اصفهان چگونه در جنگ جهانی دوم شهر کودکان لهستانی شد؟
بخش‌های این نوشته
ابوالقاسم جلا در عکاس‌خانه‌اش در خیابان چهارباغ اصفهان، از گروهی از دختران لهستانی عکس گرفت. چهار چهره از آن عکس گروهی در نسخه‌ای که امروز در دسترس است دیده می‌شود. الکساندرا یارمولسکا در بالا، ماریا گوردژیکو و آدا سیکورسکا در میانه و ماریا، خواهر آدا، در پایین‌اند. آن‌ها در سال‌های جنگ جهانی دوم شاگرد مکتب‌های لهستانی اصفهان بودند. عکس جلا در ایران گرفته شد. راه رسیدن دختران به آن عکاس‌خانه از تبعید در شوروی و عبور از دریای خزر می‌گذشت. [۱] [۲]
جلا نگاتیوهای شیشه‌ای عکس‌ها را در جعبه‌هایی گذاشته بود. روی جعبه‌ها دوره‌ای از سال ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۴ و واژه «لهستانی» دیده می‌شد. چند دهه بعد، پریسا دمندان، پژوهشگر عکس، این نگاتیوها را در میان آثار عکاس یافت. از آن مجموعه کتابی به نام «بچه‌های اصفهان» بیرون آمد. برای فهمیدن این‌که چگونه یک عکاس در چهارباغ چند سال از پناهندگان لهستانی عکس می‌گرفت، باید از اصفهان به بندر انزلی و از آنجا به ساحل دیگر خزر برگشت. [۲] [۳]
پسر چهارده‌ساله‌ای که از خزر گذشت
در سال ۱۹۳۹، پس از حمله آلمان و شوروی به لهستان، مقام‌های شوروی خانواده‌هایی را از مناطق شرقی لهستان به جاهای دوردست فرستادند. در میان تبعیدیان، کودکان، زنان و کسانی بودند که اعضای خانواده‌شان پیش‌تر بازداشت یا ناپدید شده بودند. بخشی از آنان در سیبری و قزاقستان در اردوگاه‌های کار نگهداری می‌شدند. موزیم یادبود هولوکاست امریکا در بررسی خود از کمبود خوراک و مراقبت پزشکی نوشته است. کودکان در بعضی اردوگاه‌ها آب و هیزم می‌آوردند. خانواده‌ها سال‌ها با سرمای سخت و کمبود غذا زندگی کردند. [۴]
آدم شیمِل یکی از آن کودکان بود. پدرش پس از حمله شوروی بازداشت شد و دیگر خبری از او نرسید. آدم، مادر و دیگر اعضای خانواده را با قطار باربری به سیبری بردند. در مصاحبه‌ای که بعدتر در موزیم یادبود هولوکاست ضبط شد، آدم از نیمه آگست ۱۹۴۲ گفت، زمانی که با قطار به بندر کراسنوودسک در ساحل شرقی خزر رسید. در کشتی، به گفته او، مسافران به‌سختی جا برای ایستادن داشتند. برادرش بیمار بود. مادر، مادرکلان و دو خواهرش با گروه دیگری آمدند. آدم هنگام رسیدن به بندر پهلوی چهارده‌ساله بود. [۵]
آن گذر پس از تغییر اوضاع جنگ ممکن شد. آلمان در ۱۹۴۱ به شوروی حمله کرد. دولت لهستان در تبعید و شوروی به توافقی رسیدند که به آزادی شماری از زندانیان لهستانی و تشکیل یک نیروی نظامی لهستانی در خاک شوروی انجامید. ولادیسواف آندرس، جنرالی که از زندان شوروی آزاد شده بود، فرمانده آن نیرو شد. در ۱۹۴۲، همراه سربازانی که به ایران می‌رفتند، هزاران غیرنظامی هم از شوروی بیرون آمدند. موزیم یادبود هولوکاست تعداد کسانی را که در آن روند به ایران رسیدند بیش از ۱۱۶ هزار نفر می‌داند. حدود ۴۱ هزار تن غیرنظامی بودند. [۴] [۶]
از انبارهای بندر تا اردوگاه‌های تهران
ایران در زمان رسیدن نخستین کشتی‌ها خودش با کمبود مواد غذایی و گرانی روبه‌رو بود. نیروهای بریتانیا و شوروی در ۱۹۴۱ وارد ایران شده و متفقین اداره بخشی از راه‌آهن و حمل‌ونقل را به دست گرفته بودند. در همین شرایط، در بندر برای پذیرایی از گروه‌های ورودی آشپزخانه‌ای برپا شد. در عکسی از اپریل ۱۹۴۲، چند نفر کنار دیگ‌های بزرگ ایستاده‌اند و سوپ می‌پزند. تصویر در مجموعه موسسه لهستانی و موزیم شیکورسکی در لندن مانده است. برای بسیاری از مسافران خزر، غذای گرم و جایی برای ماندن، نخستین نیاز در ساحل ایران بود. [۴] [۶]
