از نخستین شب رادیو تهران چه صداهایی مانده است؟

چهارشنبه ۴ ثور ۱۳۱۹، نزدیک ساعت شش‌ونیم شام، مردم به میدان سپه تهران می‌رسیدند. چند روز بود که روزنامه‌ها خبر گشایش رادیو را داده بودند. اکنون بیرون ساختمان وزارت پست بلندگویی نصب شده بود تا برنامه را به گوش مردمی برساند که برای شنیدن آمده بودند. در همان ساعت، در مرکز فرستنده بی‌سیم در جاده شمیران، اعضای دولت و دیگر مهمانان رسمی به استقبال محمدرضا پهلوی، ولیعهد وقت، رفتند. روزنامه «اطلاعات» فردای آن روز از پرچم‌ها و چراغ‌های رنگی بر عمارت و در اطراف دکل‌ها نوشت. فهیمه نظری، خبرنگاری که سال‌ها بعد گزارش‌های آن روز را مرور کرد، می‌نویسد که با آغاز پخش، از جمعیت میدان فریاد شادی بلند شد. باران شدید هم مردم را فوراً از میدان پراکنده نکرد. ^[۱]

ساعت هفت شام، به روایت همان گزارش، ولیعهد رادیو را گشود. سرود رسمی شاهنشاهی نواخته شد و احمد متین‌دفتری، نخست‌وزیر، سخن گفت. خبر گشایش به فارسی و سپس به عربی، ترکی، فرانسوی، روسی، انگلیسی و آلمانی اعلام شد. این رشته زبان‌ها در گزارش هم‌زمان نمایندگی بریتانیا در تهران هم دیده می‌شود. آن گزارش، که چند هفته بعد به لندن فرستاده شد، شرح می‌دهد که خلاصه سخنان وزیر پست نیز به زبان‌های دیگر پخش شد. به این ترتیب، یک مراسم در جاده شمیران هم برای جمعیتی در میدان توپخانه صدا داشت و هم برای شنوندگانی که در بیرون از ایران می‌توانستند موج فرستنده را بگیرند. ^{[۱] [۲]}

از جاده شمیران تا بلندگوی میدان

در مرکز فرستنده، محمدابراهیم علم، وزیر پست و تلگراف، درباره کاری حرف زد که پیش از آن شب انجام شده بود. به گفته او، دستگاه‌های انتقال صدا را در زمستان ۱۳۱۶ از کارخانه تلفنکن سفارش داده بودند. تجهیزات در پایان خزان ۱۳۱۸ رسیده بود و نصب آن در حمل ۱۳۱۹ به پایان رسید. علم از دو مجموعه میکروفون و تقویت‌کننده سخن گفت که امکان فرستادن دو برنامه را فراهم می‌کردند. او همچنین گفت ۵۸ کیلومتر کیبل، فرستنده را به نقاطی در شهر و مرکز گیرنده بی‌سیم نجف‌آباد وصل می‌کند. این جزئیات از متن سخنرانی به دست می‌آید و نشان می‌دهد چگونه می‌شد صدای سخنرانی را از جایی بیرون از محل فرستنده به دستگاه رساند. ^[۱]

تهران پیش از آن شب هم دکل و دستگاه بی‌سیم داشت. ایستگاه «بی‌سیم پهلوی» در ۱۳۰۵، هم‌زمان با جشن‌های تاج‌گذاری رضاشاه، آغاز به کار کرده بود. فرستنده‌هایی که وزارت جنگ از شوروی خرید، برای مخابره بی‌سیم در پایتخت و چند شهر دیگر به کار می‌رفتند. در دهه بعد، توان فرستادن پیام روی موج کوتاه بیشتر شد و بازرگانان دستگاه گیرنده وارد کردند. کسانی که می‌خواستند در خانه آنتن نصب کنند، می‌توانستند از وزارت مربوط جواز بگیرند. افتتاح ۱۳۱۹ به این زیرساخت کار تازه‌ای داد. قرار بود در ساعت‌های معلوم، برای کسانی که در شهرهای مختلف رادیو یا بلندگوی عمومی در دسترس داشتند، برنامه پخش شود. ^[۳]

