محمدکاظم کاظمی چگونه «بازگشت» را از مشهد به صفحه روزنامه رساند؟
بخش‌های این نوشته
محمدکاظم کاظمی می‌گوید وقتی مثنوی «بازگشت» در صفحه «بشنو از نی» روزنامه اطلاعات چاپ شد، محمدعلی بهمنی ظرف یک هفته به آن پاسخ داد. به روایت کاظمی، بهمنی شعرش را از راه تلفن برای روزنامه خواند و پاسخ در همان صفحه چاپ شد. سال ۱۳۷۰ بود. در شعر نخست، گوینده‌ای که آماده ترک ایران است به همسایه‌اش می‌گوید «پیاده آمده بودم، پیاده خواهم رفت». حالا شاعری از سوی دیگر گفت‌وگو، با همان قالب شعری به او جواب داده بود. کاظمی سال‌ها بعد ماجرای آن یک هفته را در گفت‌وگو با روزنامه هشت صبح بازگفت. [۱] [۲]
«بازگشت» در مشهد سروده شد. در آغاز شعر، راوی از رفتن هنگام غروب حرف می‌زند و نگاهش به جاده است. کمی بعد، روی سخن را به همسایه برمی‌گرداند. از کودکی یاد می‌کند که عروسک ندارد و از خانه‌ای که صدای گریه‌اش به خانه کناری می‌رسد. مهاجرت در این سطرها با چیزهایی دیده می‌شود که در یک خانواده دست‌به‌دست می‌شوند یا جایشان خالی است. برای شناختن فاصله میان این صدای شعری و زندگی نویسنده، باید از مشهد به هرات و کابل برگشت و بعد دید که شعر چگونه در جمع‌های ادبی و مطبوعات ایران خوانده شد. [۲] [۳] [۴]
از هرات به کابل و از کابل به مشهد
کاظمی در ۱۳۴۶ در هرات به دنیا آمد. در کودکی با خانواده به کابل رفت و بخش مهمی از دوره مکتب را در آن شهر گذراند. در ۱۳۶۳ به ایران رفت و در مشهد ادامه تحصیل داد. رشته تحصیلی‌اش مهندسی عمران در دانشگاه فردوسی بود. نیلوفر بیات در گزارش جدید آنلاین از علاقه کاظمی به ریاضی و کار با فرمول‌ها در آن سال‌ها یاد می‌کند. بعد، بخشی از وقت او در نشست‌های شعر و در کنار شاعرانی گذشت که خود یا خانواده‌هایشان از افغانستان به ایران آمده بودند. از این دوره هم نوشته‌های ادبی او مانده و هم کارهایی که در گردآوری، ویرایش و آماده کردن آثار دیگران برای چاپ انجام داد. [۴] [۵]
در روایت خود کاظمی، کوچ از افغانستان هم‌زمان با روبه‌رو شدن با کتاب‌هایی بود که پیش‌تر به دستش نمی‌رسیدند. او در نوشته «دو رودخانه جاری» می‌گوید هنگام رفتن به ایران، با آن‌که کتاب‌های بسیاری از چاپ ایران خوانده بود، از میان کتاب‌های منتشرشده پس از انقلاب ۱۳۵۷ تنها گزیده دیوان شمس به انتخاب محمدرضا شفیعی کدکنی را دیده بود. در مشهد، آشنایی با آثار تازه از راه کتاب و دیدار با شاعران ادامه یافت. کاظمی از جلسه‌های حوزه هنری و برنامه‌های ادبی مهاجران یاد می‌کند. برخی شاعران افغانستان در هر دو جمع حضور می‌یافتند و شعر می‌توانست در نشست یکی خوانده شود و در نشریه یا جلسه دیگری بازتاب پیدا کند. [۶]
مشهد در آن سال‌ها یکی از شهرهای مهم برای اقامت مهاجران افغانستان بود. حمله شوروی و ادامه جنگ، شمار کسانی را که به ایران می‌رفتند بالا برد. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در ۱۹۸۴، در همان دوره، در ایران دفتر گشود. زوزانا اولشفسکا در ایرانیکا می‌نویسد که بسیاری از افغان‌ها در حاشیه شهرها جا گرفتند و بخشی از نیروی کار مورد نیاز ایران در دوره جنگ ایران و عراق و بازسازی پس از آن را تامین کردند. هر خانواده مسیر و وضع خود را داشت. در مشهد، هم کارگاه‌های ساختمانی در زندگی مهاجران سهم داشتند و هم انجمن‌هایی شکل گرفتند که در آن‌ها شعر می‌خواندند و نشریه منتشر می‌کردند. [۷] [۸] [۹]