بندر پهلوی، بندر انزلی کنونی، نقطه اصلی ورود بود. در بعضی روزها تا حدود ۲۵۰۰ نفر به بندر می‌رسیدند. بسیاری از راه‌رسیدگان ضعیف و بیمار بودند. گروه‌هایی در انبارهای کنار بندر چند روز در قرنطین ماندند. برخی از بیماری و گرسنگی جان سالم به در نبردند و در همان منطقه به خاک سپرده شدند. کسانی که توان ادامه راه داشتند، از بندر به تهران منتقل شدند. در تهران برای جا دادن آنان از ساختمان‌ها و مراکز دولتی استفاده شد و اردوگاه‌هایی برپا شد. سربازان و خانواده‌ها پس از آن راه‌های جداگانه‌ای در پیش گرفتند. [۴] [۶]
استنلی کیرشنوفسکی، نوجوان لهستانی دیگری که در آن سال‌ها به ایران رسید، بعدتر از دیدن دکان‌های بندر گفت. گوشت و نان را که در دکان‌ها دید، باورش نمی‌شد مردم می‌توانند به آن‌ها دسترسی داشته باشند. او و خانواده‌اش در ۱۹۴۱ به سیبری تبعید شده و از پدرشان جدا مانده بودند. آدم شیمِل لحظه رسیدن را جور دیگری به یاد می‌آورد. می‌گفت می‌توانست بی‌آن‌که مدام مراقب باشد کسی او را می‌پاید، حرف بزند. راه این دو نوجوان بعدها از ایران به جاهای دیگری رفت. خاطراتشان صحنه ورود به ایران را از نگاه کسانی ثبت کرده که خودشان در آن کشتی‌ها و اردوگاه‌ها بودند. [۵]
کلاس درس در چهارباغ و جلفا
به روایت اسناد موسسه یادبود ملی لهستان، نخستین گروه، حدود ۲۵۰ نفر، در اپریل ۱۹۴۲ با اتوبوس از تهران به اصفهان آمد. گروه‌های دیگری هم رسیدند. بعضی کودکان پدر و مادرشان را از دست داده بودند و بعضی هنگام تبعید از خانواده جدا شده بودند. در اصفهان، مراکز نگهداری با همکاری دولت ایران، دیپلمات‌های لهستانی و نهادهای مذهبی برپا شد. تعدادی در اطراف خیابان چهارباغ و شماری در محله ارمنی‌نشین جلفا، در جنوب زاینده‌رود، قرار داشت. در شهر برای کودکان جا برای خواب، مراقبت پزشکی و درس فراهم شد. [۴] [۶]
موزیم جنگ جهانی دوم در گدانسک گزارش می‌دهد که نخستین گروه در ۱۰ اپریل رسید. در اسناد لهستانی از محل نگهداری کودکان با نام خوابگاه یاد می‌شد. مسئولان به کار بردن واژه پرورشگاه را کنار گذاشته بودند تا نام محل زندگی، هر بار یاد والدین ازدست‌رفته را برای کودکان زنده نکند. موزیم یادبود هولوکاست می‌گوید حدود دو هزار کودک در سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵ از اصفهان گذشتند. موسسه یادبود ملی لهستان از حدود ۲۶۰۰ لهستانی در اوج اقامت در شهر یاد می‌کند. شمار دوم بزرگ‌سالان را هم در بر می‌گیرد. [۴] [۶] [۱۳]
در عکس جنوری ۱۹۴۳ که در مجموعه بنیاد کارتا نگهداری می‌شود، شاگردان صنف اول یک مکتب لهستانی را پشت میزها می‌بینیم. معلم‌ها در آن سال‌ها با کمبود کتاب درسی روبه‌رو بودند. در کلاس‌ها زبان لهستانی، ریاضی و علوم درس می‌دادند. در شماری از مکتب‌ها، کودکان فارسی و مطالبی درباره تاریخ و جغرافیای ایران هم می‌خواندند. برنامه‌های پیشاهنگی، نمایش و گردش نیز در کنار درس برقرار شد. در پرتره ابوالقاسم جلا، دخترها با پوشش پیشاهنگی دیده می‌شوند. آن لباس به یکی از فعالیت‌هایی اشاره دارد که پس از رسیدن به اصفهان دوباره برای کودکان ممکن شد. [۱] [۴] [۶]
خانه شماره ۲۰، بر اساس تاریخی که در انجمن میراث لهستانی نیوزیلند گردآوری شده، کارگاه خیاطی و قالی‌بافی و محل نگهداری خوراک و لباس داشت. نخستین دو قالی را دختران در ۱۹۴۳ تمام کردند و به نماینده دولت لهستان در تهران سپردند. چند ماه بعد دو قالی دیگر هم به تهران رفت. هلن استلماخ بعدها از قالی ظریفی در سفارت لهستان یاد کرد که ابتدا آن را بافت کاشان دانسته بود. به او گفتند که قالی را شاگردان لهستانی در اصفهان، زیر نظر استادان شهر، بافته‌اند. رد دست شاگردان، بعد از ترک ایران، در خود قالی مانده بود. [۷] [۸]
کودکی که عکس‌های مادرش را گرد آورد
