دروازههای هرات قدیم به کدام راهها باز میشدند؟
بخشهای این نوشته

در نقشه جیمز وایلد، هرات قدیم تقریباً چهارگوش است. دیوارها و دروازهها دور شهر را گرفتهاند و راهها از آنها به بیرون میروند. چند سده پیش از تهیه این نقشه، جغرافینگاران از دروازههایی نوشته بودند که راه بلخ، غور، سیستان و نیشابور از آنها میگذشت. اگر وصف آنان را کنار نقشههای دورههای بعد بگذاریم، هم جهت راهها را پیدا میکنیم و هم تغییر نامهایی را میبینیم که در حافظه شهر ماندهاند.۱۲
راه شمال از کدام دروازه میگذشت؟
در گزارش جغرافینگاران قدیم که در دانشنامه ایرانیکا گرد آمده، دروازه ملک یا سرای در ضلع شمالی بود و راهی از آن به سوی بلخ میرفت. در نوشتههای دورههای بعد برای همین دروازه نام میدان یا برامان نیز آمده است. در همان توصیف قدیمی، دروازه سرای از آهن ساخته شده بود و سه دروازه دیگر چوبی بودند.۱
نام دروازه و مقصد راه لزوماً یک چیز نبود. سرای یا ملک نام مدخل شهر بود و بلخ یکی از مقصدهایی که جغرافینگار از آن یاد میکرد. این فرق هنگام خواندن نقشهها مهم است. نقشه جای یک دهانه را نشان میدهد و متن جغرافیایی به ما میگوید کسی که از آن بیرون میرفت، میتوانست راه کدام سوی را بگیرد.۱۲
راه جنوب چگونه نام قندهار را گرفت؟
در وصف قدیمی، دروازه جنوب به نام فیروزآباد یا فیروز شناخته میشد و راهی از آن به سوی سیستان میرفت. در منابع سده نوزدهم، دروازه جنوب با نام قندهار هم آمده است. نگهداشتن هر دو نام در گزارش به خواننده کمک میکند مدخل جنوبی را هم در نوشتههای قدیمی پیدا کند و هم در نقشه دورههای بعد بشناسد.۱۲
دروازه غرب در روایت قدیمی به نام زیاد آمده و از سده چهاردهم میلادی نام عراق نیز برای آن ثبت شده است. راه غرب به سوی نیشابور میرفت. به این ترتیب، وقتی در متنهای مختلف از فیروز، قندهار، زیاد و عراق یاد میشود، با نامهایی از دورههای متفاوت برای مدخلهای جنوب و غرب روبهرو هستیم.۱
دروازه شرق چرا دو نام دارد؟
جغرافینگاران از دروازه خوشک یا خوش در شرق و راهی به سوی غور یاد کردهاند. کتابخانه بریتانیا در مجموعه طرحهای ادوارد دوراند، تصویری از همان سمت شهر را با عنوان دروازه کابل یا دروازه شرقی ثبت کرده است. طرح در ۱۸۸۵ میلادی تهیه شده و دروازه و دیوارها را پیش از کارهای تازه دفاعی نشان میدهد.۱۳
یکی از فایدههای گذاشتن این طرح کنار متن قدیمی همین است. در متن، دروازه با نام خوشک و مسیر غور دیده میشود. در فهرست آرشیف سده نوزدهم، برچسب کابل و شرق آمده است. جهت مدخل را میتوان میان این دو مدرک دنبال کرد، در حالی که نامها و راههای مورد اشاره در هر سند به زمان خود مربوطاند.۱۳
راههای دروازهها در کجای شهر به هم میرسیدند؟
در داخل دیوارها، یک راه اصلی از شمال به جنوب میرفت و راهی دیگر شرق را به غرب وصل میکرد. این دو در مرکز شهر به هم میرسیدند، جایی که بازار اصلی یا چهارسوق قرار داشت. بازارهای کوچکتر نزدیک دروازهها بودند و نام خود را از همان دروازهها میگرفتند.۱
کوچههای فرعی رفتوآمد از راههای اصلی به بازارهای دیگر و محلههای مسکونی را ممکن میکردند. چارلز نورث و ادوارد سندرز، که در ۱۸۴۲ میلادی از هرات نقشه تهیه کردند، هنوز بخش بزرگی از این الگو را میدیدند. روی نقشههای بعدی، میشود جای دروازهها را با امتداد این راهها سنجید و دید رفتوآمد از بیرون شهر چگونه به بازار میرسید.۱۲
پس دروازه پنجم چه بود؟
چهار دروازه اصلی را جغرافینگاران در چهار ضلع دیوار وصف کردهاند. منابع بعدی از مدخل دیگری به نام درب قبچاق در بخش شمالی هم یاد میکنند. زمان دقیق پیدایش آن روشن نیست. ایرانیکا میگوید این دروازه به محدوده بناهای عمومی، از جمله مسجد جامع، راه داشت. برای همین، در یک بازسازی تاریخی باید میان چهار مدخل اصلی و این دروازه که در منابع بعدتر دیده میشود فرق گذاشت.۱
در نقشه وایلد، دیوار، دروازه و راه را میتوان یکجا دید. در گزارش جغرافینگار، همان راه در بیرون دیوار هم ادامه دارد و به شهری دیگر میرسد. خواندن هرات از کنار یکی از دروازههایش، فاصله میان این دو مدرک را کوتاه میکند. جایی که نقشه شهر تمام میشود، راه مسافر تازه آغاز شده است.۱۲۳