پس از قیام ۲۴ حوت، کابل از مسکو چه خواست؟
بخش‌های این نوشته
چند روز پس از آغاز قیام ۲۴ حوت ۱۳۵۷ در هرات، نورمحمد تره‌کی در تماس با الکسی کوسیگین خواهان کمک نظامی فوری شد. در هرات، حکومت بخشی از کنترول شهر را از دست داده بود. در مسکو، مقام‌های شوروی درباره فرستادن نیرو بحث می‌کردند. متن تماس و صورت‌جلسه‌های شوروی بخشی از بحران را از پشت میز حکومت‌ها نشان می‌دهند. روایت شاهدان، ماجرا را به خیابان‌های هرات برمی‌گرداند.۱۲۳۴
در هرات چه کسانی به خیابان آمدند؟
پژوهش چارلی گمل برای شبکه تحلیلگران افغانستان، از حضور گروه‌های گوناگون در قیام یاد می‌کند. از شهر و روستا، کسانی با پیشینه‌ها و گرایش‌های متفاوت وارد اعتراض و جنگ شدند. برای چند روز، حکومت وقت نتوانست شهر را به‌طور کامل در اختیار داشته باشد. نیروهای دولتی بعدتر کنترول هرات را دوباره به دست گرفتند.۱
غلام‌محمد، یکی از کسانی که در قیام شرکت داشت، سال‌ها بعد به طلوع‌نیوز گفت که او و همراهانش با چوب و کلنگ می‌جنگیدند. فضل‌احمد، یکی از باشندگان هرات، از تیراندازی و بمباران یاد کرد. هر دو روایت از تجربه اشخاص می‌آید. برای توضیح شمار قربانیان یا تعیین نقش نیروهای مختلف، باید شواهد دیگری را هم جداگانه سنجید.۱۴
تره‌کی در تماس با کوسیگین چه گفت؟
متن تماس تلفنی ۱۸ مارچ ۱۹۷۹، که آرشیف امنیت ملی امریکا منتشر کرده، نشان می‌دهد تره‌کی از سرعت گسترش بحران هرات نگران بود و برای مهار آن از شوروی کمک فوری می‌خواست. گفت‌وگو از نیاز به تجهیزات فراتر رفت و به این پرسش رسید که چه کسی با آن تجهیزات بجنگد. کوسیگین از وضعیت نیروهای خود افغانستان پرسید و با اعزام نیروی شوروی در آن مقطع موافقت نکرد.۲۳
در همان تماس، کوسیگین به بسیج نیروی محلی، از جمله کارگران هرات، اشاره کرد. توضیح پژوهشگران آرشیف درباره این بخش آن است که مقام‌های شوروی وزن گروه‌هایی را که در الگوی سیاسی خود مهم می‌دانستند، به وضع محلی هرات تعمیم می‌دادند. متن گفت‌وگو برای دیدن این فاصله ارزش دارد. کابل درباره نیرویی صحبت می‌کرد که برای بازپس‌گیری کنترول نیاز داشت و مسکو درباره خطرهای فرستادن سربازان خود حساب می‌کرد.۲۳
چرا پاسخ مسکو در آن روز اهمیت داشت؟
در صورت‌جلسه‌های همان دوره، مقام‌های شوروی درباره پیامدهای ورود نظامی به افغانستان اختلاف نظر داشتند. در بهار و تابستان ۱۳۵۸، شوروی به حکومت افغانستان تجهیزات نظامی رساند و از فرستادن نیروی رزمی به شکل مورد درخواست کابل خودداری کرد. تصمیم برای ورود نظامی در ماه‌های بعد، در شرایط سیاسی دیگری گرفته شد.۳
در بازخوانی قیام، دو زمان را باید جدا نگه داشت. یکی زمان اعتراض، نبرد و بازپس‌گیری شهر در حوت ۱۳۵۷ است. دیگری زمان ورود نیروهای شوروی در جدی ۱۳۵۸. سندهای تماس و بحث‌های بعدی نشان می‌دهند که هرات به یکی از موضوع‌های مهم گفت‌وگوهای کابل و مسکو تبدیل شد و میان درخواست و تصمیم نهایی چندین ماه فاصله بود.۱۲۳
شاهدان از کدام بخش ماجرا خبر می‌دهند؟
در روایت‌های هراتی، خاطره سرکوب، تیراندازی و جنگ در شهر جای برجسته‌ای دارد. در سندهای مسکو، واژه‌ها بیشتر به کمبود نیرو، درخواست کمک و پیامدهای سیاسی مربوط‌اند. گذاشتن این دو کنار هم کمک می‌کند که صدای باشندگان در میان گفت‌وگوهای مقام‌ها گم نشود. آن روزها برای یکی از شاهدان با چوب و کلنگ به یاد مانده و برای مسئولان کابل با تماسی که در آن برای نیروی بیشتر چانه می‌زدند.۲۴
پانویس‌ها و منابع
- چارلی گمل، بررسی قیام هرات و گروه‌های شرکت‌کننده، شبکه تحلیلگران افغانستان، بخش قیام و بازپس‌گیری شهر
- آرشیف امنیت ملی امریکا، متن تماس تلفنی الکسی کوسیگین و نورمحمد تره‌کی، ۱۸ مارچ ۱۹۷۹
- آرشیف امنیت ملی امریکا، مجموعه سندهای شوروی درباره افغانستان، بخش تصمیم‌گیری در پی قیام هرات
- طلوع‌نیوز، روایت شاهدان قیام ۲۴ حوت، گفت‌وگو با غلام‌محمد و فضل‌احمد