این‌که بلندگوی میدان از همان آغاز در مرکز توجه بود، با شمار اندک گیرنده‌ها در آن سال سازگار است. ایرانیکا به نقل از برآورد یونسکو می‌نویسد که در ۱۳۱۹ حدود ۲۰ هزار دستگاه رادیو در سراسر ایران وجود داشت. یک دهه بعد، این رقم به حدود ۶۰ هزار دستگاه رسیده بود. بلندگوهایی که در میدان‌ها و مرکز شهرها نصب می‌شدند، به مردم اجازه می‌دادند برنامه را بدون خرید گیرنده بشنوند. در میدان سپه، مردمی که بیرون ایستاده بودند همان صدایی را می‌شنیدند که از مرکز فرستنده می‌آمد. خود مراسم در جاده شمیران، با مهمانان رسمی و در برابر میکروفون، جریان داشت. ^{[۱] [۳]}

طبق گزارش نمایندگی بریتانیا، برای ناحیه تهران یک فرستنده موج متوسط در کار بود و فرستنده موج کوتاه برای مناطق دورتر ایران و بیرون از کشور در نظر گرفته شده بود. پویا نکویی، پژوهشگر تاریخ موسیقی، به گزارشی از نخستین ماه‌های کار رادیو اشاره کرده که می‌گفت از جون ۱۹۴۰، صدای تهران در کابل، بغداد و برلین هم قابل دریافت بوده است. این گزارش اداری درباره برد موج بود. در تهران، روزنامه فردای افتتاح شیوه دیگری از رسیدن صدا را ثبت کرد. گیرنده و بلندگوی بیرون وزارت پست کافی بود تا جمعیتی در یک میدان شنونده شود. ^{[۱] [۲] [۴]}

صدایی که هر روز سر ساعت برمی‌گشت

متین‌دفتری در سخنرانی افتتاحیه به مردم وعده داد که مطالب آموزشی «بی‌واسطه و تأخیر به گوش شنوندگان» می‌رسد. متن سخنرانی این جمله را نگه داشته است. در ماه‌های بعد، رادیو برای عملی‌کردن چنین وعده‌ای به خبر، نویسنده، گوینده و جدول نشر نیاز داشت. ایرانیکا می‌نویسد که عیسی صدیق در سنبله همان سال به ریاست رادیو گماشته شد. او دفتر رادیو، خبرگزاری پارس و یک اداره وزارت داخله را در تشکیلاتی به نام اداره تبلیغات و انتشارات گرد آورد. خبرگزاری پارس خبرهای بیرونی را از خبرگزاری‌های عمده غربی می‌گرفت و در اختیار مطبوعات و رادیو می‌گذاشت. از محمدعلی فروغی و علی‌نقی وزیری نیز در میان اعضای شورایی نام برده شده که بر برنامه‌ها نظارت داشت. ^{[۱] [۳]}

برنامه‌های آغازین، بر اساس تاریخ ارتباطات ایرانیکا، روزانه پنج ساعت پخش می‌شد. در آن ساعت‌ها خبر و مطالب مربوط به امور داخلی، موسیقی ایرانی و غربی، وعظ مذهبی و ورزش باستانی جا داشت. گزارش‌هایی که مطبوعات از جدول برنامه‌ها چاپ می‌کردند، راهی برای دانستن جزئیات این ساعت‌هاست. برای نمونه، پژوهش پویا نکویی در «ایران‌نامگ»، از اجرای علی‌اکبر شهنازی در ۶ جوزای ۱۳۲۰ یاد می‌کند. در برنامه آن روز، نام ترانه «فروغ شادی» در کنار قطعاتی در آواز اصفهان آمده بود. ترتیب ثبت‌شده نشان می‌دهد شنونده می‌توانست در یک نوبت هم ترانه بشنود و هم شکل‌های گوناگون موسیقی دستگاهی را دنبال کند. ^{[۳] [۴]}

برای نوازنده‌ای که تا آن زمان روی صحنه یا در جمعی کوچک ساز می‌زد، این جدول بخشی از شیوه اجرا شد. نکویی از خاطراتی یاد می‌کند که در آن‌ها گرفتاری فنی و اشتباه نوازنده در جریان پخش زنده ثبت شده است. نوازنده زمان معینی در اختیار داشت و اجرایی که همان لحظه به گوش مردم می‌رسید، فرصتی برای برداشت دوم باقی نمی‌گذاشت. از سوی دیگر، جدول چاپی به مخاطب اجازه می‌داد از قبل بداند چه وقت موج را پیدا کند. کسی که منتظر شنیدن تار شهنازی بود، با خواندن نام او در روزنامه می‌دانست چه ساعتی باید نزدیک دستگاه باشد. ^[۴]

