آیوب‌خان چگونه در میوند پیروز شد و هرات را از دست داد؟
بخش‌های این نوشته
محمدآیوب‌خان از هرات به سوی قندهار رفت و در میوند نیروی بریتانیایی را شکست داد. یک سال بعد، وقتی بار دیگر به قندهار لشکر کشید، هرات در غیاب او به دست نیروهای امیر عبدالرحمان‌خان افتاد. میان این دو لشکرکشی، وضع قدرت در کابل و جنوب افغانستان تغییر کرده بود. داستان آیوب‌خان از همین‌جا روشن‌تر می‌شود. او فرمانروایی بود که می‌توانست از هرات سپاه به میدان ببرد و برای نگه‌داشتن خود هرات هم به همان اندازه به پشتیبانی نیاز داشت.۱۲
آیوب‌خان چرا از مشهد به هرات برگشت؟
محمدآیوب‌خان فرزند امیر شیرعلی‌خان و برادر محمدیعقوب‌خان بود. او پیش از نبرد میوند در هرات حکومت کرده بود و پس از اختلاف‌های سیاسی مدتی را در مشهد گذراند. وقتی محمدیعقوب‌خان در کابل به قدرت رسید، آیوب‌خان به حکومت هرات برگشت. جنگ دوم افغانستان و بریتانیا ادامه داشت و حکومت مرکزی زیر فشار بود.۱۲
به روایت دانشنامه ایرانیکا، با فروپاشی عملی حکومت محمدیعقوب‌خان در کابل، آیوب‌خان در غرب افغانستان قدرت بیشتری به دست آورد. هرات نقطه عزیمت سپاهش بود. تصمیم رفتن به قندهار در همین دوره شکل گرفت، زمانی که حضور نیروهای بریتانیا در جنوب برای او مسئله نظامی فوری بود.۱
پیروزی میوند چگونه به دست آمد؟
سپاه آیوب‌خان در اسد ۱۲۵۹ خورشیدی در میوند با نیروی بریتانیایی و هندی زیر فرمان جنرال باروز روبه‌رو شد. نیروهای آیوب‌خان در آن نبرد پیروز شدند و بخشی از نیروی مقابل به قندهار عقب نشست. نبرد را می‌توان از دو جا خواند. نخست از هرات که آیوب‌خان نیرو و امکاناتش را از آن‌جا به حرکت درآورد و سپس از قندهار که سرنوشتش با نتیجه جنگ گره خورده بود.۱۳۵
آیوب‌خان پس از پیروزی توانست قندهار را زیر فشار بگذارد. جنرال فردریک رابرتس از کابل به کمک قوای بریتانیا در قندهار رفت. در نبرد بعدی، سپاه آیوب‌خان عقب نشست و او به هرات برگشت. میوند در حافظه جنگ جای خود را حفظ کرد و اداره قندهار همچنان محل کشمکش ماند.۱۳
در لشکرکشی دوم، طرف جنگ چه کسی بود؟
آیوب‌خان در ۱۲۶۰ خورشیدی دوباره به سوی قندهار رفت. تا آن زمان نیروهای بریتانیایی قندهار را ترک کرده بودند و رقابت بر سر شهر میان مدعیان افغان جریان داشت. آیوب‌خان قندهار را از دست یکی از هواداران عبدالرحمان‌خان گرفت. امیر سپس نیرو فرستاد و قندهار را بازپس گرفت.۱
در همان دوره، عبدالقدوس، از فرماندهان طرفدار عبدالرحمان‌خان، هرات را در غیاب آیوب‌خان گرفت. این جابه‌جایی، نقطه‌ای است که سرگذشت سیاسی آیوب‌خان را به شهر بازمی‌گرداند. در لشکرکشی اول، او از هرات به جنگ قوای بریتانیا رفته بود. در لشکرکشی دوم، درگیری بر سر فرمانروایی افغانستان به تغییر قدرت در هرات انجامید.۱۲
پس از هرات، راه آیوب‌خان به کجا رسید؟
آیوب‌خان بار دیگر به ایران رفت و چند بار برای برگشتن به هرات تلاش کرد. این تلاش‌ها به بازپس‌گیری شهر نینجامید. بعدتر به هند رفت. دانشنامه ایرانیکا برای پیگیری جزئیات رقابت او و عبدالرحمان‌خان به بخش‌هایی از جلد دوم و سوم «سراج‌التواریخ» فیض‌محمد کاتب ارجاع داده است.۱۴
در روایت معمول میوند، میدان نبرد و شکست نیروی بریتانیا در مرکز توجه است. اگر ماجرا را از هرات دنبال کنیم، دو حرکت سپاه از یک شهر و دو وضعیت سیاسی متفاوت دیده می‌شود. آخرین خبر تعیین‌کننده برای آیوب‌خان، این بار از خود هرات رسید. فرمانروایی‌اش را در شهری از دست داد که لشکرکشی‌هایش را از آن آغاز کرده بود.۱۲
پانویس‌ها و منابع
- دانشنامه ایرانیکا، مدخل محمدآیوب‌خان، بخش حکومت هرات، نبرد میوند و تبعید
- آرش خازنی، مرز هرات در نیمه دوم سده نوزدهم و سده بیستم، بخش رقابت آیوب‌خان و عبدالرحمان‌خان
- موزیم ملی اردوی بریتانیا، جنگ دوم افغانستان و بریتانیا، بخش میوند و رسیدن قوای رابرتس به قندهار
- فیض‌محمد کاتب هزاره، سراج‌التواریخ، جلد دوم، از جمله صفحات ۳۳۰ و ۳۴۵ تا ۳۴۷، به ارجاع مدخل آیوب‌خان
- مجموعه مکاتبات درباره پیشروی آیوب‌خان به قندهار، ارائه‌شده به پارلمان بریتانیا در ۱۸۸۰ میلادی، شامل گزارش جنرال باروز