کریستینا توماشیک، در سال ۱۹۳۲ در ویلنو به دنیا آمده بود. در کودکی با مادر و برادرش به کراسنویارسک تبعید شد و بعد همراه گروه‌های خارج‌شده از شوروی به ایران رسید. مادرش، کریستینا اسکووارکو، آموزگار بود و در اصفهان اداره مراکز نگهداری و آموزش کودکان را به عهده داشت. توماشیک از عکس‌هایی که مادرش نگه داشته بود، سال‌ها بعد برای ساخت یک فیلم و گردآوری کتابی درباره سال‌های اصفهان استفاده کرد. کتابخانه ملی نیوزیلند آن کتاب را در فهرستش دارد. در یک سوی این آرشیو، عکس‌های خانواده و آموزگار باقی مانده است و در سوی دیگر، پرتره‌های عکاسی که در اصفهان از شاگردان عکس می‌گرفت. [۹] [۱۰] [۱۱]
ایران برای بسیاری از کودکان، ایستگاه میان دو مهاجرت شد. گروه‌هایی از ایران به هند و شرق افریقا رفتند و گروهی به نیوزیلند رسیدند. در نوامبر ۱۹۴۴، کشتی حامل ۷۳۳ کودک و ۱۰۲ بزرگ‌سال در ولینگتون پهلو گرفت. آن‌ها را به اردوگاهی در پاهی‌آتوا بردند. توماشیک نیز در میان کسانی بود که به نیوزیلند رفتند. شماری از پناهندگان پس از جنگ در همان کشور ماندند و خانواده‌هایشان هم در سال‌های بعد به آنان پیوستند. بعضی لهستانی‌ها نیز در ایران ماندند و در همین کشور خانواده تشکیل دادند. [۴] [۹] [۱۲]
سال‌ها بعد، موزیم تاریخ لهستان برای فیلمی با نام «کودکان اصفهان» پای صحبت چند تن از کسانی نشست که آن مسیر را رفته بودند. رومانا دانوتا استارژیک کوت‌وینسکا در بخشی از روایتش که در نمایشگاه دوزبانه لهستان آمده، گفت «احساس می‌کردم از جهنم به بهشت رسیده بودم.» در آن فیلم، خاطره او کنار خاطرات افرادی چون ایرنا گودین و ولادیسواف چاپسکی ثبت شده است. آرشیو موزیم می‌گوید گروهی از بازماندگان که در کشورهای مختلف زندگی می‌کردند، هفتاد سال بعد از ورودشان به خاورمیانه، در یوراتا در لهستان گرد هم آمدند. [۶] [۱۴]
در اصفهان، بخشی از گورستان ارامنه در جلفا به لهستانی‌هایی تعلق دارد که در ایران جان باختند. نگاتیوهای عکاس‌خانه چهارباغ یادگار دیگری از همان دوره‌اند. دمندان عکس‌ها را دهه‌ها بعد در استودیوی جلا پیدا کرد و در کتابش کنار هم گذاشت. حالا می‌شود به همان برش عکس گروهی برگشت و نام چهار دختر را خواند. در دفترهای تاریخ جنگ، سفر آن‌ها بخشی از جابه‌جایی هزاران نفر است. در نگاتیوی که جلا در جعبه‌اش گذاشت، صورت چهار شاگرد مکتب اصفهان به جا مانده است. [۱] [۲] [۶]
منابع
- ابوالقاسم جلا، بخشی از عکس گروهی دختران لهستانی، ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۴، با نام‌ها و سند مالکیت عمومی
- آسو، «لهستانی‌هایی که به ایران آمدند»، بخش نگاتیوهای جلا و گورستان‌ها
- پریسا دمندان، «بچه‌های اصفهان»، نشر نظر، ۱۳۸۹، شناسنامه کتاب
- موزیم یادبود هولوکاست امریکا، پژوهش پناهندگان لهستانی در ایران در جنگ جهانی دوم
- موزیم یادبود هولوکاست امریکا، مصاحبه‌های تاریخ شفاهی با آدم شیمِل و استنلی کیرشنوفسکی
- موسسه یادبود ملی لهستان، نمایشگاه دوزبانه «راه‌های امید»، اسناد و عکس‌های ایران و اصفهان
- انجمن میراث لهستانی نیوزیلند، تاریخ خانه شماره ۲۰ و کارگاه قالی‌بافی اصفهان
- آسو، بخش «از مشق تا فرش» و خاطره هلن استلماخ
- نمایندگی لهستان در نیوزیلند، زندگی‌نامه کریستینا توماشیک
- فیلم آرشیوی کریستینا توماشیک بر پایه عکس‌های مادرش، کریستینا اسکووارکو
- کتابخانه ملی نیوزیلند، شناسنامه کتاب «کودکان لهستانی در اصفهان»، ۲۰۱۷
- تاریخ نیوزیلند، ثبت ورود پناهندگان لهستانی به ولینگتون، نوامبر ۱۹۴۴
- موزیم جنگ جهانی دوم در گدانسک، کودکان لهستانی در ایران، ورود نخستین گروه و سازمان‌دهی مکتب‌ها
- موزیم تاریخ لهستان، فیلم تاریخ شفاهی «کودکان اصفهان»
