«اتفاق اسلام» چگونه به روزنامه هرات تبدیل شد؟
بخش‌های این نوشته
در شرح شماره چهل‌وچهارم سال هشتم «اتفاق اسلام»، عبارت «سال تأسیس ۱۲۹۹» زیر نام روزنامه دیده می‌شود. بالای صفحه را با نستعلیق درشت آراسته بودند. در همان شماره، فرمان محمد نادرشاه در ستایش کار مدیر روزنامه چاپ شده بود. این شماره از ۱۳۰۹ خورشیدی، تصویری از نشریه‌ای به دست می‌دهد که خبرهای هرات و اطرافش را چاپ می‌کرد و فرمان حکومت هم در صفحاتش جا داشت.۱۲
روزنامه چگونه آغاز شد؟
ناصرالدین پروین در مدخل «اتفاق اسلام» دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد که نخستین شماره در اول سنبله ۱۲۹۹ خورشیدی در هرات منتشر شد. «اتفاق اسلام» در آغاز هفته‌نامه دولتی بود و ملا عبدالله قانع هروی مدیریت آن را بر عهده داشت. شماره‌های نخست با چاپ سنگی بیرون می‌آمدند. خبرهای هرات و ولایت‌های همجوار بخش مهم کار نشریه بود.۱۳
فاصله انتشار هفتگی به خواننده فرصت می‌داد خبرهای محل را یک‌جا ببیند. از سوی دیگر، مدیران نشریه با امکانات محدود چاپ کار می‌کردند. در شرح تاریخ روزنامه، شمار صفحه‌ها و اندازه نشریه در دوره‌های گوناگون تغییر کرده است. همین جزئیات برای شناخت روزنامه به اندازه نام مدیرانش اهمیت دارند.۱۴
چرا مدتی نام «فریاد» روی سرلوحه آمد؟
در عقرب ۱۳۰۱، در دوره مدیریت صلاح‌الدین سلجوقی، نشریه به «فریاد» تغییر نام داد. در روزگار حبیب‌الله کلکانی، انتشارش برای مدتی متوقف شد. نسخه‌ای که در ثور ۱۳۰۸ دوباره بیرون آمد، نام «اتفاق اسلام» را بر خود داشت. ایرانیکا نام مدیران اولیه و زمان بازگشت عنوان پیشین را ثبت کرده است.۱
نام روی سرلوحه یکی از نشانه‌هایی است که برای مرتب‌کردن نسخه‌ها به کار می‌آید. دوره‌ای از تاریخ این نشریه را باید با عنوان «فریاد» جست‌وجو کرد و دوره‌ای دیگر را زیر نام «اتفاق اسلام». تغییر نام و وقفه چاپ هر دو بخشی از سرگذشت روزنامه‌اند و خواندن یک شماره به تنهایی آن دوره‌ها را روشن نمی‌کند.۱
در یک شماره از سال ۱۳۰۹ چه چاپ شد؟
آرشیو نشریات، شماره چهل‌وچهارم سال هشتم را شرح داده است. در آن نمونه، چاپ با حروف سربی در مطبعه دانش انجام شده بود. آرشیو از مقاله افتتاحیه، خبرهای خارجی و نوشته‌های دیگر نام می‌برد. در همان شماره، فرمان تقدیر محمد نادرشاه از مدیر روزنامه نیز چاپ شده بود. این موارد به یک شماره مشخص مربوط است و برای داوری درباره دوره‌های دیگر باید شماره‌های همان دوره را دید.۲
تغییر چاپ سنگی به چاپ حروفی را می‌توان در جزئیات نشریه دنبال کرد. ایرانیکا نخستین شماره حروفی را در میزان ۱۳۰۷ ثبت می‌کند. در میزان ۱۳۲۲، نشریه به‌صورت روزانه درآمد. پروین به نسخه‌هایی در دانشگاه اصفهان و کتابخانه کانگرس امریکا هم اشاره کرده است. برای مقایسه محتوای دوره‌ها، این فهرست‌ها سرنخ دسترسی به نسخه‌ها را می‌دهند.۱
طنز چه زمانی به ضمیمه راه یافت؟
مرکز خبرنگاران افغانستان نوشته است که در سال ۱۳۸۸، در دوره مدیریت نقیب آروین، روزنامه ضمیمه‌ای هشت‌صفحه‌ای به نام «شش‌شنبه» منتشر کرد. موضوعات روز در قالب طنز در این ضمیمه بازتاب می‌یافت و انتشار آن حدود یک سال ادامه داشت. گزارش روزنامه هشت صبح نیز از مدیران گوناگون و وقفه‌هایی یاد می‌کند که انتشار «اتفاق اسلام» را در دوره‌های مختلف دشوار کرده بود.۴۵
اگر شماره ۱۳۰۹ و ضمیمه «شش‌شنبه» را بتوان کنار هم گذاشت، دو صحنه متفاوت از مطبوعات هرات به دست می‌آید. در یکی، فرمان شاه در صفحه روزنامه چاپ شده است. در دیگری، تحریریه برای پرداختن به موضوعات روز از طنز استفاده می‌کند. در فاصله این دو، خود صفحه روزنامه می‌تواند نشان دهد خواننده هراتی هر بار چه چیزی را در دست گرفته بود.۲۴
پانویس‌ها و منابع
- ناصرالدین پروین، اتفاق اسلام، دانشنامه ایرانیکا، ۱۹۹۸ میلادی، بخش تاریخ انتشار و نسخه‌های موجود
- آرشیو نشریات، شرح شماره ۴۴ سال هشتم اتفاق اسلام، ۲۶ عقرب ۱۳۰۹
- پژواک، گزارش سالگرد اتفاق اسلام و آغاز چاپ سنگی در سنبله ۱۲۹۹
- مرکز خبرنگاران افغانستان، تاریخچه اتفاق اسلام و ضمیمه شش‌شنبه
- محمدحسین نیکخواه، گزارش درباره اتفاق اسلام، روزنامه هشت صبح، ۳ سنبله ۱۳۹۸
