲۳ در بندرعباس مستقر شدند. بازرگانان انگلیسی در بندر تازه هم باید برای کالا، اعتبار و مشتری با رقیبان معامله می‌کردند. ^{[۳] [۵] [۸] [۱۰]}

از باروی قلعه تا کوره‌های سفال

پس از انتقال مرکز دادوستد به بندرعباس، سکونت در هرمز ادامه یافت. ایرانیکا از افسرانی یاد می‌کند که اداره جزیره را به عهده گرفتند و برای تأمین معاش‌شان در اطراف میناب زمین داشتند. شماری از ساکنان نیز تابستان را در نخلستان‌های میناب می‌گذراندند. ماهی‌گیری و تولید نمک سنگی بخشی از اقتصاد جزیره ماند. گزارش‌ها از بردن سنگ و مصالح ویرانه‌ها به بندرعباس و استفاده از آن‌ها در ساختمان یا به عنوان بار سنگین‌کننده کشتی نیز خبر می‌دهند. آنچه بر سر قلعه آمد، در طول چندین سال رخ داد. گزارش حضور پادگان در دوره‌های بعد و بقای باروها نشان می‌دهد که تاریخ بنا را نمی‌توان در روز تسلیم خلاصه کرد. ^{[۳] [۴]}

در سده بیستم، پژوهشگران بار دیگر از ساحل به هرمز رفتند، این بار برای اندازه‌گیری دیوارها و خواندن آثار شهر زیر خاک. ولفرام کلایس در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی نقشه‌های قلعه را تهیه کرد و بنا را با قلعه‌های اواخر قرون وسطی اروپا سنجید. در کاوش‌های جزیره به سرپرستی حسین بختیاری نیز سکه‌های ضرب هرمز، تکه‌های ظروف چینی و بقایای کوره‌های سفال‌گری گزارش شد. روزالیند هدن، پژوهشگر سفال در دانشگاه سواس لندن، از گزارش دوازده کوره و تولید ظروف بی‌لعاب در جزیره یاد می‌کند. سکه‌ها و چینی‌ها از جریان دادوستد خبر می‌دهند و کوره‌ها جایی از شهر را نشان می‌دهند که مردم در آن کار می‌کردند و ظرف می‌ساختند. از روی نامه‌های فرماندهان به‌تنهایی نمی‌توان این بخش شهر را بازشناخت. ^{[۱۱] [۱۲] [۱۳]}

طرح تاریخی قلعه، شهر را تا کنار دیوارها نشان می‌دهد. در عکس امروزی، بخش‌هایی از دیوار و برج کنار آب برجاست. میان این دو تصویر، جای انبارها، خانه‌ها و کارگاه‌هایی قرار دارد که کاوشگران نشانه‌های‌شان را ثبت کرده‌اند. در اپریل ۱۶۲۲، حاکمیت یک جزیره تغییر کرد. اثر آن بر زندگی بندر را می‌توان در این نشانه‌ها و در یک نام دید که منشی شاه در سطر مربوط به عبور سپاه نوشت. گمبرو، نقطه عزیمت به سوی قلعه، همان بندری شد که بخش بزرگی از بازرگانی منطقه به آن منتقل شد. ^{[۱] [۴] [۷] [۱۰] [۱۲]}

منابع و اسناد

1. اسکندر بیگ ترکمان، تاریخ عالم‌آرای عباسی، رویدادهای ۱۰۳۱ هجری قمری، صص ۹۷۹ تا ۹۸۲ در چاپ مورد ارجاع ایرانیکا. بازنشر بخشی از متن فتح هرمز.
2. نامه‌های آغازین کمپانی هند شرقی درباره ایران، آرشیف هند کتابخانه بریتانیا، نسخه دیجیتال کتابخانه قطر.
3. روابط پرتغال و ایران در آغاز دوره جدید، دانشنامه ایرانیکا، بخش قلعه و مناسبات صفوی.
4. ویلم فلور، هرمز در دوره اسلامی، دانشنامه ایرانیکا، همراه با ارجاع به سفرنامه‌ها و منابع دوره صفوی.
5. کمپانی هند شرقی انگلستان در دوره صفوی، دانشنامه ایرانیکا.
6. جزیره قشم، دانشنامه ایرانیکا، درباره تأمین آب و رویدادهای ۱۶۲۱ و ۱۶۲۲.
7. طرح قلعه هرمز از مجموعه نقشه‌های استحکامات پرتغال در آسیا و افریقا، کتابخانه کانگرس.
8. پیتر گود، فرمان‌های کمپانی هند شرقی، ۱۶۲۲ تا ۱۷۴۷، مجله ایران‌شناسی و مخزن دانشگاه کنت.
9. گزارش‌های روی فریره د آندراده، به کوشش چارلز باکسر، شرح نسخه چاپی و اسناد پیوست. رکورد نسخه ۱۹۳۰ در کتابخانه ملی قطر.
10. بندرعباس، تاریخ شهر، دانشنامه ایرانیکا.
11. منصور لوایی، نخستین فصل حفریات جزیره هرمز، پژوهشنامه فرهنگی هرمزگان، صص ۹۴ تا ۱۰۰.
12. باستان‌شناسی در هرمزگان از نخستین بازدیدها تا پایان دهه ۱۳۵۰، صبح ساحل، بخش کاوش جزیره هرمز.
13. روزالیند هدن، پژوهش ظروف لعاب‌دار سده چهاردهم، دانشگاه سواس لندن، ص ۱۱۱ و ارجاع به گزارش حسین بختیاری در مجله ایران.

عکس شاخص، قلعه پرتغالی هرمز در فبروری ۲۰۱۸. عکس Okruz، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0. اندازه فایل برای نشر وب کاهش یافته است.