چه کسانی پشت میکروفون رفتند؟

جواد بدیع‌زاده، خواننده و آهنگساز، در مصاحبه‌ای با روزنامه «اطلاعات» در ۴ ثور ۱۳۵۶ گفت اولین آهنگی که با صدای او از رادیو پخش شد، «ساز و سبو» بود. نورالله همایون شعر را نوشته بود و بدیع‌زاده آهنگ آن را در دشتی ساخته بود. بدیع‌زاده در همان گفت‌وگو از مرتضی نی‌داوود، نوازنده تار، حسین تهرانی، نوازنده ضرب، و حبیب سماعی، نوازنده سنتور، در شمار هنرمندان آغاز کار یاد کرد. خاطره او نام آهنگ و سازندگانش را روشن می‌کند. برای تعیین ساعت و ترتیب پخش آن، جدول روز پخش یا نسخه‌ای با تاریخ مشخص لازم است. ^[۱]

بدیع‌زاده در خاطراتش از یکی از همین نوبت‌های پخش زنده نوشته است. صبا، سماعی، نی‌داوود و تهرانی او را همراهی می‌کردند. به روایت بدیع‌زاده، به دلیل تدابیر زمان جنگ چراغ استودیو را خاموش کرده بودند. نوازنده‌ها بخش آغازین را زدند و او به دنبال دفتر شعر گشت. دفتر روی زمین افتاده بود. گروه قطعه را دوباره نواخت و خواننده، که شعر را پیش چشم نداشت، کلمات دیگری روی آهنگ گذاشت. این بار همایون، شاعر، از آنچه خواننده به‌جای شعر او خواند، خشمگین شد. تاریخ دقیق این اجرا در نقل نکویی نیامده است. خاطره، جزئیاتی از کار گروه در نخستین سال‌ها به دست می‌دهد که در جدول چاپی برنامه‌ها جا نداشت. ^[۴]

ابوالحسن صبا هم با تأسیس رادیو به بخش موسیقی آن پیوست. به نوشته ایرانیکا، تک‌نوازی‌های ویولن او ضبط و پخش می‌شد. صبا در خانه شاگرد می‌پذیرفت، در هنرستان موسیقی تدریس می‌کرد و قطعاتی را که در گیلان و مازندران گرد آورده بود در کتاب آموزش ویولن گنجاند. «دیلمان» یکی از آن‌هاست. ایرانیکا نمونه شنیدنی این قطعه را کنار زندگینامه او گذاشته است. همان پژوهش، مصاحبه‌ای را نیز ثبت کرده که یک هفته پیش از مرگ صبا از رادیو پخش شد. صبا در آن مصاحبه شمار کسانی را که طی عمرش آموزش داده بود، حدود سه هزار نفر برآورد کرد. این شاگردان با نام و روش تدریس او در تماس بودند. شنوندگان رادیو اجرای او را از طریق گیرنده می‌شناختند. ^[۵]

بدیع‌زاده در خاطره‌اش از قمرالملوک وزیری به عنوان نخستین بانویی یاد کرد که صدایش از رادیو پخش شد. ایرانیکا نخستین اجرای قمر در برنامه موسیقی رادیو تهران را در ۱۹۴۱ ثبت کرده است. پس از آن، آواز قمر در برنامه‌های هفتگی پخش می‌شد. ملوک ضرابی نیز کمی پس از گشایش به رادیو دعوت شد. برای نخستین اجرای او، حسین یاحقی آهنگ «کیستی» را ساخت و حسن سالک شعر آن را نوشت. ضرابی پیش‌تر روی صحنه اجرا کرده و برای ضبط صفحه به سوریه و لبنان سفر کرده بود. میکروفون رادیو، صدای خواننده‌ای با این تجربه را به شنوندگانی می‌رساند که برای شنیدن او دیگر به سالن کنسرت یا صفحه گرامافون نیاز نداشتند. ^{[۱] [۶] [۷]}