همان زمان که واژه بازگشت در شعر به شکل یک تصمیم شخصی آمده بود، بازگشت مهاجران در سطح دولت‌ها هم موضوع بحث بود. سال بعد از چاپ مثنوی، دولت‌های افغانستان و ایران با کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل بر سر تشکیل یک کمیسیون سه‌جانبه برای بازگشت به توافق رسیدند. گزارش‌های تاریخی این توافق را پس از سقوط حکومت نجیب‌الله و در شرایط امید به پایان جنگ ثبت می‌کنند. این چارچوب یک سال پس از نشر شعر به وجود آمد. در مثنوی، تصمیم از زبان کسی بیان می‌شود که پیش از حرکت به کار، خانواده و همسایه‌اش فکر می‌کند. [۲] [۱۰]
گوینده مثنوی شهر را از روی دیوارهایش می‌شناسد
راوی «بازگشت» هنگام آماده شدن برای سفر، به شهر از زاویه کارش نگاه می‌کند. می‌گوید اثر دست او در سنگ‌های بناها مانده است. نانی که به دست می‌آورد به آجر تشبیه شده و سفره‌اش با گرسنگی وصف می‌شود. در چند بیت نزدیک به هم، ساختمان، مزد و غذا به یک زندگی مربوط می‌شوند. کسی که از دسترنجش سخن می‌گوید، در عین حال از همسایه می‌خواهد صدای او را بشنود. آریا فانی در بررسی این شعر برای تهران بیورو می‌نویسد که مثنوی به تجربه کسانی مجال بیان می‌دهد که حضورشان در ایران اغلب با کار بدنی شناخته می‌شد. گوینده در شعر شخصیتی با خانه و همسایه و گذشته خود است. زندگی کاظمی را می‌توان جداگانه در مصاحبه‌ها و شرح زندگی او دنبال کرد. [۲] [۳]
تصویر کارگر ساختمانی در شعر به بخشی از تجربه کار مهاجران راه می‌دهد. در بررسی اولشفسکا، کار در خانه، خیاطی و تولید قالین نیز در درآمد شماری از خانواده‌ها سهم داشت و برخی زنان در کار فصلی کشاورزی شرکت می‌کردند. گاهی کار خانواده از دید کسانی که روزانه کارگران را در خیابان یا محل ساختمان می‌دیدند، پنهان می‌ماند. شعر این تفاوت را از راه وسایل خانه هم نشان می‌دهد. نان و سفره، حاصل کار را به خانه می‌آورند و قلک و عروسک جای خالی چیزهایی را نشان می‌دهند که خانواده توان فراهم کردن‌شان را ندارد. [۲] [۸]
شعر از جای رفتن هم نشانی می‌دهد. راوی از مزار برادر و از آنچه در وطن برایش مانده سخن می‌گوید. سپس دوباره به مردم محل اقامتش رو می‌کند و از درد و سوگی یاد می‌کند که در دو سوی مرز می‌شناسد. در پایان، از غبار حرم حرف می‌زند، چیزی که می‌خواهد با خود ببرد. این اشاره در شعری که در مشهد نوشته شده، برای بسیاری از خوانندگان یادآور زیارتگاه شهر است. در یک سوی مسیر، محل دفن برادر قرار دارد و در سوی دیگر، حرم و همسایه. این نشانی‌ها به خواننده امکان می‌دهند رفتن را از روی چیزهایی دنبال کند که راوی در هر دو محل به آن‌ها دلبستگی دارد. [۲] [۳]
پاسخی که یک هفته بعد در همان صفحه آمد
در گفت‌وگوی هشت صبح، کاظمی پاسخ بهمنی را همدلانه می‌خواند و از سرعت نوشتن و چاپ آن یاد می‌کند. در نسخه‌ای که جدید آنلاین هر دو شعر را کنار هم گذاشته، بهمنی با خطاب به شاعر آغاز می‌کند و از همراهی با او در سفر می‌گوید. واژه‌هایی از شعر نخست، از جمله سفره و قلک و عروسک، به پاسخ راه پیدا کرده‌اند. این بار گوینده‌ای از طرف میزبان از آن‌ها استفاده می‌کند. پاسخ بهمنی در همان حال از نگرانی‌هایی هم حرف می‌زند که کاظمی در مصاحبه، آن‌ها را با تصویر منفی مهاجران در بخشی از مطبوعات ایران در آن دوره پیوند می‌دهد. کاظمی انتظار نداشت چاپ یک شعر آن ذهنیت را یک‌باره تغییر دهد. او پاسخ سریع بهمنی را نمونه‌ای از تاثیری می‌دانست که شعر در میان همان نگاه‌ها گذاشته بود. [۱] [۲]