از آن شب چه می‌شود شنید؟

سرنوشت صدای سنتور حبیب سماعی نشان می‌دهد چرا پخش یک اجرا و ماندن نسخه آن دو رویداد جداگانه‌اند. ایرانیکا می‌نویسد که سماعی از نخستین نوازندگان رادیو تهران بود و پخش اجراهای او جوانان بیشتری را به یادگیری سنتور علاقه‌مند کرد. همان منبع درباره از بین رفتن نسخه تک‌نوازی او در آرشیف رادیو دو روایت نقل می‌کند. طبق یکی، خود سماعی خواست آن را پاک کنند. طبق روایت دیگر، نوار را برای استفاده دوباره پاک کردند. اجراهای باقی‌مانده او روی پنج صفحه گرامافون ثبت شده‌اند که در آن‌ها سماعی آواز پروانه را همراهی می‌کند. تاریخ و نوع حامل این صداها به اندازه نام نوازنده اهمیت دارند. ^[۸]

از دوره‌های بعدی رادیو، مجموعه‌های کامل‌تری در دسترس است. برنامه «گل‌ها» از ۱۹۵۶ تا ۱۹۷۹ میلادی پخش شد. جین لویسون، پژوهشگری که نسخه‌های برنامه را گرد آورد، می‌نویسد که در ۲۰۰۷ نسخه دیجیتال مجموعه را به آرشیف صدای کتابخانه بریتانیا سپرد. فهرست آن به شنونده اجازه می‌دهد اجراها را بر پایه نام هنرمند یا شماره برنامه پیدا کند. برای شام ۴ ثور ۱۳۱۹، منابع این گزارش بیشتر از جنس متن‌اند. روزنامه، ساعت گشایش و صدای بلندگو را وصف کرده و سند دیپلماتیک، زبان‌های پخش را ثبت کرده است. در این منابع، نسخه صوتی با تاریخ و مشخصات آرشیفی همان شام شناسایی نشد. ^{[۱] [۲] [۹]}

از میدان سپه، آنچه به ما رسیده، تصویر جمعیتی است که زیر باران ماند و گوش داد. از استودیو، نام نوازنده‌ها و خواننده‌ها، جدول بعضی اجراها و چند صدای ضبط‌شده از سال‌های بعد در دست است. می‌توان صفحه‌ای را شنید که روی آن سماعی سنتور می‌زند، نمونه‌ای از «دیلمان» را پیدا کرد یا سراغ برنامه‌ای شماره‌دار از «گل‌ها» رفت. برای دانستن آنچه ساعت هفت شام از بلندگوی میدان بیرون آمد، باید به سطرهای روزنامه فردای گشایش برگشت. آن سطرها ابتدا از سرود و سپس از سخنان نخست‌وزیر خبر می‌دهند. ^{[۱] [۵] [۸] [۹]}

منابع

1. فهیمه نظری، گزارش تولد رادیو در ایران، خبرآنلاین. شامل متن‌هایی از «اطلاعات» ۵ ثور ۱۳۱۹ و گفت‌وگوی جواد بدیع‌زاده در ۴ ثور ۱۳۵۶.
2. گزارش نمایندگی بریتانیا درباره گشایش رادیو تهران، برگ ۵ رو، پرونده IOR/L/PS/12/397 در کتابخانه بریتانیا، نسخه کتابخانه دیجیتال قطر.
3. «ارتباطات در ایران»، دانشنامه ایرانیکا، بخش رادیو.
4. پویا نکویی، «رادیو و تاریخ فرهنگی شنیدن موسیقی ایرانی، ۱۹۴۰ تا ۱۹۵۲»، ایران‌نامگ، با ارجاع به جدول برنامه‌های مطبوعات، اسناد اداری و خاطرات جواد بدیع‌زاده.
5. «ابوالحسن صبا»، دانشنامه ایرانیکا، همراه با نمونه شنیدنی «دیلمان» و فهرست آثار صبا.
6. «قمرالملوک وزیری»، دانشنامه ایرانیکا.
7. «ملوک ضرابی»، دانشنامه ایرانیکا.
8. «حبیب سماعی»، دانشنامه ایرانیکا، با ارجاع به «سرگذشت موسیقی ایران» روح‌الله خالقی و پژوهش ساسان سپنتا.
9. جین لویسون، تاریخ برنامه‌ها و آرشیف «گل‌ها»، پروژه گل‌ها.

عکس شاخص، سردر رادیو تهران در سال ۲۰۱۵. عکس Diako1971، ویکی‌مدیا کامنز، مجوز CC BY-SA 4.0.