در سال‌های بعد، شعر پاسخ‌های دیگری هم گرفت. جدید آنلاین از جوابیه‌های شماری از شاعران ایرانی و افغانستانی یاد می‌کند. فانی نیز در مقاله خود از بیژن ترقی نام می‌برد. ترقی در پاسخ شعری‌اش، به سنگی که کودک راوی به شیشه همسایه زده اشاره کرد و آن را در برابر پیوندی قرار داد که میان مردم دو سوی مرز می‌دید. خواندن پاسخ‌ها در کنار متن نخست، مسیر پخش یک شعر را نشان می‌دهد. مثنوی در مطبوعات خوانده شد، شاعران به آن جواب دادند و متن و پاسخ‌ها سال‌ها بعد در گزارش‌هایی درباره ادبیات مهاجرت دوباره کنار هم قرار گرفتند. [۲] [۳]
شعر در کتاب و در جمع‌های مشهد ماند
عبارت آغاز مثنوی نام یکی از مجموعه‌های شعر کاظمی هم شد. انستیتوت ملی کتاب افغانستان چاپ سوم «پیاده آمده بودم» را با نام نشر سوره مهر، تهران، ۱۳۸۸ ثبت کرده است. کاظمی مجموعه‌های دیگری مانند «قصه سنگ و خشت» و «کفران» دارد. بخشی از کار ادبی‌اش نیز از راه کتاب‌های آموزشی و پژوهشی، از جمله «روزنه»، «همزبانی و بی‌زبانی» و کار بر آثار بیدل، شناخته می‌شود. در گزارش جدید آنلاین، ابوطالب مظفری بر سهم او در ویرایش و آماده کردن کتاب‌های نویسندگان افغانستان در ایران تاکید دارد. این بخش از کار کاظمی را می‌شود در کتاب‌هایی دید که نامش به عنوان ویراستار یا گردآورنده روی آن‌ها آمده است. [۴] [۵]
کاظمی در مصاحبه با هشت صبح از راه دیگری برای آشنا شدن خوانندگان با شعر افغانستان حرف می‌زند. او می‌گوید از اواخر دهه ۱۳۷۰ در شماری از برنامه‌های شعر دانش‌آموزی در ایران داوری می‌کرد یا در مقام آموزگار و کارشناس حاضر می‌شد. به گفته خودش، حضور در جلسه‌ها باعث می‌شد نسل تازه‌ای از شاعران جوان، نویسنده افغانستانی را از نزدیک بشناسند. چاپ مجموعه در ایران هم دسترسی خوانندگان را بیشتر می‌کرد. در تجربه‌ای که او شرح می‌دهد، صفحه روزنامه یک راه تماس بود و کتاب، جلسه نقد و کار با شاگردان راه‌های دیگری بودند که این تماس را ادامه می‌دادند. [۱]
اولشفسکا در کتاب «در دری» زندگی ادبی حلقه‌ای از شاعران افغانستان در مشهد را بررسی کرده است. این پژوهش از ارزش جلسه شعر و نقد برای جوانانی می‌گوید که بخشی از تجربه زندگی خود را در ایران به زبان شعر بیان می‌کردند. فانی و ادیبا تعلق‌دار نیز «بازگشت» را به انگلیسی برگرداندند و نسخه‌ای از ترجمه در تهران بیورو در دسترس قرار گرفت. فانی توضیح می‌دهد که ترجمه همه آهنگ و زمینه فرهنگی شعر فارسی را همراه نمی‌برد. در متن فارسی، همسایه همان کسی است که راوی می‌تواند از پشت دیوار خطابش کند. از روز چاپ در اطلاعات تا نسخه‌های بعدی، خوانندگان هنوز می‌توانند آن خطاب و پاسخ بهمنی را کنار هم بخوانند. [۲] [۳] [۹]
منابع
- هشت صبح، گفت‌وگو با محمدکاظم کاظمی درباره شعر مهاجرت، نشر مثنوی در اطلاعات و پاسخ بهمنی.
- جدید آنلاین، متن «بازگشت» و پاسخ محمدعلی بهمنی.
- آریا فانی، تهران بیورو، «بازگشت» و گفت‌وگوی ادبی ایران و افغانستان، با ترجمه انگلیسی شعر.
- نیلوفر بیات، جدید آنلاین، زندگی و فعالیت ادبی محمدکاظم کاظمی.
- انستیتوت ملی کتاب افغانستان، کارنامه و فهرست چاپ آثار کاظمی.
- محمدکاظم کاظمی، «دو رودخانه جاری»، یادداشت درباره رفت‌وآمد شعر میان افغانستان و ایران.
- کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، آغاز کار دفتر ایران و پیشینه مهاجرت.
- زوزانا اولشفسکا، دانشنامه ایرانیکا، تاریخ و وضع پناهندگان افغانستان در ایران.
- زوزانا اولشفسکا، «در دری»، پژوهش درباره زندگی ادبی جوانان افغانستان در ایران، انتشارات دانشگاه ایندیانا.
- دانشنامه ایرانیکا، پیشینه مهاجرت و توافق سه‌جانبه بازگشت در ۱۹۹۲.
عکس شاخص، محمدکاظم کاظمی، ۲۰۱۳. اعتبار طبق ویکی‌انبار، Mum90 و خبرگزاری فارس. منبع عکس · مجوز CC BY 4.0.
